شیکارییەک بۆ هەڵسوکەوتەکانی سەرۆک وەزیرانی عێراق بەرانبەر بە مووچەخۆرانی هەرێم
سەردانی چاوەڕوانکراوی محەمەد شیاع سوودانی، سەرۆک وەزیرانی عێراق، بۆ هەرێمی کوردستان لە دوو ڕۆژی داهاتوودا، نەک تەنیا وێستگەیەکی دیپلۆماسییە، بەڵکوو تاقیکردنەوەیەکی سیاسیی قورسە بۆ سەرکردایەتی کورد. سوودانی دەیەوێت لە کوردستانەوە پشتیوانی پێویست بۆ مانەوەی لە پۆستەکەیدا مسۆگەر بکات، بەڵام پرسیارە سەرەکییەکە ئەوەیە: ئایا لە سایەی ئەو قەیرانە دارایی و مووچەیەی لە ماوەی کابینەکەیدا بەسەر هەرێمدا هات، سوودانی شایستەی پشتیوانییە؟ یان دەبێت کورد هەڵوێستێکی سیاسیی توند وەربگرێت و تۆڵەی ئەو ئازارە لە مووچەخۆرانی هەرێم بکاتەوە؟ ئەم وتارە هەڵسوکەوتەکانی سوودانی لەنێوان "چارەسەرکەر" و "قەیران درووستکەر"دا تاوتوێ دەکات و هەوڵ دەدات هاوسەنگی نێوان بەرژەوەندیی باڵا و هەستی سیاسیی لای کورد شی بکاتەوە.
هەڵسوکەوتەکانی کابینەی سوودانی بەرانبەر بە هەرێم: گوشار و کەمکردنەوەی ئازار
قەیرانی مووچە لە هەرێمی کوردستان، بەتایبەتیی لە چەند مانگی ڕابردوودا، یەکێک بوو لە سەختترین قۆناغەکانی ژیانی مووچەخۆرانی هەرێم. سەرەڕای ئەوەی کە ئەم قەیرانە ڕەگ و ڕیشەی لە کێشەی نەوت و بودجەی ساڵانی پێشوودا هەیە، بەڵام لە سەردەمی کابینەکەی سوودانیدا گەیشتە لووتکە.
یەکەم: قەیرانی مووچە و بڕیارەکانی دادگای فیدراڵی
زۆرێک لە چاودێران پێیان وایە کە کابینەکەی سوودانی بەشێک بووە لەو گوشارە سیاسی و ئابوورییە سیستماتیکییەی کە لە ڕێگەی بڕیارەکانی دادگای باڵای فیدراڵییەوە جێبەجێ کران. بڕیارەکانی دادگای فیدراڵی لەسەر نادەستووریبوونی یاسای نەوت و گازی هەرێم و دواتر بڕیارەکانی پەیوەست بە دابینکردنی مووچە، وەک هۆکاری سەرەکیی ڕاگرتنی هەناردەکردنی نەوت و پچڕانی سەرچاوەی دارایی هەرێم سەیر دەکرێن. هەرچەندە دادگای فیدراڵی دەستەیەکی سەربەخۆیە، بەڵام بڕیارەکانی لەم ماوەیەدا بە شێوەیەکی کاریگەر لە خزمەتی ئەو ئامانجە سیاسییەدا بوون کە چوارچێوەی هەماهەنگی (کە سوودانی سەرۆک وەزیرانەکەیەتی) دەیویست: ناچارکردنی هەرێم بە ڕادەستکردنی تەواوی دۆسیەی نەوت و داهاتەکان.
لە لایەکی ترەوە، سوودانی لە هەمان کاتدا ڕۆڵی "کەمکەرەوەی ئازار"ی گێڕا. دوای گوشارێکی زۆری ناوخۆیی و نێودەوڵەتی، حکومەتی فیدراڵی بە سەرۆکایەتی ئەو بڕیاری ناردنی بڕە پارەیەکی کاتی (وەک 120 ملیار دینار و دواتر 500 ملیار دینار) دا بۆ دابینکردنی مووچەی مووچەخۆرانی هەرێم. ئەم هەنگاوە لە ڕووی مرۆیییەوە ئازاری خەڵکی کەم کردەوە، بەڵام لە ڕووی سیاسییەوە وەک "کارتێکی فشار" بەکار هات، چونکە ناردنی پارەکە بەردەوام بە مەرج و دواکەوتنەوە بوو، ئەمەش وای کرد کە هەرێم هەمیشە لە دۆخێکی ناجێگیری دارایی و سیاسییدا بێت.
دووەم: دۆسیەی نەوت و هەناردەکردنەوە
یەکێکی تر لەو دۆسیانەی کە لە سەردەمی سوودانیدا یەکلایی کرایەوە، پرسی هەناردەکردنەوەی نەوتی هەرێم بوو دوای بڕیاری دادگای نێودەوڵەتیی پاریس. سوودانی توانی ڕێککەوتنێکی کاتی لەگەڵ هەرێم واژۆ بکات بۆ دەستپێکردنەوەی هەناردەکردنەوەی نەوت لە ڕێگەی بۆریی عێراق-تورکیاوە. هەرچەندە ئەمە وەک دەستکەوتێکی دیپلۆماسی بۆ کابینەکەی سەیر کرا، بەڵام ڕێککەوتنەکە لەژێر گوشارێکی زۆردا بوو و بە مەرجی توندەوە هاتە کایەوە، کە بە کردەوە کۆنترۆڵی تەواوی دۆسیەی نەوتی هەرێمی خستە ژێر دەسەڵاتی حکومەتی فیدراڵییەوە.
لێکدانەوەی سیاسی: بەرژەوەندی باڵا لە سەرووی هەستی تۆڵەوە
سەرکردایەتی کورد لە بەردەم دوو بژاردەی سەرەکیدایە: یان پشتیوانی لە سوودانی بکات و دۆخەکە هێور بکاتەوە، یان هەڵوێستێکی توند وەربگرێت و هەوڵی تۆڵەسەندنەوەی سیاسی بدات.
پشتیوانی وەک ناچارییەکی سیاسی:
لە ئێستادا، هەرێمی کوردستان لە دۆخێکی لاوازدایە و پێویستی بە ڕێککەوتنێکی درێژخایەن هەیە بۆ دابینکردنی مووچە و سەقامگیری دارایی. پشتیوانی لە سوودانی لەوانەیە ناچارییەکی سیاسی بێت، نەک پاداشتێک بۆ هەڵسوکەوتەکانی. سوودانی نوێنەری "چوارچێوەی هەماهەنگی"یە کە زۆرینەی پەڕڵەمانی عێراقی لە دەستدایە. ڕەتکردنەوەی پشتیوانی لەو، واتای ڕەتکردنەوەی تەواوی ئەو چوارچێوەیە دەبێت، کە لەوانەیە ببێتە هۆی گەڕانەوەی قەیرانەکان و زیاتر ئاڵۆزبوونی دۆخەکە.
"بڕیاری سیاسیی درووست لەم قۆناغەدا دەبێت لەسەر بنەمای بەرژەوەندیی باڵای خەڵکی هەرێم بێت، نەک هەستی کاتیی تۆڵەسەندنەوە. بەرژەوەندی باڵا بریتییە لە دابینکردنی مووچە و سەقامگیری دارایی."
تۆڵەسەندنەوە وەک هەڵەیەکی ستراتیژی:
هەر هەوڵێک بۆ تۆڵەسەندنەوەی سیاسی لە سوودانی، لەوانەیە ببێتە هۆی ئەوەی کە دۆسیەی مووچە و بودجە وەک کارتێکی فشاری بەهێزتر لە دژی هەرێم بەکار بهێنرێتەوە. سەرکردایەتی کورد پێویستە ئەم سەردانە وەک دەرفەتێک ببینێت بۆ گەیشتن بە چارەسەرێکی یەکلاکەرەوە و دوورخستنەوەی دۆسیەی مووچە لە ململانێ سیاسییەکان.
دەرەنجام و پێشبینییەکان
سەردانەکەی سوودانی بۆ کوردستان لە کاتێکدایە کە هەرێم لە بەردەم گەورەترین تاقیکردنەوەی دارایی و سیاسییدایە. پشتیوانی لە سوودانی لەوانەیە ناچارییەکی سیاسی بێت بۆ مسۆگەرکردنی دابینکردنی مووچە، بەڵام ئەم پشتیوانییە نابێت بەخۆڕایی بێت.
پێشبینی دەکرێت سەرکردایەتی کورد بە دوای ڕێککەوتنێکی نوێی سیاسی و ئابووریدا بگەڕێت کە:
1.
مافە داراییەکانی هەرێم لە یاسای بودجەدا بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە مسۆگەر بکات.
2.
میکانیزمێکی ڕوون بۆ دابینکردنی مووچە درووست بکات کە بەستراو نەبێتەوە بە ململانێ سیاسییەکان.
3.
دۆسیەی نەوت بە شێوەیەک چارەسەر بکات کە هەرێم بتوانێت بەشێک لە سەربەخۆیی ئابووریی خۆی بپارێزێت.
لە کۆتاییدا، سەرکردایەتی کورد پێویستە بەوردی مامەڵە لەگەڵ ئەم سەردانەدا بکات. ئەگەرچی سوودانی لە ماوەی ڕابردوودا ئازاری زۆری بە مووچەخۆرانی هەرێم گەیاند، بەڵام چارەسەری کێشەکە لە ڕێککەوتنێکی ستراتیژیدایە لەگەڵ بەغدا، نەک لە تۆڵەسەندنەوەی کاتیدا. سەرکەوتنی سەردانەکە بەندە بەوەی کە ئایا سوودانی ئامادەیە لەبری گوشاری سیاسی، چارەسەرێکی بنەڕەتی پێشکەش بکات یان نا.