(*) 

هەرچەندە كورد پێكهاتەیەكی سەرەكیی گەلی عێراقە، بەڵام هەڵسوكەوتی زۆربەی دامەزراوەكانی حكومەتی فیدڕاڵی لەگەڵ هەرێم وەك قەوارەیەكی كاتی و پابەندنەبوو بە نیشتمانپەروەریی عێراقی مامەڵەی پێدەكات و، لە بیرخۆی دەباتەوە، كە هەرێم قەوارەیەكی دەستوورییە و لە ئەنجامی شۆڕشەكانی گەلی كوردستان و پێشكەشكردنی سەدان هەزار شەهید، لەوانەش كارەساتی هەڵەبجە و ئەنفال و چەندین كارەساتی دیكە، دروست بووە. هەروەها میدیا و هەندێك لە لایەنە سیاسییەكانی عێراق وتارێكی شۆڤێنییان هەیە و كورد وەك تەنیا بانگەشەكارانی جیابوونەوە وێنا دەكەن، بێگومان ئەمەش وا دەكات هاووڵاتیانی هەرێمی كوردستان هەست بكەن، كە بەغدا بە هاووڵاتی پلە دوویان دەزانێت، واتە دەبێت بارگرانیی پابەندبوون و ئەركەكانیان لەسەر بێت، بەبێ ئەوەی هیچ مافێكی دەستوورییان هەبێت، ئەمەش گەلی كوردستان و سەركردایەتیی كورد ڕەتی دەكەنەوە.

بێگومان هەستی هاووڵاتیانی كوردستان بەوەی كە بەغدا وەك هاووڵاتییەكی پەراوێزخراو مامەڵەیان لەگەڵ دەكات، دەگەڕێتەوە بۆ ئەو پراكتیزە سیاسی و ناشەفافە داراییانەی كە زۆربەی دامەزراوەكانی حكومەتی فیدڕاڵی بەرانبەر هەرێم پەیڕەوی دەكەن، ئەمەش ئاماژەیە بۆ شكستی حكومەتەكانی بەغدا لە ساڵی 2003وە تا ئێستا، لە بنیادنانی هاوبەشییەكی ڕاستەقینەی دادپەروەرانە لە نێوان هەرێم و بەغدا.

پێش ئەوەی باس لە چارەسەری كرداری و دادپەروەرانە بكەین، كە مافی هەمووان دەپارێزێت و ڕێگری لە دووبارەبوونەوەی قەیرانەكان دەكات، لە چوارچێوەی نەخشەڕێگەیەكی سیاسی و دەستووریی گشتگیر، كە هاوبەشیی ڕاستەقینە بەدی بهێنێت، دەبێت ناكۆكییەكان لە چوارچێوەی (سیاسەت- ئابووری- دەستووری) ڕوون بكرێنەوە، لەوانەش:

یەكەم: بەردەوامیی ناكۆكییە سیاسی و دەستووری و داراییەكان، بەتایبەتی لەبارەی هەریەك لەمانەی خوارەوە:

1- لێكدانەوەی دەستوور سەبارەت بە دابەشكردنی دەسەڵات و سامانی نەوت و گاز، جگە لە ناكۆكی لەسەر لێكدانەوەی ماددەی 140 سەبارەت بە ناوچە كێشە لەسەرەكان.

2- پشكی هەرێم لە بوودجەی گشتی و یەكسانی لە مامەڵەكردن لەگەڵ فەرمانبەرانی هەرێم، بەتایبەتی لەبارەی پێدانی مووچە و شایستەكانی خانەنشینییان.

دووەم: لاوازیی متمانەی سیاسی

ئەمەش بە هۆی كامڵنەبوونی هزری سیاسی لەلای هەندێك لە لایەنە سیاسییەكانی دەسەڵاتدار و دەرنەچوونیان لە بازنەی سەنتڕاڵی و توندڕەویی نەتەوەیی، یان ئایینی، بۆیە دۆسیەی سزاكانی دارایی، یان ڕێكارە ئیدارییە نادادپەروەرییەكان وەك كارتێكی فشاری سیاسی بەكاردەهێنن، بێگومان ئەمەش لەگەڵ بنەمای هاوبەشیی ڕاستەقینە لە حوكمڕانیدا و، لەگەڵ بڕگەكانی دەستووری 2005 كە لەسەر بنەمای ڕێزگرتن لە مافی هەمووان و بەدیهێنانی دادپەروەری و یەكسانی دامەزراوە، ناكۆكە.

سێیەم: پرسی ناسنامە و سەر بەخۆبوون

هەندێك لە لایەنە سیاسییەكان لە بەغدا و لە ڕێگەی میدیاكانەوە، كورد بە بانگەشەكارانی جیابوونەوە و پارچەپارچەكردنی عێراق وەسف دەكەن و، وتارێكی نەتەوەیی توندڕەو و عەقیدەیی بڵاودەكەنەوە و، هەوڵ دەدەن ئاشووب بورووژێنن و كورد پەراوێز بخەن و ناسنامەی نیشتمانییان لێبسەننەوە و بە بریكاری داگیركەرانیان بزانن، بێگومان ئەمەش دەبێتە هۆی گرژیی بەردەوام و هەستنەكردن بە سەقامگیریی پەیوەندییەكان لەنێوان بەغدا و هەولێر.

لێرەوە پێویستە ئاماژە بەوە بكرێت كە هەموو لایەنە سیاسی و دیموكراسی و ئایینییەكانی عێراق و كوردستان و ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی و كەسایەتییە نیشتمانییەكان لە سەرتاسەری عێراق و هەرێمی كوردستان بەشداری بكەن لە دانانی نەخشەڕێگەیەكی گشتگیر، وەك چارەسەرێكی هەمیشەیی و دادپەروەرانە، لەنێوان حكومەتی فیدڕاڵی و حكومەتی هەرێمی كوردستان، كە لەسەر بنەمای هاوبەشیی ڕاستەقینە بێت، نەك پاشكۆیی، واتە لەسەر ڕێزگرتن لە دەستوور و ناسنامەی نیشتمانی و نەتەوەیی هەموو پێكهاتەكانی گەلی عێراق بێت.

بەپێی ئەزموونی كەمم، ئەم نەخشەڕێگەیە دەبێت ئەم خاڵانەی خوارەوە بگرێتەوە:

یەكەم: دامەزراندنی دەستەیەكی هاوبەش لەنێوان حكومەتی بەغدا و حكومەتی هەرێم، بۆ چارەسەركردنی دۆسیە ناكۆكەكان بە شێوەیەكی ڕێكوپێك و دامەزراوەیی و ناچاركەر، پێش ڕوودانی قەیرانەكان، لەم دۆسیانەش چارەسەركردنی ئەمانەی خوارەوە:

1- نەوت و گاز.

2- بوودجە.

3- ناوچە كێشە لەسەرەكان.

4- كێشەكانی ئاسایش و سنوور.

پێمان وایە ئەم دەستەیە پێكهاتەكانی خوارەوە بگرێتەوە:

أ- نوێنەرێك لەلایەن سەرۆك وەزیرانی عێراق و نوێنەرێك لەلایەن سەرۆكی حكومەتی هەرێم.

ب- نوێنەرێك لەلایەن وەزیری نەوتی عێراق و نوێنەرێك لەلایەن وەزیری سامانە سرووشتییەكان لە هەرێم.

پ- نوێنەرێك لەلایەن وەزیری پلاندانانی عێراق و نوێنەرێك لەلایەن وەزیری پلاندانانی هەرێم.

ت- نوێنەرێك لەلایەن وەزارەتی بەرگریی عێراق و نوێنەرێك لەلایەن وەزارەتی پێشمەرگە.

ج- نوێنەرێك لەلایەن پەرلەمانی عێراق و نوێنەرێك لەلایەن پەرلەمانی كوردستان.

پێویستە ئەم دەستە هاوبەشە بە یاسایەك كە پەرلەمانی عێراق پەسەندی دەكات، یان لە ڕێگەی یاداشتێكی لێكتێگەیشتنی فەرمی، بڕیارەكانی بەرز بكرێنەوە بۆ ئەنجومەنی وەزیرانی فیدڕاڵی و پەرلەمان بۆ ئەوەی پەسند بكرێن و جێبەجێ بكرێن و پشتیان پێببەسترێت.

بێگومان ئەم دەستەیە ڕۆڵێكی گرنگی لە گۆڕینی ناكۆكییەكان بۆ دانوستانێكی دامەزراوەیی ڕێكوپێك دەبێت و، یارمەتیدەر دەبێت لە خۆپاراستن لە قەیرانەكان و، گرتنەبەری بڕیارە تاكلایەنە، یان لەناكاوەكان لەلایەنێكەوە لەسەر حیسابی لایەنێكی دیكە، هەروەها بارگرانیی سەر پەرلەمان كەم دەكاتەوە.

دووەم: دەركردنی یاسای نەوت و گازی فیدڕاڵی بەپێی ماددەی (112)ی دەستوور بە هاوبەشی لەگەڵ هەرێم و لەم یاسایەدا ڕێككەوتن لەسەر ئەمانەی خوارەوە دەكرێت:

أ- ڕێژەی بەرهەمهێنان و هەناردەكردنی نەوت لە هەرێم.

ب- دابەشكردنی داهات بە شێوەیەكی شەفاف.

ت- سەرپەرشتیكردنی هەریەك لە دیوانی چاودێریی دارایی لە بەغدا و هەولێر لەسەر ژمێرەكان بەبێ هیچ دەستتێوەردانێكی سیاسی.

پ- ڕێگەدان بە حكومەتی هەرێم كە بەرهەمی نەوتی خۆی ڕاستەوخۆ بفرۆشێت، لە حاڵەتی ڕوودانی ئاستەنگ لەلایەن بەغداوە، یان بە هۆی هۆكاری لەناكاوەوە لەگەڵ دابەشكردنی داهاتەكان.

سێیەم: چارەسەركردنی پشكی هەرێم لە بوودجە:

أ- ساڵانە و بەپێی زیادبوونی ڕێژەی دانیشتووان، پشكی هەرێم دیاری بكرێت.

ب- دوورخستنەوەی مووچەكان لە كێشمەكێشی سیاسی و پابەندبوون بە بڕیاری دادگای فیدڕاڵی.

چوارەم: پێكهێنانی دەستەیەكی سەربەخۆ بۆ چاودێریی جێبەجێكردنی ماددەی 140ی دەستوور كە ئەم ئەركانەی خوارەوە لە ئەستۆ بگرێت:

أ- ئەنجامدانی سەرژمێریی دانیشتووان لە كەركووك و ناوچەكانی دیكەی ماددەی 140 بە سەرپەرشتیی نێودەوڵەتی.

ب- دیاریكردنی ناسنامەی ناوچەكان لە ڕێگەی ڕاپرسیی گشتییەوە و بە سەرپەرشتیی كۆمیسیۆنی هەڵبژاردنەكان.

ت- یەكلاییكردنەوەی دۆسیەكانی بەعەرەبكردن و ڕاگواستن و پێدانی قەرەبوو.

پێنجەم: دڵنیابوون لە نوێنەرایەتیی دادپەروەرانەی كورد لە دامەزراوەكانی حوكمڕانی لە عێراق، بەتایبەتی لە:

أ- سوپا و دەزگا ئەمنییە فیدڕاڵییەكان.

ب- دەزگای دیپلۆماسی.

ت- وەزارەتە سیادییەكان و دەستە سەربەخۆكان و كۆمیسیۆنەكان.

شەشەم: هەمواركردنی یاسای دادگای فیدڕاڵی كە ئەم خاڵانەی خوارەوە بگرێتەوە:

أ- بەشداریی دادپەروەرانەی پێكهاتەكانی گەلی عێراق.

ب- بەسیاسی نەكردنی دادگا و ڕێگریكردن لە دەستتێوەردان لە كاری دادگا.

ت- ڕوون و ئاشكراكردنی دەسەڵاتە دەستوورییەكانی دادگا بە شێوەیەك كە شایەنی لێكدانەوەی جیاواز نەبێت.

حەوتەم: داڕشتنی پەیوەندیی نێوان پێشمەرگە و وەزارەتی بەرگریی فیدڕاڵی بە شێوەیەكی ڕوون و ئاشكرا و دادپەروەرانە كە ئەم خاڵانە بگرێتەوە:

أ- پابەندبوون بە پشتیوانیكردنی هێزی پێشمەرگە و دابینكردنی بوودجەیان لە چوارچێوەی بوودجەی وەزارەتی بەرگریدا.

ب- هەماهەنگیی تەواو لەنێوان سوپای فیدڕاڵی و هێزی پێشمەرگە، بۆ دڵنیابوون لە پاراستنی سنوورەكان و شەڕی دژی تیرۆر، بەتایبەتی لە ناوچەكانی ماددەی (140)ی دەستووردا.

هەشتەم: پشتیوانیكردنی هەریەك لە دامەزراوەكانی حكومەتی فیدڕاڵی و حكومەتی هەرێم بۆ ئەنجامدانی چالاكییە هاوبەشەكانی كەلتووری و ئایینی و بەستنی كۆنفرانس و سیمینارەكان، بۆ نزیككردنەوەی دەستەبژێرەكانی كلتووری و ئایینی و وەرزشیی هەموو پێكهاتەكانی كۆمەڵگەی عێراق، لەوانەش:

أ- ڕێزگرتن لە جەژنە نەتەوەیی و نیشتمانییەكان.

ب- سازدانی فێستیڤاڵە كەلتوورییە هاوبەشەكان.

ت- كۆنفڕانسی هاوبەش بۆ دەستەبژێرەكانی زانستی و یاسایی و سیاسی.

پ- چالاكییە هاوبەشەكان بۆ میدیاكار و هونەرمەند و شانۆكار و سینەماكار و وەرزشوانان.

لە گرنگترین كاریگەرییە ئەرێنییەكانی پابەندبوون بە نەخشەڕێگەیەكی هاوبەش و كارا و شەفاف، ئەمانەی خوارەوەن:

أ- نەهێشتنی هەستی پەراوێزخستن لای پێكهاتەكانی گەلی عێراق.

ب- بنیادنانی هاوبەشییەكی ڕاستەقینەی هاوسەنگ لەنێوان بەغدا و هەولێر و چارەسەركردنی تەواوی دۆسیە ناكۆكەكان.

پ- بەهێزكردنی پایەكانی سیستەمی سیاسی لە هەریەك لە بەغدا و هەولێر و ڕێزگرتن لە دەستوور.

ت- باشتركردن و پەرەپێدانی ئابووریی نیشتمانی.

ج- بەدیهێنانی سەقامگیریی سیاسی و ئەمنی و ئابووری و كۆمەڵایەتی و ڕێزگرتن لە ناسنامەی نیشتمانی.

ح- ئاڵوگۆڕی ئەزموونەكان و فراوانكردنی ئاسۆكانی وەبەرهێنانی شارستانی و گەشتیاری لە عێراق و هەرێمی كوردستان.

ر- بێگومان لە گرنگترین ئەنجامە ئەرێنییەكانی چارەسەركردنی ناكۆكییە سیاسی و ئابووری و دارایی و كۆمەڵایەتییەكان بە ڕێگەی یاسایی و لە ڕێگەی دادگاوە و، لێكتێگەیشتن لەسەر بنەمای پێكەوەژیان و دامەزراندنی دەوڵەتی یاسا و نەهێشتنی دەوڵەتی قووڵ و، مامەڵە سیاسییە كاتییەكان و ڕێزگرتن لە تایبەتمەندیی هەرێم و بەهێزكردنی ناسنامە و سەر بەخۆیی نیشتمانی و جێبەجێكردنی ماددەی (140) لە ڕێگەی ئاساییكردنەوە، سەرژمێری، ڕاپرسی، ڕێكخستنی دابەشكردنی سامان و دەسەڵات لەنێوان بەغدا و هەولێر بەپێی دەستوور و، بە تەواوی شەفافییەت و دابینكردنی ژینگەیەكی سەقامگیر بۆ ئەم بابەتە.

پابەندبوون بە جێبەجێكردنی بڕگەكانی نەخشەڕێگە بێگومان دەبێتە هۆی نەهێشتنی گرژی و بێمتمانەیی لەنێوان بەغدا و هەولێر، یان هەوڵەكانی پەراوێزخستن، چونكە هەموو خاڵەكانی ناكۆكی لەبارەی نەوت، بوودجەی گشتی، ناوچە كێشە لەسەرەكان، هەروەها دەسەڵاتەكانی هەرێم، بە چارەسەرێكی دادپەروەرانە و شەفاف چارەسەر دەكرێن، بە مەرجی بوونی ئیرادەیەكی سیاسی و نیشتمانی لەلای هەمووان.

 

(*)

شرۆڤەكاری سیاسیی سەربەخۆ