وەلید مەهدی، پڕۆفیسۆرە لە زانكۆی «ئۆكلاهۆما» و هاوبەڕێوەبەری سەنتەری دیراساتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە. لە ئێستادا سەرۆكی كۆمەڵەی دیراساتی عەرەبی- ئەمریكییە و وانەبێژی چەند بوارێكی گرنگە، وەك پەیوەندی و كارلێكی كەلتووری نێوان عەرەب و ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و كەلتووری ئیسلامی لە ئەمریكا. گوڵان لە میانەی دیمانەیەكدا چەند پرسێكی لەگەڵدا تاوتوێ كرد، كە پتر پەیوەست بوون بە دۆخی ئێستای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ڕۆڵی ئەمریكا لەم ناوچەیەدا.

 

 

* چۆن لە پەیوەندییەكانی نێوان ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەڕوانن، بەتایبەتی لەبەر ڕۆشنایی پەرەسەندنەكانی ئەم دواییە، وەك شەڕی غەززە، دۆخی یەمەن و شەڕی نێوان ئیسرائیل و ئێران كە ئەمریكاشی تێوەگلا؟

- دەكرێت بەرژەوەندییە بەردەوامەكانی ئەمریكا لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا كورت بكەینەوە لە بەرەنگاربوونەوەی تیرۆریزم، دەستڕاگەیشتن بە سەرچاوەكان، هەوڵی بەدەستهێنانی دەستڕۆیشتوویی لە ڕێی هاوپەیمانەكان و بوونی سەربازییەوە. بەڵام گوتارەكانی ئەمریكا لەبارەی دیموكراسی و تواناداركردنی ئافرەتان، مافەكانی مرۆڤ و لەخۆگرتنی كەمینەكانەوە، دژبەری لەخۆد ەگرن. ئەوە بوو ئیدارەی ئۆباما هەوڵی دا بەرژەوەندییە دەرەكییەكانی وڵاتەكەی لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە بەرەو ئاسیا بگوازێتەوە، دواتر ئیدارەكانی دۆناڵد ترەمپ و جۆ بایدن بە هەمان ئاراستە كاریان كرد و ویستیان ئەمریكا میراتی شەڕی دژ بە تیرۆر تێپەڕێنێت. ئەم میراتەش داگیركاری ڕاستەوخۆی وڵاتانی ئەفغانستان و عێراقی لەخۆ گرت، هەروەها ئۆپەراسیۆنی ناڕاستەوخۆی فڕۆكەی بێفڕۆكەوانیان لە وڵاتانی وەك پاكستان، سووریا، سۆماڵ و یەمەن ئەنجام دا. هەرچۆنێك بێت، هەر سێ ئیدارەكە خۆیان لە دۆخێكدا بینیوە كە زیاتر و زیاتر بایەخ بە دۆخ و سیاسەتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بدەن. لە دەیەی یەكەمی سەدەی بیست و یەكدا، وڵاتانی دیكەی ڕكابەر، وەك چین، و ڕووسیا، زیاتر بەرەو جیهانێكی فرەجەمسەری هەنگاویان هەڵگرت، و هەوڵیاندا وەبەرهێنانی ئابووری و دەستڕۆیشتوویی جیۆپۆلەتیكی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەدەست بهێنن. بەڵام ئەم دوودڵییەی ئەمریكا و ئەم ڕكابەرییەی وڵاتانی دیكە هاوشان بوو بە شەپۆلێكی پۆپۆلیزم لە ئەمریكا، كە دروشمەكەی بریتی بوو لە «ئەولەوییەت ئەمریكایە» و پتر ئەولەوییەتی دا بە بایەخدان بە بەرژەوەندییە نەتەوەییەكانی، بە بەراورد بە چارەسەركردنی كێشەكانی پەیوەست بە بازرگانی و كۆچبەران، یان سیاسەتی دەرەكی. دەكرێت ئەم پۆپۆلیزمە بەوە لێك بدەینەوە كە كاردانەوە بووە بۆ جیهانگەرایی، لە سەروەختێكدا كە ئەمریكا هێزی باڵادەستی سەرەكی بوو. لە ئیدارەی دووەمی سەرۆك دۆناڵد ترەمپدا پۆپۆلیزم و ناسیۆنالیزم پتر پەرەیان سەند، و كشانەوەی ئەمریكا لە پابەندبوونەكان لە ئاست نەتەوە یەكگرتووەكان و گفتوگۆی توندی لەگەڵ هاوپەیمانە متمانەپێكراوەكان لە ناتۆ و ئەوروپا و كەنەدا، هاوشان بوو بە خراپبوونی دۆخی ئەمنی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، هەلومەرجەكەش هێندەی دیكە ناسەقامگیر بوو، بە هۆی هێرشەكانی ئیسرائیل بۆ سەر غەززە، ئێران، لوبنان، سووریا و تەنانەت قەتەریش. هەرچۆنێك بێت، ئەمریكا بەردەوامە لە پابەندبوونەكانی لە ئاست سەرچاوە و وەبەرهێنان و ئاسایش و هاوكاریكردنی لەگەڵ هێزە هەرێمایەتییەكانی وەك دەوڵەتی ئیسرائیل، عەرەبستانی سعودیە، كۆماری توركیا، دەوڵەتی قەتەر و ئیمارات. زۆر جار ئەم هاوپەیمانێتییانە دەرگیر دەبێت لەگەڵ سنوورەكانی سیاسەتی دەرەكیی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و پێویست بەوە دەكات كە ئەم سیاسەتانە بگونجێنرێن لەگەڵ بەرژەوەندییە جیاوازەكانی ئەم هێزە مەزنە هەرێمایەتییانە. لە نێو ئەم هەلومەرجە پۆپۆلیستییەدا (لە سایەی دروشمی دووبارە مەزنكردنەوەی ئەمریكا) و مەیلی دۆناڵد ترەمپ بۆ هێوركردنەوەی دۆخەكە هەندێ ئومێد دەستەبەر دەكات بۆ بەدیهێنانی سەقامگیری و ئاسایش، ئەگەرچی بە داخەوە ئەمە كەمبوونەوەی پابەندبوونی ئەمریكا بە دیموكراسی و مافەكانی مرۆڤ لەخۆ دەگرێت.

* ئاشكرایە كە ماوەیەكی زۆرە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەدەست چەندین تەنگژەوە دەناڵێنێت. ئەگەر لە ڕابردووی ئەم دواییە بڕوانین، ئەوا تەنانەت بەهاری عەرەبییش ئەنجامی ئاڵۆزی لێكەوتەوە، ئایا پێتان وایە هیچ كاریگەرییەكیان لەسەر پێشهات و پەرەسەندنەكانی ئەم دواییە هەبووە؟

- بە تێڕوانینی من بەهاری عەرەبی تەنیا ساتەوەختێكی مێژویی نەبوو كە شەپۆلێكی شۆڕشی تێدا هەڵگیرسا لە نێو جیهانی عەرەبیدا، داواكارییەكانیش بریتی بوون لە دیموكراسی و كەرامەت و  ژیانێكی باشتر. بەهاری عەرەبی ساتێكی درەنگوەختی بێداربوونەوەی ئەو گەلانە بوو كە لەژێر كاریگەریی میراتی ئیستیعماری ڕۆژئاوادا، و ڕۆژگارێكی درێژخایەنی دەسەڵاتی تاكڕەوی و نەبوونی مافی هاووڵاتییبووندا بوون. ئەوە ڕاستە كە هێزە لۆكارییەكانی بەرەنگاربوونەوەی شۆڕش، كە لەلایەن هێزە جیهانی و هەرێمایەتییەكانەوە پاڵپشتییان لێدەكرا، دۆخێكیان دروست كرد، كە سەری كێشا بۆ تاكڕەویی زیاتر و لە هەندێ حاڵەتدا شكستی دەوڵەتیشی لێكەوتەوە، لە ئەنجامدا كارەساتی مرۆیی و ئاوارەبوونێكی گەورەی بەدوای خۆیدا هێنا. كەواتە ئەو ئێش و ئازارەی بەدوای خۆپیشاندانە ئاشتییانەكەی ساڵی 2011دا هات، مایەی خەمباری و دڵتەنگی بووە. ئەمە بۆ من ئەزموونێكی شەخسی بوو، كە من خاپووربوونی وڵاتەكەی خۆم بینی، كە ڕۆژگارێك نیشتمانی من بوو، مەبەستم یەمەنە. سەرباری ئەم میراتە دوور و درێژەی ئومێد و نائومێدی، ئەوا بەهاری عەرەبی سەریكێشا بۆ داكشانی هێزی هەرێمایەتیی میسر و هەڵكشانی هێزی عەرەبستانی سعودیە و ئێران و قەتەر و ئیمارات بۆ ڕەنگڕێژكردنی سیاسەتی هەرێمایەتی، كە بە زۆری بووە هۆی دروستبوونی ململانێی پەیوەست بە ئیسلامیزم و عەلمانییەتەوە. هەرچۆنێك بێت، بەلای منەوە بەهاری عەرەبی بڵێسە و پریشكێكی شۆڕشگێڕی بوو و سەرەڕای وێرانكارییەكانی دوای ساڵی 2011، بەڵام هێشتا خامۆش نەبووە. سەرباری ئەوەی كە پەشیمانی زاڵە بەسەر گوتارە گشتییەكانی پەیوەست بە بەهاری عەرەبییەوە، بەڵام ئەمە نەبووە هۆی ئەوەی گەنجان دەست لە ناڕەزایەتی دەربڕین هەڵگرن، هەروەك ئەوەی لە جەزائیر و سوودان لە ساڵی 2018، و لە ساڵی 2025 لە مەغریب بەدیمان كرد. پوختەی مەسەلەكە ئەوەیە كە بیرۆكە سەرەكییەكانی بەهاری عەرەبی بەردەوام دەبن كە بەرجەستە دەبن لە ڕەتكردنەوەی حكومەتی گەندەڵ، و ئومێد بە ئایندەیەكی باشتر و هێنانەئارای گۆڕانكاریی كۆمەڵایەتی و سیاسی.

* لە پەیوەندی بە توێژینەوەكانتانەوە، زۆر تاوتوێی پرسی پەیوەست بە ئایین و شوناس و بەرژەوەندییە نەتەوەییەكانەوە دەكەن، لە ئێستادا چۆن لە ڕەنگدانەوەی ئەم پرسە دەڕوانن؟

- من پێم باشە لەم ڕووەوە، یان بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسە، لە ئەزموونی عەرەبە نیشتەجێكانی نێو ئەمریكا بڕوانین، كە سەرەتا دەبێت بڵێین زۆرینەی عەرەب لەم وڵاتەدا مەسیحین، ئەگەرچی ئەوانیش ڕووبەڕووی پرسی ڕەگەزپەرستی و ئیسلامۆفۆبیا بوونەتەوە لە ساڵانی حەفتاكانی سەدەی ڕابردوو. بە هەرحاڵ، عەرەبە ئەمریكییەكان نزیكەی یەك لەسەر سێی موسڵمانە ئەمریكییەكان پێكدەهێنن، و خاوەنی تێگەیشتنێكی تایبەت بە خۆیانن بۆ ئایین و تەنانەت پیادەكردنیشیان بۆ ئایین جیاوازە لە شێوازی پەیڕەوی ئایینی موسڵمانەكانی باشووری ئاسیا و ئەفریقییە ئەمریكییەكان، لەگەڵ ئەوەشدا عەرەبە ئەمریكییەكان تووشیی قەیرانی شووناس بوونەتەوە، ئەویش لە پەیوەندی بە شێوازی جیاوازی پەیڕەوكردنی ئاینەوە لەنێوان نەوەكاندا، و بەو دەوڵەتە نەتەوەییەی كۆچیان لێكردووە و ئاستی بایەخدانیان بە جیۆپۆلەتیكی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و سیاسەتی ناوخۆیی و دەرەكی ئەمریكاوە. لەبەر ئەوە جێی سەرسوڕمان نییە كە عەرەبە ئەمریكییەكان ڕووبەڕووی ململانێ بوونەتەوە لەسەر ئاستی تاكەكەسی و كۆمەڵگەیی و نەتەوەیی و نێودەوڵەتیدا. با نموونەیەك لەم ڕووەوە وەربگرین، شاری دیترۆیت لە ویلایەتی میشیگان، كە هەردوو گەڕەكی دێربۆرن و هامترامك لەخۆ دەگرێت. كە جالیەی جۆراوجۆری عەرەبی تێیدا چڕ بووەتەوە، لە نێویاندا لە لوبنان، عێراق، یەمەن و شوێنەكانی دیكەی جیهانی عەرەبییەوە. لە بەشی باشووری دێربۆرن، یەمەنییە ئەمریكییەكانی تێدا نیشتەجێن كە دەناڵێنن بەدەست پاشماوی ژەهراویی كارگەكانی پۆڵا و ئۆتۆمۆبێلەوە، لە كاتێكدا یەمەنییە ئەمریكییەكانی گەڕەكی هامترامك ژینگەیەكی كۆمەڵایەتی تا ڕاددەیەك موحافیزكارییان هەیە. هەردوولایان زیاتر و زیاتر مەیلیان بۆ پارتی كۆمارییەكان هەبووە، ئەگەرچی كێشە و گرفتیشیان هەبووە لە ئەنجامی گوتاری دژ بە كۆچبەران، كە پارتەكە هەڵگری بووە، لە نێویاندا قەدەغەكردنی ئەم دواییە سەفەركردنی یەمەنییەكان بۆ ئەمریكا. لە كاتێدا هەردوو كۆمەڵگەكە دەناڵێنن بەدەست دەرئەنجامەكانی كارەساتەكانی شەڕی ناوخۆیی لە یەمەن و ئەو كارەساتەی لە غەززەدا هەبووە. ئەمە هاوشان بە بوونی كۆمەڵگەی دیكەی عەرەبە ئەمریكییەكان كە مەیلیان بۆ حزبی دیموكراتەكان هەیە، ئەمە سەرباری جیاوازییەكانی نێوان عەرەبە مەسیحییەكان و عەرەبە موسڵمانەكان و لەنێوان موسڵمانە سوننەكان و موسڵمانە شیعەكانیشدا. ئەم جیاوازییانەش پتر زەق بوونەوە بە هۆی جیاوازییە چینایەتییەكانی عەرەبە ئەمریكییەكان كە لە بەشی ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوای گەڕەكی دێربۆرن دەژین، كە جیاوازییان هەیە لە ڕووی بەدەستهێنانی سەروەت و سامان و دەستڕاگەیشتن بە تەندروستی و پەروەردە و پشتیوانیی گشتی. كەواتە وێنە گشتییەكەی عەرەبە ئەمریكییەكان لەم ناوچەیەی نێو ئەمریكا، واتە وەك هەر كۆمەڵگەیەكی دیكەی نێو ئەو وڵاتە، ئەوا عەرەبە ئەمریكییەكانیش تووشی گرفت و دژواری بوونەتەوە بە هۆی یەكتربڕینی پرسەكانی پەیوەست بە ڕەچەڵەك و ئایین و نەتەوە و چەندین فاكتەری دیكەوە. لەگەڵ ئەوەشدا هێشتا هەوڵی دامەزراوەیی هەیە بۆ زیندوڕاگرتنی ژیانی عەرەبە ئەمریكییەكان، بە چەشنی بوونی پڕۆگرامی دیراساتی عەرەبی ئەمریكییەوە لە زانكۆی میشیگان و بوونی مۆزەخانەی نیشتمانیی عەرەبی ئەمریكی، یان بوونی دەیان ڕێكخراو كە هەوڵ دەدەن جیاوازییەكانی نێو كۆمەڵگە بكەنە هەوێنی تەبایی.