(*)                                                    

هەڵبژاردنی ئەم جارەی عێراق بە یەکێک لە گرنگترین ڕووداوە سیاسییەکان دادەنرێت کە ئەگەری هەیە گۆڕانکاری لە هاوسەنگی هێز لە ئاستی ناوخۆی عێراق دا دروست بکات ، ئەم هەڵبژاردنە تەنها لەسەر بەشداری جەماوەری و ئەنجامی سندوقەکانی دەنگدان نەوەستاوە بەڵکو پەیوەستیشە بە هاوپەیمانێتی سیاسی و دەستێوەردانەکانی هەرێمی و نێودەوڵەتیشەوە . چونکە ئەم هەڵبژاردنە سیاسەتی ناوخۆیی عێراق و ئاراستەی سیاسەتی دەرەوەی دیاری دەکات و ئەنجامەکانیشی کاریگەری دەبیت لەسەر ڕۆڵی عێراق لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست .

ئەوەی جێگای ئاماژەیە ئەوەیە ئەم قۆناغە کە عێراق پێدا تێپەڕ دەبێت چارەنووسسازە چونکە دوای هەڵبژاردن دەردەکەوێت کە ئایا دەتوانێت وەکوو دەوڵەتێکی خاوەن سەروەریی خۆی بڕیار لە داهاتووی خۆی بدات و ببێتە فاکتەری سەقامگیری و پردێک لە نێوان زلهێزە ڕکابەرەکانی ناوچەکە و وەکوو بەرهەمهێنەرێکی سەرەکی وزە پێگەی جیۆپۆڵیتیکی خۆی بەهێزتر بکات یاخود دەبێتە گۆڕەپانێک بۆ ململانێیەکانی ناوچەکە.

دەکرێ بڵێن دوای ڕوخانی ڕژێمی بەعس لە ساڵی (٢٠٠٣) هەموو ئەو هەڵبژاردنانەی لە عێراقدا ئەنجامدراوە ڕەنگدانەوەی پێشهاتە جیۆپۆڵیتیکی و ئەمنی و کۆمەڵایەتی و مەزهەبیەکانی وڵاتەکە  بووە و ئەمەش کاریگەری لەسەر ڕەوتی داڕشتنی سیاسەتی ناوخۆیی وڵات و پەیوەندییەکانی بەغدا لەگەڵ هەرێمی کوردستان هەبووە هەروەها کاریگەری لە سەر سیاسەتی زلهێزە هەرێمی و جیهانیەکانیش هەبووە بەرامبەری .

ڕەوتی سەدر کە خاوەن پێگەیەکی جەماوەری گەورەیە لە بەغدای پایتەخت و چەند پارێزگایەکی دیکەی وڵات هەر زوو بایکۆتی هەڵبژاردنیان کرد و ئەمەش وایکردووە کە کێبڕکێی لە زۆربەی پارێزگا زۆرینە شیعەکان کەم بێتەوە و پێشبینی دەکرێ کە بایکۆتی سەدرییەکان بە شێوەیەکی بەرچاو ڕێژەی گشتیی بەشداری لە هەڵبژاردندا کەم بکاتەوە ، بەڵام فەزا دەکاتەوە بۆ چوارچێوەی هەماهەنگی کە هاوپەیمانییەکە لە حزب و ئەو لایەنانەی دیکەی شیعە کە گروپی چەکداریان هەیە ، ئەمە جگە لەوەی ڕێگە خۆشکەرە بۆ هەر یەک لە دەوڵەتی یاسا و فەتح بۆ ئەوەی بە ئاسانی کورسییەکانی شیعە لە ناوچەکانی باشووردا بەدەست بهێنن .

لە بەرامبەردا سوودانی هاوپەیمانێتیەکی پێکهێناوە و بانگەشەی ڕووبەڕووبوونەوەی گەندەڵی و ملکەچکردنی گروپە چەکدارەکان و پێشکەشکردنی خزمەتگوزارییە گشتییەکان و بەهێزکردنی ژێرخانی ئابووری وڵات دەکات و دەیەوێ کێبڕکی لە گەڵ کوتلەکانی دیکە بکات و کورسییەکانیان لە پارێزگا شیعەکان لێ وەربگرێت لەوانە دەوڵەتی یاسا .

هەرچی سوونەکانە لەگەڵ ئەوەی ستراتیژێکی ڕوونیان نیە لەمەر بەشداریکردنیان لە هەڵبژاردنەکان و خاوەن پرۆژەیەکی یەکگرتووی سوونی نین بەڵام بەشێکیان دەیانەوێ قەرەبووی قۆناغەکانی پێشوویان بکەنەوە و خەریکی ڕاکێشانی سۆزی شەقامی سوونەن و هاوپەیمانی سەروەری دەیانەوێ سوود لە یاسای نوێ ببینن و پۆستی سەرۆکی پەرلەمان بۆ خۆیان مسۆگەر بکەنەوە و لەمڕووەوە وڵاتانی کەنداو و تورکیا بە شێوەی ناڕاستەوخۆ پشتیوانییان دەکەن.

پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتی نیشتمانی کوردستانیش لە گەڵ ئەوەی لە ناوخۆی هەرێم هەریەکەیان هەوڵی ئەوە دەدات کە زۆرترین کورسی بۆ خۆی مسۆگەر بکات بەڵام لە هەوڵی ئەوەشدان لە چاو هەڵبژاردنەکانی پێشووتر زیاتر پێگەیان لە بەغدا بەهێز بکەن و شەڕی بەدەستهێنانی مافە دەستوورییەکان بکەن بە تایبەتی ئەوەی پەیوەستە بە بابەتی دارایی و نەوتەوە ، چونکە دەبێ ڕووبەڕووی ئەو مەترسییە گەورانە ببنەوە کە لەسەر مافەکانی کورد لە ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم هەن و وێستێکی گەورەش هەیە کە بە بەردەوام کار دەکات بۆ لاوازکردنی پێگە و ڕۆڵی کورد لەو ناوچانە و پێویستیشە دەسەڵاتدارانی هەرێم میکانیزمی نوێ بگرنەبەر بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانی ئەو ناوچانە  .

ئێران بە پاڵپشتیکردنی حزبە تەقلیدیە شیعیەکان و گروپە چەکدارەکان و بە جەختکردنەوەی لەسەر گوتاری سیاسی ناسنامەی شیعە و موقاوەمە دژی دەستێوەردانەکانی ئەمریکا  دەیەوێ هەژموونی بەسەر ئەو حکومەتدا هەبێ کە دوای هەڵبژاردن دادەمەزرێت ، تەنانەت لە ڕێگای هەندێ کەناڵی سیاسییەوە هەوڵی ئەوە دەدات کە کاریگەری لەسەر هەندێ لە کەسایەتی سیاسی و هێزە سوونییەکان هەبێ . ئێران بۆ پاراستنی ئەو هاوکێشەیەی پەیوەندی سنووریی و بازرگانیش وەک ئامرازێکی کاریگەر بەکاردەهێنێت ، بەشێک لەو گروپانەشی کە لە چوارچێوەی بەرەی موقاوەمەن و لە ئێستادا کەوتوونەتە نێو لیستی سزاکانی ئەمریکا بە گۆڕینی ناوەکانیان و خۆتۆمارکردنیان بە فەرمی چوونەتە ناو کێبڕکێی هەڵبژاردنەکانەوە ، لە بەرامبەر ئەمانەدا ئەمریکا و ڕۆژئاوا بۆ  ئەوەی ئێران هەژموونی بە تەواوی بەسەر عێراق دا نەسەپێنێت  کورد و سوونە وەکوو بەربەست دەبینن بە مەبەستی پاراستنی جۆرێک لە هاوسەنگی هێز لە عێراق .

یاسای نوێی هەڵبژاردن و گەڕانەوە بۆ سیستەمی (سانتلیگۆ١.٧)سوود بە پارت و هاوپەیمانێتە گەورەکان لە هەرێمی کوردستان و ناوچەکانی باشوور و ناوەڕاستی عێراق دەگەیەنێت و کورسییەکان بۆ ئەوان مسۆگەر دەکات . دەکرێ بڵێن هەڵبژاردنەکە هەرچەندە گرنگ بێت و لە کاتێکی هەستیار دا بەڕێوەدەچێ بەڵام پێ ناچێت ئەو سیستەمەی کە لە دوای ڕوخانی ڕژێمی بەعس لە ساڵی (٢٠٠٣)هاتووەتە کایەوە بگۆڕێ چونکە هەڵبژاردنەکانی نۆڤەمبەری (٢٠٢٥) تەنها کێبڕکێی ناوخۆیی نییە، بەڵکو ڕەنگدانەوەی ململانێ گەورەکەی ناوچەکەیە بۆ دیاریکردنی ئاراستەی داهاتووی عێراق لە نێوان سەروەریی تەواو یان بەردەوامبوونی کاریگەریی هەرێمایەتی و نێودەوڵەتی .

 

 (*)

پسپۆری بواری جیۆپۆڵیتیک