شاری سلێمانی، کە ئەمڕۆ وەک "پایتەختی ڕۆشنبیری"ی کوردستان ناسراوە، تەنها کۆمەڵێک شەقام و بازاڕ و بینا نییە؛ بەڵکو هێمایەکی زیندووی گواستنەوەیەکی مێژوویی، سیاسی و فەرهەنگییە لە مێژووی کورددا. دامەزراندنی سلێمانی لە( ١٤ی تشرینی دووەمی ساڵی ١٧٨٤)،لەلایەن ئیبراهیم پاشای بابانەوە، تەنها دانانی بەردی بناغەی شارێک نەبوو، بەڵکو پرۆژەیەکی ستراتیژیی بوو بۆ دەربازبوون لە قەیرانێکی سیاسیی قووڵ و بونیادنانی ناوەندێکی شارستانیی نوێ کە ببێتە دڵی میرنشینێکی گەورەی کوردی. بۆ تێگەیشتن لە گرنگیی ئەم ڕووداوە، دەبێت بگەڕێینەوە بۆ دۆخی سیاسیی میرنشینی بابان و ناوچەکە لە سەدەی هەژدەهەمدا.

١. دۆخی میرنشینی بابان پێش دامەزراندنی سلێمانی

میرنشینی بابان، وەک یەکێک لە بەهێزترین میرنشینە کوردییەکان، بۆ ماوەیەکی زۆر فەرمانڕەوایی ناوچەیەکی بەرفراوانی دەکرد. بەڵام چارەنووسی ئەم میرنشینە هەمیشە لەنێوان دوو بەرداشی گەورەی سیاسیی ئەو سەردەمەدا بوو: ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لە ڕۆژئاوا و ئیمپراتۆریەتی فارس (سەفەوی، ئەفشاری و دواتر زەند و قاجار) لە ڕۆژهەڵات.

پایتەختی کۆنی میرنشینی بابان شاری "قەڵاچۆلان" بوو. قەڵاچۆلان، وەک لە ناوەکەیەوە دیارە، زیاتر قەڵایەکی سەربازیی قایم و ناوەندێکی شاخاوی بوو تا شارێکی کراوەی بازرگانی و شارستانی. ئەم شوێنە لە ڕووی ستراتیژییەوە زۆر لاواز بوو؛ دەکەوتە سەر ڕێڕەوی لەشکرکێشییەکانی نێوان عوسمانی و فارسەکان و زوو زوو دەبووە گۆڕەپانی جەنگ.

جگە لە هەڕەشەی دەرەکی، میرنشینەکە خۆی تووشی کێشەی ناوخۆیی قووڵ ببوو. ململانێی نێوان میرزادەکانی بابان بۆ دەسەڵات، دەستێوەردانی بەردەوامی والییەکانی بەغدا (کە نوێنەری عوسمانی بوون) و والییەکانی ئەردەڵان (کە نزیک بوون لە فارسەکان)، دۆخێکی ناسەقامگیری هەمیشەیی خولقاندبوو. زۆر جار والی بەغدا میری بابانی دادەنا و دوای ماوەیەکی کورت لای دەبرد و یەکێکی تری لە شوێنی دادەنا. قەڵاچۆلان وەک پایتەخت، نەیدەتوانی ئەو ئارامییە دابین بکات کە پێویست بوو بۆ بەڕێوەبردنی میرنشینێکی مۆدێرن.

لەم دۆخە ئاڵۆزەدا، پێویستییەک بۆ گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی لە ئارادابوو. گۆڕانکارییەک کە میرنشینی بابان لەم بازنە توندوتیژەی جەنگ و دەستێوەردانە دەرەکییە ڕزگار بکات.

٢. ئیبراهیم پاشا: بینین و پرۆژەی شارێکی نوێ

لە ساڵی( ١٧٨٣)، ئیبراهیم پاشا، کوڕی ئەحمەد پاشا، نەوەی سلێمان پاشا، لەلایەن سولەیمان پاشای گەورە (والی بەغدا) کرایە فەرمانڕەوای بابان لە قەڵاچۆلان. ئیبراهیم پاشا، کەسایەتییەکی جیاواز بوو لە میرەکانی پێش خۆی. پیاوێکی خاوەن دیدێکی شارستانی، ئازا، زیرەک و تێگەیشتوو بوو لە هاوکێشە سیاسییەکان. ئەو بە قوڵی هەستی بەو مەترسییانە دەکرد کە لەسەر پایتەختە کۆنەکەیان بوو.

ئیبراهیم پاشا تێگەیشت کە مانەوە لە قەڵاچۆلان، کە شوێنێکی شاخاوی و ئاشکرا بوو بۆ دوژمنان، یەکسانە بە خۆکوشتنی سیاسی و سەربازی. ئەو بەدوای شوێنێکدا دەگەڕا کە چەند تایبەتمەندییەکی تێدا بێت:

ئاسایش: شوێنێک کە لە ڕووی جوگرافییەوە پارێزراو بێت و دوور بێت لە ڕێڕەوی سەرەکیی سوپاکێشیی عوسمانی و فارسەکان.
بازرگانی: شوێنێکی دەشتایی و کراوە بێت کە بتوانێت ببێتە ناوەندێکی بازرگانی و کارگێڕی، نەک تەنها قەڵایەکی سەربازی.
مۆدێرنبوون: بتوانرێت شارێکی "هاوچەرخ"ی تێدا دروست بکرێت کە خاوەنی نەخشەی شارسازی بێت (بازاڕ، مزگەوت، حەمام، کاروانسەرا).
دوای گەڕان و پشکنین، ئیبراهیم پاشا دەشتی "مەڵکەندی" هەڵبژارد. ئەم شوێنە دەشتێکی بەپیت بوو، دەکەوتە نێوان چیاکانی گۆیژە و ئەزمەڕ، سەرچاوەی ئاوی (وەک سەرچنار) لێوە نزیک بوو، و تا ڕادەیەکی باش لە هەڕەشە ڕاستەوخۆکان پارێزراو بوو. پێشتریش لە ساڵی ١٧٧٥ مەحمود پاشای بابان سەرایەکی لەو ناوچەیە دروست کردبوو، کە ئەمەش نیشانەی ئەوە بوو کە ناوچەکە لەبەرچاو بووە.

٣. ١٤ی تشرینی دووەمی ١٧٨٤: لەدایکبوونی سلێمانی لە ڕۆژی( ١٤ی تشرینی دووەمی ١٧٨٤)، ئیبراهیم پاشای بابان بەردی بناغەی شارە نوێیەکەی دانا. ئەمە یەکەمجار بوو لە مێژووی نوێی ناوچەکەدا کە میرێکی کورد بڕیاری دروستکردنی شارێکی تەواو نوێ بدات لەسەر بنەمای پلان و نەخشە.

ناوی شارەکە: لەسەر ناوی شارەکە چەند بۆچوونێک هەیە، بەڵام باوترین و پەسەندترینیان ئەوەیە کە ئیبراهیم پاشا شارەکەی بە ناوی "سلێمان پاشا"ی باوکییەوە ناونا. هەندێک سەرچاوەی تر ئاماژە بەوە دەکەن کە ڕەنگە بە ناوی سولەیمان پاشای گەورەی والی بەغداوە کرابێت (کە پشتیوانی ئیبراهیم پاشای کردبوو)، یان بە ناوی "سلێمان بابان"ی باپیرە گەورەیانەوە (دامەزرێنەری قەڵاچۆلان) کرابێت. بەڵام ناونانی بەناوی باوکییەوە، وەک ڕێزگرتنێک، لۆژیکیترین سیناریۆیە.

پلانی شارسازی: ئیبراهیم پاشا وەک میرێکی شارستانی ڕەفتاری کرد. یەکەم شت کە کردی، تەنها دروستکردنی کۆشک و قەڵا نەبوو بۆ خۆی، بەڵکو بونیادنانی ژێرخانی ئابووری و کۆمەڵایەتی بوو.

●       مزگەوتی گەورە (مزگەوتی کاک ئەحمەدی شێخ): یەکەم و گرنگترین شوێن کە بونیاد نرا، مزگەوتی گەورەی سلێمانی بوو. ئەمە تەنها شوێنێک نەبوو بۆ نوێژ، بەڵکو بووە یەکەم زانکۆ و ناوەندی خوێندن و پەروەردەی ئایینی و زانستی لە شارە نوێیەکەدا.

●       بازاڕ و قەیسەری: ڕاستەوخۆ دەستی کرد بە دروستکردنی بازاڕی داپۆشراو (قەیسەری) و کاروانسەرا و حەمام. ئەمە نیشانەی ئەوە بوو کە سلێمانی وەک ناوەندێکی بازرگانی دیزاین کرابوو، بۆ ئەوەی ببێتە شوێنی کۆکردنەوەی باج و سەرانە و ڕاکێشانی کاروانە بازرگانییەکان.

●       گەڕەکەکان: ئیبراهیم پاشا بانگەوازی بۆ خەڵکی گوندەکانی دەوروبەر و میرنشینەکانی تریش کرد کە ڕوو لە شارە نوێیەکە بکەن. یەکەم گەڕەکەکانی شار، وەک "مەڵکەندی" (کە پێشتر گوند بوو)، "سەرشەقام"، "گۆیژە"، "کانی ئاسکان"، "چوارباخ" و "دەرگەزێن" وردە وردە ئاوەدان بوونەوە.

گواستنەوەی پایتەخت لە قەڵاچۆلانی شاخاوییەوە بۆ سلێمانی دەشتایی، گواستنەوەیەکی سیمبۆلیش بوو: گواستنەوە لە عەقڵیەتی "قەڵا" و شەڕی پارتیزانییەوە بۆ عەقڵیەتی "شار" و ئیدارە و بازرگانی.

٤. دەرەنجامە ڕاستەوخۆکان: بوژانەوەی فەرهەنگی و سیاسی

بڕیارەکەی ئیبراهیم پاشا دەرەنجامی یەکلاکەرەوەی هەبوو کە تا ئەمڕۆش کاریگەرییەکەی بەردەوامە:

أ. سەقامگیریی سیاسی و فراوانخوازی: گواستنەوەی پایتەخت ئارامییەکی ڕێژەیی بۆ میرنشینەکە هێنا. ئیبراهیم پاشا توانی سوود لەم سەقامگیرییە وەربگرێت و دەسەڵاتی خۆی فراوان بکات. لە ماوەیەکی کورتدا توانی دەست بگرێت بەسەر ناوچەکانی زەهاو، قەسری شیرین و خانەقیندا. سلێمانی بووە ناوەندێکی بەهێزی کارگێڕی کە والی بەغدا و شای ئێران حیسابیان بۆ دەکرد.

ب. سلێمانی وەک پایتەختی ڕۆشنبیری (لەدایکبوونی قوتابخانەی شیعری بابان): گرنگترین دەرەنجامی دروستکردنی سلێمانی، دەرەنجامە فەرهەنگییەکەی بوو. دروستبوونی شارێکی نوێ و سەقامگیر، بووە هۆی کۆبوونەوەی زانایان، شاعیران و خوێندەواران لەم پایتەختە تازەیەدا. مزگەوتی گەورە بووە مەکۆی خوێندن.

ئەم ژینگە شارستانییە نوێیە بووە هۆی لەدایکبوونی یەکێک لە گرنگترین قوتابخانە ئەدەبییەکانی مێژووی کورد: "قوتابخانەی شیعری بابان" یان شیعری کلاسیکی سۆرانی. ئەم قوتابخانەیە شێوەزاری سۆرانی (کە پێشتر زیاتر زمانی قسەکردن بوو) بەرز کردەوە بۆ ئاستی زمانی نووسین، شیعر و ئەدەبیاتی باڵا. سلێمانی بووە لانکەی شاعیرانی گەورەی وەک نالی، سالم، و کوردی.

نالی، کە بە باوکی شیعری نوێی سۆرانی دادەنرێت، بەرهەمی ئەو ژینگە فەرهەنگییەیە کە لە سلێمانیدا دروست بوو. کۆبوونەوەی ئەم شاعیرانە لە سلێمانی و نووسینیان بە زمانی کوردیی سۆرانی، شوناسێکی نوێی فەرهەنگیی بە شارەکە و بە تەواوی ناوچەکە بەخشی. بۆیە کاتێک دەوترێت سلێمانی "شاری ڕۆشنبیری"یە، ڕەگەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ئەو بڕیارەی ئیبراهیم پاشا لە ساڵی ١٧٨٤.

٥. پاش کۆتاییهاتنی میرنشینی بابان

هەرچەندە میرنشینی بابان لە ساڵی ١٨٥١ بە فەرمی لەلایەن عوسمانییەکانەوە کۆتایی پێهێنرا، بەڵام ئەو شارەی ئیبراهیم پاشا دروستی کرد، لە ژیان بەردەوام بوو. سلێمانی وەک ناوەندێکی گرنگی بازرگانی و کارگێڕی لە سەردەمی عوسمانیدا مایەوە.

گرنگیی شارەکە تەنها لەوەدا نەمابوو کە پایتەختی میرنشینێک بووە، بەڵکو بووبووە ناوەندی بزووتنەوەی ڕۆشنبیری و نەتەوەیی کورد. لە سەرەتاکانی سەدەی بیستەمدا، سلێمانی دیسانەوە ڕۆڵی سەرەکیی گێڕا:

●       بووە ناوەندی ڕۆژنامەگەریی کوردی.

●       لە ساڵانی (١٩٢٢ بۆ ١٩٢٤)، بووە پایتەختی دەوڵەتی کورتخایەنەکەی مەلیک مەحموودی حەفید.

●       بووە مەڵبەندی سەرەکیی ڕاپەڕین و شۆڕشەکان دژی دەسەڵاتە یەک لە دوای یەکەکانی عێراق.

دەتوانین بڵێین، دامەزراندنی شاری سلێمانی تەنها گۆڕینی شوێنی پایتەختێک نەبوو؛ بەڵکو گۆڕینی بیرکردنەوە بوو لە "قەڵا"وە بۆ "شار"، لە "شەڕی شاخ"ەوە بۆ "ئیدارەی شارستانی". ئیبراهیم پاشای بابان بە بڕیارێکی بوێرانە و ستراتیژی، توانی لەناو دڵی ململانێی دوو ئیمپراتۆریەتی گەورەدا، ناوەندێک بۆ ژیانەوەی فەرهەنگی و سیاسیی کورد دابمەزرێنێت.

ئەو شارەی کە وەک پرۆژەیەکی سیاسی و سەربازی بۆ مانەوەی میرنشینێک دەستی پێکرد، زۆر زوو بوو بەو پایتەختە مەعنەوییەی کە شوناسی ئەدەبی و ڕۆشنبیریی سۆرانی تێدا داڕێژرا. سلێمانی میراتیی ئیبراهیم پاشایە؛ شارێک کە لەسەر بنەمای ئاوەدانی، بازرگانی و ڕۆشنبیری بونیاد نرا و تا ئەمڕۆش هەر بەو ڕۆحیەتە بەردەوامە.

سەرچاوەکان:

کەمال مەزهەر ئەحمەد، چەند لاپەڕەیەک لە مێژووی گەلی کورد. بەغدا: چاپخانەی دار الضیاء، ١٩٨٥.

عباد عەزاوی،عشائر العراق. بەرگی دووەم. بەغدا:مطبعة بغداد، ١٩٤٧.

کاوس قەفتان، چەند لێکۆڵینەوەیەک لە مێژووی بابان و سۆران و بۆتان. بەغدا: چاپخانەی الحوادث، ١٩٨٥.

حسێن حوزنی موکریانی، مێژووی میرانی سۆران. هەولێر: چاپخانەی زاری کرمانجی، ١٩٣٥.

محەمەد ئەمین زەکی بەگ، خولاسەیەکی تاریخی کورد و کوردستان. بەرگی یەکەم. بەغدا: چاپخانەی دار السلام، ١٩٣١.

عومەر ئیسماعیل مارف، مێژووی میرنشینی بابان: لێکۆڵینەوەیەکی سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی. سلێمانی: دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، ٢٠٠٨.