(*)

 

پێشەکی:

دۆسیەی ئەتۆمیی کۆماری ئیسلامیی ئێران یەکێکە لە پرسە هەرە ئاڵۆز و درێژخایەنەکانی سیاسەتی نێودەوڵەتی لە دوو دەیەی ڕابردوودا. گەیشتن بە ڕێککەوتنی ئەتۆمی (JCPOA) لە ساڵی ٢٠١٥ وەک هەنگاوێکی مێژوویی بۆ چارەسەری دیپلۆماسی سەیر دەکرا، بەڵام کشانەوەی ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١8 و کاراکردنەوەی "میکانیزمی پەلەپیتکە" (Snapback Mechanism) لەم دواییانەدا، قەیرانەکەی گەیاندووەتە قۆناغێکی نوێی پڕ لە گرژی و داهاتوویەکی نادیار. ئەم وتارە بە شێوەیەکی ئەکادیمی تیشک دەخاتە سەر چییەتیی میکانیزمی پەلەپیتکە و ئەو شەش بڕیارە سەرەکییەی ئەنجوومەنی ئاساییش کە لە ئەنجامدا گەڕاونەتەوە.
یەکەم: میکانیزمی پەلەپیتکە چییە و کێ بڕیاری لەسەر دا؟
میکانیزمی پەلەپیتکە، کە لە بڕیاری ٢٢٣١ی ئەنجوومەنی ئاساییشدا جێگیر کراوە، ڕێکارێکە کە ڕێگە بە هەر یەکێک لەلایەنە سەرەکییەکانی ڕێککەوتنی ئەتۆمی (ئەمریکا، بەریتانیا، فەرەنسا، ڕووسیا، چین، و ئەڵمانیا) دەدات کە ئەگەر پێی وابوو ئێران پابەندییەکانی خۆی بە شێوەیەکی بەرچاو پێشێل کردووە، سکاڵا پێشکەش بکات. دوای پێشکەشکردنی سکاڵاکە، پڕۆسەیەکی ٣٠ ڕۆژە دەست پێدەکات. ئەگەر لەو ماوەیەدا ئەنجوومەنی ئاساییش نەتوانێت بڕیارێک دەربکات بۆ "بەردەوامبوونی هەڵپەساردنی سزاکان"، ئەوا هەموو ئەو گەمارۆیانەی کە پێش ڕێککەوتنی ٢٠١٥ لەسەر ئێران بوون، بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی دەگەڕێنەوە، بەبێ ئەوەی پێویستی بە دەنگدانێکی نوێ یان مافی ڤیتۆ هەبێت.
لە ڕووداوەکانی ئەم دواییەدا، وڵاتانی ئەوروپی (بەریتانیا و فەرەنسا) بە پشتیوانیی ئەمریکا ئەم میکانیزمەیان کارا کرد. هەوڵەکانی ڕووسیا و چین بۆ ڕێگرتن لەم هەنگاوە لە ڕێگەی پێشنیازکردنی بڕیارێکەوە شکستی هێنا، چونکە نەیانتوانی دەنگی پێویست (٩ دەنگ) بەدەست بهێنن. ئەم شکستە دیپلۆماسییە بووە هۆی گەڕانەوەی فەرمیی شەش بڕیاری سزایی پێشووی ئەنجوومەنی ئاساییش.
دووەم: شیکاریی وردی بڕیارە گەڕاوەکان
زنجیرەی بڕیارەکان لە ساڵی ٢٠٠٦ تا ٢٠١٠ بە شێوەیەکی پلەبەندی سزاکانیان لەسەر ئێران توندتر کرد. هەموویان لە چوارچێوەی بەندی حەوتەمی хартияی نەتەوە یەکگرتووەکان دەرچوون، کە مامەڵە لەگەڵ "هەڕەشە بۆ سەر ئاشتی و ئاساییشی نێودەوڵەتی" دەکات.
١. بڕیاری ١٦٩٦ (تەمموزی ٢٠٠٦): خاڵی وەرچەرخان
ئەم بڕیارە یەکەم هەنگاوی فەرمیی ئەنجوومەنی ئاساییش بوو.
داواکاریی سەرەکی: بە شێوەیەکی یاسایی پابەندکەر، داوای لە ئێران کرد "هەموو چالاکییەکانی پەیوەست بە پیتاندن و دووبارە پڕۆسەکردنەوەی یۆرانیۆم ڕابگرێت."
بنەمای یاسایی: دۆسیەکەی بە فەرمی خستە ژێر بەندی حەوتەمی хартияی نەتەوە یەکگرتووەکان، کە دەرگای بۆ سەپاندنی سزای ئابووری و تەنانەت سەربازیش کردەوە.
دەنگدان: بە ١٤ دەنگی بەڵێ و ١ دەنگی دژ (قەتەر) پەسەند کرا، کە نیشانەی کۆدەنگییەکی بەرفراوانی نێودەوڵەتی بوو لەو کاتەدا.
٢. بڕیاری ١٧٣٧ (کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦): یەکەم پاکێجی سزا
دوای گوێنەدانی ئێران، ئەم بڕیارە بە کۆی دەنگ (اجماع) دەرچوو و سزای ئابووری و تەکنیکیی سەپاند.
سزاکان:
قەدەغەی گواستنەوە: فرۆشتن یان گواستنەوەی هەر تەکنەلۆژیا و کەرەستەیەکی هەستیار کە پەیوەندیی بە پرۆگرامی ئەتۆمی و مووشەکیی بالیستییەوە هەبێت، قەدەغە کرا.
بلۆککردنی سەروەت و سامان: دارایی و سامانی ئەو کەس و دامەزراوە ئێرانییانەی کە لە لیستی هاوپێچی بڕیارەکەدا ناویان هاتبوو (پەیوەست بە پرۆگرامی ئەتۆمی)، بلۆک کرا.
سنووردارکردنی گەشت: ڕێگری لە گەشتی ئەو کەسانە دەکرا کە ڕۆڵی سەرەکییان لە پرۆگرامەکەدا هەبوو.
٣. بڕیاری ١٧٤٧ (ئازاری ٢٠٠٧): فراوانکردنی سزاکان
ئەم بڕیارەش بە کۆی دەنگ پەسەند کرا و بازنەی سزاکانی فراوانتر کرد.
سزای نوێ:
قەدەغەی چەک: ئێرانی لە هەناردەکردنی هەر جۆرە چەکێک قەدەغە کرد.
فشاری دارایی: داوای لە وڵاتان و دامەزراوە داراییە نێودەوڵەتییەکان کرد کە خۆیان لە پێدانی هەر جۆرە قەرز و یارمەتییەکی دارایی نوێ بە حکومەتی ئێران بپارێزن.
فراوانکردنی لیست: ناوی کەس و دامەزراوەی نوێی خستە لیستی سزاکانەوە، لەوانە چەندین فەرماندەی باڵای سوپای پاسداران.
٤. بڕیاری ١٨٠٣ (ئازاری ٢٠٠٨): پشکنین و چاودێریی توندتر
ئەم بڕیارە دوای بڵاوبوونەوەی ڕاپۆرتی ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆم دەرچوو و سزای نوێی لەخۆگرت.
سزای نوێ:
پشکنینی بارەکان: ڕێگەی بە وڵاتان دا کە کەشتی و فڕۆکەکانی ئێران بپشکنن ئەگەر "گومانی ڕەوا"یان هەبێت کە کاڵای قەدەغەکراویان تێدایە.
چاودێریی بانکی: داوای چاودێریکردنی توندی چالاکیی بانکە ئێرانییەکانی (وەک بانکی میللی و سادیرات) کرد بۆ ڕێگریکردن لە پارەدارکردنی پرۆگرامە قەدەغەکراوەکان.
سنووردارکردنی گەشت: لیستی ئەو کەسانەی کە گەشتیان لێ قەدەغە کرابوو، فراوانتر کرا.
٥. بڕیاری ١٨٣٥ (ئەیلوولی ٢٠٠٨): جەختکردنەوەی سیاسی
ئەم بڕیارە سزای نوێی تێدا نەبوو، بەڵکوو زیاتر پەیامێکی سیاسیی توند بوو.
ناوەرۆک: بەبێ سەپاندنی سزای نوێ، تەنیا جەختی لەسەر "پێویستیی پابەندبوونی تەواو و بەپەلەی ئێران" بە بڕیارەکانی پێشوو دەکردەوە و نیگەرانیی قووڵی خۆی دووپات دەکردەوە.
٦. بڕیاری ١٩٢٩ (حوزەیرانی ٢٠١٠): توندترین و فراوانترین بڕیار
ئەم بڕیارە بە لوتکەی سزاکانی ئەنجوومەنی ئاساییش دادەنرێت و گورزێکی گەورەی لە ئابووری و توانای سەربازیی ئێران وەشاند.
سزای نوێ و توندتر:
قەدەغەی چەکی قورس: فرۆشتنی هەر جۆرە چەکێکی قورس (وەک تانک، فڕۆکەی جەنگی، و مووشەکی مەودا دوور) بە ئێران قەدەغە کرا.
پرۆگرامی مووشەکی: ئێرانی لە ئەنجامدانی هەر چالاکییەک کە پەیوەندیی بە مووشەکی بالیستییەوە هەبێت (کە توانای هەڵگرتنی کڵاوەی ئەتۆمی هەبێت) قەدەغە کرد.
دەستبەسەرداگرتنی کەشتی: ڕێگەی بە وڵاتان دا کە لە ئاوە نێودەوڵەتییەکاندا دەست بەسەر ئەو کەشتییە ئێرانییانەدا بگرن کە گومانی هەڵگرتنی کەرەستەی قەدەغەکراویان لێدەکرا.
سزای بانکی و دارایی: سزای توندی خستەسەر کەرتی بانکیی ئێران و داوای لە وڵاتان کرد ڕێگری لە کردنەوەی لقی نوێی بانکە ئێرانییەکان بکەن.
سوپای پاسداران: سزای بەرفراوانی خستەسەر دامەزراوە و کۆمپانیاکانی سەربە سوپای پاسداران.
دەرەنجام:
گەڕانەوەی ئەم شەش بڕیارە لە ڕێگەی میکانیزمی پەلەپیتکەوە، کۆماری ئیسلامیی ئێرانی نە تەنیا لە ڕووی ئابوورییەوە خستووەتەوە ژێر فشارێکی گەورە، بەڵکوو لە ڕووی یاسایی و سیاسییەوەش گەڕاندوویەتییەوە بۆ دۆخی نێودەوڵەتیی پێش ساڵی ٢٠١٥. ئەم دۆخە نوێیە، ئێران لە بەردەم دووڕیانێکی ستراتیژیی سەختدا دادەنێت: یان گەڕانەوە بۆ مێزی دانووستان بە مەرجی قورسترەوە، یان بەردەوامبوون لەسەر ڕێبازێک کە ئەگەری پێکدادانی سەربازی و قەیرانی قووڵتری لێ دەکەوێتەوە...

 

(*)

- ماستەر لە یاسای گشتی