دلێر خدر، جیا لەوەی ساڵانێكی زۆر مامۆستای پەروەردەی وەزرشی بووە و بەڕێوەبەری چالاكیی قوتابخانەكان بووە، لە هەمان كاتدا یەكێكە لە یاریزانە دێرینەكان و ئەندامی فیدراسیۆنی تۆپی سەبەتەی كوردستان بووە. لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (وەرزش وەك ئامڕازێك بۆ خۆناساندنی نەتەوە)، وەك پسپۆڕ و خاوەنی ئەزموونێكی گەورەی مەیدانی لە بواری وەرزشدا، بەم جۆرە دید و تێڕوانین و پێشنیار و ڕاسپاردەكانی خستە ڕوو.

دەستخۆشی لە بازنەی گفتوگۆی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان دەكەم، كە ئەم گفتوگۆیەی لەسەر ئەم پرسە گرنگە «ناساندنی نەتەوە بە ڕێگەی وەرزش» ڕێك خستووە، كە بەڕاستی سێكتەری وەرزش پەراوێز و پشتگوێ خراوە، ئەمەش بە نموونەیەك لە خۆمەوە پیشانی دەدەم. بەڕێز ئەمینداری گشتیی لێژنەی ئۆلمپی لەگەڵمانە و لەم گفتوگۆیەدا لەگەڵمان بەشدارە. ئەو ئاگادارە ئێمە وەك فیدراسیۆنی تۆپی سەبەتە بە كۆمەڵ دەستمان لەكار كێشایەوە، ئەو هۆكارەی وای كرد، ئەم كارە بكەین، ئەوەیە كە چەقبەستووییەك هەیە كە ناتوانین چیتر خزمەتی وەرزش بكەین. هەموو ئەو بەڕێزانەی لەم گفتوگۆیەدا بەشدارن ئەزموون و مێژوویەكی دێرینیان هەیە لە خزمەتكردنی وەرزشدا و لە باردۆخەكە تێدەگەن، بەڵام كاتێك وەرزشوانێكی گەنج دێتە لای من و ناتوانم هیچی پێشكەش بكەم، بەڕاستی ئیحراجییەك دروست دەبێت، كە هەست بە نائومێدی بكەین و نەتوانین چیتر درێژە بە كارەكانی خۆمان بدەین.

ئەوجا ئەگەر لەم حاڵەتە چەقبەستووییەوە گفتوگۆ لەسەر ئەوە بكەین، چۆن وەرزش بكەینە ئامرازێك بۆ ناساندنی نەتەوە و سوود لە وەرزش وەربگرین، ئەوا دەبێت «دیدوتێڕوانینی دروست، پەیامی وەرزشی و پلانی تۆكمە»مان هەبێت و لە سەرووی ئەمانەشەوە پێویستە بەدواداچوون و هەڵسەنگاندنمان هەبێت بۆ ئەو كارانەی لە سێكتەری وەرزشدا ئەنجامی دەدەین.

سێكتەری وەرزش لەسەر ئاستی سیاسەتی ناوخۆیی كوردستان و شێوازی مامەڵەكردنی عێراق لەگەڵ دامەزراوە وەرزشییەكانی ئێمە، هەر لە سەردەمی ئەنجومەنی باڵای وەرزشی و پاشان لێژنەی ئۆڵمپیی عێراقی، نەهامەتیی زۆری بینیوە و نەمانتوانیوە ئومێدەكانی خۆمان بەدی بهێنن و وەك پێویست ئەسپی خۆمان لە سێكتەری وەرزشدا تاو بدەین.

بۆ چارەسەركردنی كێشەكانی سێكتەری وەرزش وەك كۆی سێكتەرەكانی دیكەش لە هەرێمی كوردستان، دەبێت واقیعییانە سەیری ئەم سێكتەرە بكەین. لە ئێستادا هەرێمی كوردستان بەشێكە لە عێراق، بۆیە بەشی هەرە زۆری كێشەكانی ئێمە لە عێراقەوە چارەسەر دەكرێت. ئەگەر ئەو پرسیارە لەخۆمان بكەین، ئایا ئێمە چ هەوڵێكمان داوە بۆ ئەوەی پێگەی وەرزشی هەرێمی كوردستان لە بەغدا بەهێز بكەین؟ ئەمەش بەو مانایەی ئایا دەتوانین بە سیاسەتێكی لۆژیكانە و بە یەكڕیزی پێداگری لەسەر ئەو مافە وەرزشییانەی هەرێم بكەین، كە بەپێی دەستوور مافی خۆمانە و لە بەغدا پشتگیری بۆ سێكتەری وەرزشی هەرێم دابین بكەین؟ بەڕاستی بەداخەوە دەڵێم: لەم بوارەدا كەمتەرخەم بووین و هەتا ئێستا نەمانبینیوە وەرزشوانێكی دیاری كوردستان بنێرینە ناو پەرلەمانی عێراق بۆ ئەوەی لە ناو پەرلەمان داكۆكی لە شایستە وەرزشییەكانی هەرێمی كوردستان وەك پشكی خۆی لە چوارچێوەی دەوڵەتی فیدڕاڵیدا بكەین.

وەرزش بە ئاستێك گرنگە كە وڵاتان وەك بەشێك لە ئاسایشی نەتەوەیی خۆیان سەیری دەكەن. ساڵانێك لەمەوبەر یانەی برووسك یەكەمی یانەكانی كوردستان بوو، لە ئێران پاڵەوانێتییەك ڕێك خرابوو، یانەی برووسكیش بانگهێشت كرابوو. لەم پاڵەوانەتییەدا هەرێمەكانی حەوت دەوڵەتی دیكەش بانگهێشت كرابوون، كە یەكێكیان هەرێمی نەخجەوانە كە هاوبەشە لە نێوان توركیا و ئازەربایجان، بە لای توركیا بەشدارییان كردبوو، ئێمەش وەك یانەیەكی هەرێمی كوردستان، ئاڵای كوردستانمان دانابوو، بەڵام ئەوان ڕێگەیان نەدەدا ئاڵای كوردستان دابنرێت، بێگومان ئەم حاڵەتە بۆ یانەیەكی كوردستانی زۆر ناخۆشە، بۆیە گفتوگۆیەكی زۆر توندمان لەگەڵ كردن و سوور بووین لەسەر ئەوەی كە دەبێت هەر ئاڵای كوردستان دابنرێت و پێمان گوتن «ئێمە بە ڕێگەی كونسووڵی كۆماری ئیسلامی لە هەرێمی كوردستان بانگهێشت كراوین، ئەگەر ئێوە بە ئاڵای كوردستان قەڵس دەبن، یانەیەكی عەرەبی عێراقیتان بانگهێشت بكردایە». هەروەها وەك ئاشكرایە هەر یانەیەكی كوردستان كە گەمە دەكات، درێسەكەی ئاڵای كوردستانی لەسەرە، لەسەر ئەمەش قبووڵیان نەدەكرد، بەڵام ئێمەش بەرپەرچمان دەدانەوە و پێداگیریمان كرد و هەر بەو درێسەوە یارییەكەمان كرد. سەرنج بدەن وەرزش چەند كاریگەریی هەیە لەسەر پرسی نەتەوەیی، بێگومان دیارە دەوڵەتانی داگیركەری كوردستان نایانەوێت پاڵەوانەكانمان بە ئاڵای كوردستانەوە دەركەون، بۆیە دەبێت ئێمە زیاتر پێداگری بكەین كە وەرزش ئامرازێكە نەتەوەی خۆمانی بە جیهان پێ دەناسێنین.

لایەنێكی دیكە كە ئەویش وەرزشی تێدا فەرامۆش كراوە، بەڕاستی كەرتی پەروەردەیە، ڕاشكاوانەتر واتە لە ناو كەرتی پەوەردەشدا وەرزش فەرامۆش كراوە، چاوێكی خێرام بەو ئامارانەدا گێڕا كە ئاماژەن بۆ پڕۆژەكانی كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستان لە كەرتی پەروەردە، بینیم بە سەدان قوتابخانەی تازە دروست كراون، بە سەدان قوتابخانە نۆژەن كراونتەوە، بەڵام نەمبینی پرۆژەیەك بۆ پەروەردەی وەرزشی لە سێكتەری پەروەردە ئەنجام درابێت. هەروەها لە كەرتی پەروەردە ساڵانە چالاكیی قوتابخانەكانمانە هەیە. من خۆم ماوەی چوار ساڵ بەڕێوەبەری چالاكیی قوتابخانەكان بووم، لە ساڵانی 2004 و 2005 دەرفەت نەبوو، لەبەر چالاكیی سەری خۆمان بخورێنێن، بەڵام چەندین ساڵە چالاكیی قوتابخانەكان ناكرێت، پێمان دەڵێن ئەگەر خۆتان وەك بەڕێوەبەرایەتیی چالاكیی قوتابخانەكان دەیكەن، بیكەن، یان بچن خۆتان سپۆنسەری بۆ پەیدا بكەن.

سەرچاوەی داهاتی پەروەردەی وەرزشی لە قوتابخانەكان «حانووت»ـە، لە ڕێژەی فرۆشتنی ئەو حانووتە ڕێژەی 10% تەرخان كراوە وەك داهات بۆ پەروەردەی وەزرشی، گریمان قوتابخانەیەك 400 قوتابیی هەبێت و هەریەكەیان ڕۆژانە ئەگەر بایی سێ هەزار دیناریش شت لە حانووت بكڕێت، ئەوا ڕێژەی 10% دەكاتە تەنیا 120 هەزار دینار، ئایا بەم پارەیە دەتوانرێت چالاكیی قوتابخانەكان ئەنجام بدرێت؟ كە بێگومان هەموو بەهرە وەزرشییەكانیش لە ناو قوتابخانەكانەوە دەردەكەون و دروست دەبن، ئەوجا دەچنە ناوەندەكانی لاوان و یانەكان، پشتگوێخستنی ئەم لایەنە گرنگەی پەروەردەی وەرزشی نازانم هۆكارەكەی چییە و گرنگە لایەنە پەیوەندیدارەكان هۆكارەكەی ڕوون بكەنەوە.

ڕاستییەكی حاشاهەڵنەگر هەیە، كە دەبێت ئاماژەی پێ بكرێت، ئەویش ئەوەیە كە هەموو كات سیاسەت غەدری لە وەرزش كردووە، بەڵام بەردەوامیش وەرزش بۆ سیاسەت ئەرێنی بووە، جێگەی داخە نەمانتوانیوە بەرنامەیەكی پوخت بۆ بووژانەوەی وەرزش دابڕێژین و ئەم بەرنامەیە پلانی «كورت مەودا، مامناوەند، درێژخایەن» لە خۆی بگرێت.

لایەنێكی دیكە كە بایەخی بە وەرزش نەداوە، ڕاگەیاندنەكانی كوردستانن، كاتێك سەرنج دەدەین هەواڵی وەرزشیی كوردستان تەنیا بە زمانی كوردییە، كە پێویستە بە زمانەكانی دیكەش هەبێت، بە تایبەتی زمانی ئەو دەوڵەتانەی كوردستانیان بەسەردا دابەش كراوە. لەم گفتوگۆیەدا كاك سەردار ئیسماعیلمان لەگەڵ دانیشتووە كە پاڵەوانی لەشجوانیی جیهانە، لەسەر ستەیج ئاڵای كوردستانی بەرز كردووەتەوە، پرسیار ئەوەیە ئەم پاڵەوانەی ئێمە بۆ هەموو جیهان نەیناسێت، یان ئەو ڕۆژە پاڵەوانێكی دیكەی كورد لە یاریی كینگ بۆكس ئاڵای كوردستانی بەرز كردەوە، بەڕاستی ئەمە هەستێك دروست دەكات، كە هەموومان شانازی بە خۆمانەوە بكەین.

لێرەدا من پێشنیاری ئەوە دەكەم كە هەڵبژاردەكانمان لە هەموو یارییەكان كە دەچنە دەرەوەی وڵات جلی كوردی لەبەر بكەن، جلی كوردی زۆر جوانە و دەبێت شانازیی پێوە بكەین، هەر بۆیە كاتێك ئەم تیپانە دەچنە دەرەوە و خەڵك لە شوێنە گشتییەكان دەیانبینێت كە بەرگی كوردییان لەبەردایە و ئاڵای كوردستانیان بەدەستەوەیە، سەرنجی خەڵكی ئەو وڵاتە بۆ لای خۆمان ڕادەكێشین. من ساڵانێكە سەرپەرستیاری پەوەردەییم، كاتێك دەچمە قوتابخانەكان دەبینیم مامۆستاكان جلی كوردییان لەبەرە، زۆر دڵخۆش دەبم، ئەمە كاریگەریی لەسەر قوتابیەكانیش دەبێت بۆ ئەوەی شانازی بە جلوبەرگی كوردییەوە بكەن و هەستی نەتەوەییان گەشە پێ بدەن.

لایەنێكی دیكە كە زۆر گرنگە بۆ ئەوەی بتوانین وەرزش بكەینە ئامرازێك بۆ ناساندنی نەتەوە، ئەنجامدانی فیستیڤاڵی وەرزشییە، لەسەر ئەمە ساڵانێك لەمەوبەر بەڕێگەی دامەزراوەیەكی حكومەتی هەرێمی كوردستان یانەیەكی دیاربەكر بانگهێشتی هەولێر كران، وەك وەڵامدانەوەیەكی ئەرێنی بۆ ئەو بانگهێشتەی هەرێمی كوردستان، ئەوانیش ئێمەیان بانگهێشت كرد، بۆ ئەوەی سەردانی دیاربەكر بكەین و لەوێ یاریی دۆستانە ئەنجام بدەین. ئێمە كاتێك خۆمان ئامادە كرد بۆ ئەو یارییە دۆستانەیە، دوو جانتا ئاڵای كوردستانمان لەگەڵ خۆمان برد، لەوێ بە سەرۆكی شارەوانیی دیاربەكرم گوت «كە خۆی سەرۆكی تیپەكەش بوو» ئایا بۆ تۆ هیچ ئیحراجییەك لە ناو توركیا دروست دەبێت، ئەگەر ئاڵای كوردستان بەسەر هاندەرەكاندا دابەش بكەین؟ لە وەڵامدا گوتی: نەخێر و هەر زۆریشم پێ خۆشە. بڕوا بكەن كاتێك ئاڵاكانمان دابەش كرد، هەندێك لە گەنجەكانی دیاربەكر بەهۆی بارودۆخی سیاسیی توركیا (كە هەموولایەك ئەوە دەزانن)، دەهاتن دەیانپرسی ئەو ئاڵایە چییە؟ كە پێمان دەگوتن ئەوە ئاڵای كوردستانە هەموو پێكەوە هاواریان دەكرد، كوردستان، كوردستان، سەرنج بدەن وەرزش چەند ئامرازێكی كاریگەرە بۆ ناساندنی نەتەوە.

دوای ئەم گەمەیە یانەكانی دیكەی كوڕان و كچانی دیاربەكر هاتنە كوردستان و ئێمە توانیمان لە 16ی ئادار لە ساڵیادی كیمابارانی هەڵەبجە فیستیڤاڵێكی وەرزیی وەرزشی ڕێك بخەین، لەوێ كە مونێمێنتی هەڵەبجەیان بینی، بەڕاستی حەپەسان و مەزندەیان نەدەكرد ئەو تاوانە دڕندە و وەحشییانە دەرهەق بە گەلی كوردستان كرابێت، بۆیە هەندێكیان دەگریان.

كەواتە ئێمە ئەگەر بمانەوێت وەرزش وەك ئامرازێك بۆ ناساندنی نەتەوە بەكاربهێنن، ئەوا دەبێت سەرەتا فێر بین ئەم ئامرازە بە شێوەیەكی كاریگەر بەكاربهێنێن. هەر بۆیە كاتێك وەرزش وەك پەیامێكی ئاشتی و مرۆڤایەتی بەكار دەهێنرێت و ئازارەكانی نەتەوەی خۆت بە جیهان دەناسێنیت، ئەوا لایەنی بەرانبەر دەزانێت چ غەدرێك لەم نەتەوەیە كراوە، ئەویش بەو ڕاددەیە دەمارگیر و توندڕۆ نابێت. وەرزش هەر لە سەردەمی ئۆلمپیادی ئەسیناوە لە پێش زایین پەیامی ئاشتی بووە و تەنانەت یەكێك لەو مەرجانەی بۆ بەشداریكردنی هەر لایەك لە گەمەكانی ئۆلمپیاد ئەوە بووە كە دەبێت ئەو لایەنە لە شەڕدا نەبێت و جوگرافیاكەی لە ئاشتی و سەقامگیریدا بێت.