لە جیهانێكدا كە ناكۆكییەكان بەردەوام ئاڵۆزتر دەبن، ڕۆڵی ئەو كەسایەتییانەی كە تێڕوانینێكی جیاوازیان هەیە بۆ چارەسەركردنی كێشەكان، زۆر گرنگە. د. پاولا گوتلۆڤـ، پڕۆفیسۆری دانوستان و بەڕێوەبردنی ناكۆكییە لە كۆلێژی سیمۆنس لە زانكۆی هارڤارد و جێگری بەڕێوەبەری پڕۆژەی «تەندروستی، پردێكە بۆ گەیشتن بە ئاشتی»ی نێودەوڵەتییە. خاتوو گوتلۆڤـ، پاشخانێكی ناوازەی هەیە و لە پزیشكی ددانەوە وەرچەرخاوە بۆ زانستە كۆمەڵایەتییەكان و كاری ئاشتی، باوەڕی وایە تەندروستی، خوێندن و ئاسایش بناغەی كەرامەتن، كەرامەتیش بناغەی ئاشتییە. لەم دیدارە تایبەتەدا لە وەڵامی پرسیارەكانی «گوڵان» بەمجۆرە بۆچوونەكانی خستەڕوو.

 

* بەپێی ئەزموونتان، گەورەترین ئاستەنگەكان لە بەكارهێنانی بەرژەوەندییە هاوبەشەكانی تەندروستیی گشتی بۆ دروستكردنی پرد لەنێوان كۆمەڵگە دابەشبووەكان چین؟

- خواستی خەڵك بۆ تەندروستی و خۆشگوزەرانی هاوبەشە لە هەموو كۆمەڵگەیەكدا؛ واتە هەموو كەسێك دەیەوێت خێزانەكەی و كۆمەڵگەكەی تەندروست بن و لە خزمەتگوزاریی تەندروستی باش بێبەش نەبن. بەڵام كێشە سەرەكییەكە لە بەكارهێنانی ئەم خواستە هاوبەشە بۆ دروستكردنی پردی پەیوەندی لەنێوان كۆمەڵگە دابەشبووەكاندا، «متمانە»یە. كاتێك متمانە لەنێوان لایەنە ناكۆكەكاندا نییە، تەنانەت بابەتێكی وەك تەندروستییش كە دەبێت بێلایەن بێت، دەكرێت بە سیاسی بكرێت و بە گومانەوە سەیر بكرێت. من حاڵەتم بینیوە كە هەڵمەتەكانی كوتان، یان پڕۆژەكانی ئاوی پاك بە گومانەوە سەیر دەكرێن، تەنیا لەبەر ئەوەی پەیوەستن بە لایەنێك، یان لایەنێكی دیكەوە.

چارەسەرەكە، ئەوەیە بە هەنگاوی بچووك و كردەیی دەست پێبكرێت، كە بتوانن متمانە دروست بكەنەوە. كاتێك كۆمەڵگەكان سوودە ڕاستەقینەكانی هاوكاری لە بواری تەندروستیدا دەبینن، وەك تەندروستیی دایك و منداڵ، كەمبوونەوەی نەخۆشییەكان، یان بوونی خزمەتگوزاریی پزیشكیی باشتر، ئەوا وردە وردە متمانەیان بە یەكتر دروست دەبێتەوە، ئەمە پڕۆسەیەكی كاتی نییە و پێویستی بە درێژخایەنی و كۆكردنەوەی هاوكاری هەیە بۆ ئەوەی ئەو پەیوەندییە كۆمەڵایەتییە پتەوە دروست بێت كە بنەمای ئاشتییە.

* بە بڕوای ئێوە، ئاستەنگە سەرەكییەكان لە دروستكردنی ئاشتی و یەكڕیزیی كۆمەڵایەتی لە عێراق و هەرێمی كوردستاندا چین؟ چۆن دەتوانرێت مۆدێلی «تەندروستی وەك پردێك بۆ ئاشتی» بەكاربهێنرێت بۆ چارەسەركردنی ئەم ئاستەنگانە؟

- گەورەترین ئاستەنگ لە بەدیهێنانی ئاشتی و یەكڕیزیی كۆمەڵایەتی لە عێراق و كوردستاندا بریتییە لەو بیركردنەوەیەی كە ناكۆكییە سیاسییەكان «یاریی ئاكام سفر - zero-sum game «ن. ئەمەش واتە، لایەنە ناكۆكەكان پێیان وایە بۆ ئەوەی لایەنێكیان براوە بێت، دەبێت لایەنەكەی دیكە بە تەواوی دۆڕاو بێت. بەو پێیە، سازشكردن یان گەیشتن بە چارەسەرێكی مامناوەندی (كە تێیدا هەردوولا كەمێك دەستبەرداری شتێك دەبن بۆ گەیشتن بە ڕێككەوتن)، بە نیشانەی لاوازی و شكست سەیر دەكرێت. كاتێك ئەم بیركردنەوە زاڵ دەبێت و سازش ڕەت دەكرێتەوە، تاكە بژاردەی ماوە بریتی دەبێت لە بەكارهێنانی توندوتیژی، یان ململانێ، كە ئەمەش دینامیكییەكی زۆر مەترسیدارە.

مۆدێلی تەندروستی وەك پردێك بۆ ئاشتی «Health as a Bridge for Peace» وەك ڕێگەیەكی جیاوازە بۆ چارەسەركردنی ئەم كێشانە. ئەم مۆدێلە جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە كە گرنگیپێدان لەسەر كێشە ئایدیۆلۆژی، یان تائیفییەكان لا بدات و لەبری ئەوە گرنگی بە شتێك بدات، كە هەموو مرۆڤێك بە بەهای دەزانێت و دەیخوازێت وەك: خۆشگوزەرانیی مرۆڤ.

هەرچەندە خەڵك لە ڕووی پاشخان و بۆچوونی سیاسییەوە جیاواز بن، بەڵام هەموویان لەسەر گرنگیی پرسێكی وەك ئاوی پاك، نەخۆشخانەی باش و كارا، یان نەهێشتنی نەخۆشییەكان كۆكن. ئەم خاڵە هاوبەشە دەكرێت ببێتە بنەمایەك بۆ هاوكاری. هەر بۆیە ئەگەر سیستەمە تەندروستییەكان بە شێوەیەكی گشتگیر و بێلایەن پەرەیان پێبدرێت و دابین بكرێن، ئەوا دەتوانن وەك «شوێنی بێلایەن» خزمەت بكەن. لەم شوێنانەدا، لایەنە نەیارەكانیش دەتوانن پێكەوە كار بكەن بۆ دابینكردنی خزمەتگوزاریی تەندروستی بۆ كۆمەڵگەكانیان. ئەم هاوكارییە پراكتیكییە، بە تێپەڕبوونی كات، دەتوانێت متمانە لەنێوان لایەنەكاندا بگەڕێنێتەوە و كۆمەڵگەكان یارمەتی بدات تا لە خولەكانی ململانێ و توندوتیژی دوور بكەونەوە و بەرەو ئاشتی هەنگاو بنێن.

*  ئێوە ئەزموونی كاركردنتان لە ناوچەكانی ململانێدا هەیە وەك باڵكان، قەفقاز، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئاسیای ناوەڕاست. ئایا هیچ ئەزموونێكی تایبەتتان لە عێراق، یان هەرێمی كوردستاندا هەبووە؟ ئەگەر نا، چۆن دەتوانرێت ئەو وانانەی لەو ناوچانە فێریان بوون لێرەدا پەیڕەو بكرێن؟

- من ئەو شانازییەم نەبووە كە ڕاستەوخۆ لەناو عێراق، یان هەرێمی كوردستاندا كار بكەم. بەڵام، ئەو وانانەی لە ناوچەكانی دیكەوە فێر بووم زۆر گونجاون. لە باڵكان، قەفقاز و شوێنەكانی دیكە، فێر بووم كە ئاشتی دروستكردن تەنیا بە ڕێككەوتنە سیاسییە باڵاكان بەدی نایەت. (ئەو ڕێككەوتنانە گرنگن، بێگومان)، بەڵام دەبێت لەلایەن پێكهاتە ناوخۆییە بەهێزەكانەوە پشتگیری بكرێن.

ئاشتی كاتێك بەردەوام و سەركەوتوو دەبێت، كە پێكهاتە جیاوازەكانی كۆمەڵگە بەشداریی كارای تیدا بكەن، ڕاشكاوانەتر كاتێك سەركردە لۆكاڵەكان، ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی و سەندیكا پیشەییەكان دەبن بە بەشێك لە پرۆسەكە، بۆ ئەوەی بەرژەوەندییە هاوبەش و گشتیەكان وەك خزمەتگوزارییە سەرەكییەكان بۆ نموونە وەك «تەندروستی و پەروەردە و سێكتەرەكانی دیكەش»، ئەم لایەنەش ببێتە بەشێك لە پرۆسەی بونیادنانی ئاشتی لەنێوان پێكهاتە جیاوازەكاندا، ئەوەی من بۆ پەیوەندییەكانی نێوان هەرێمی كوردستان و عێراق جەختی لەسەر دەكەمەوە، ئەوەیە كە دەبێت چارەسەرەكان بۆ گەیشتن بە ئاشتی هەم پراكتیكی و هەم پراگماتیكی بن و لەسەر بنەمای كێشە ناوخوییەكان هەنگاوی بۆ هەڵبگرێت، لەم بوارەدا پسپۆڕانی نێودەوڵەتی دەتوانن هاریكار بن بۆ گەیشتن بە چارەسەری گونجاو، بەڵام بنەمای سەرەكی بۆ بونیادنانی ئاشتیی ڕاستەقینە بەشداریكردنی كارای هەرێمی كوردستان و حكومەتی عێراقییە. واتە دەمێنێتەوە كە كۆمەڵگەكان خۆیان بەشدار بن. كاتێك سەركردە ناوخۆییەكان، گرووپە مەدەنییەكان و كۆمەڵە پیشەییەكان لە پڕۆسەكەدا بخرێنە ژوورەوە. بەرژەوەندییە هاوبەشەكان، وەك تەندروستیی گشتی، یان پەروەردە، دەتوانن بنەما بۆ ئەم بەشداریكردنە دابین بكەن. ئەوەی كە من بۆ عێراق و هەرێمی كوردستان جەختی لەسەر دەكەمەوە ئەوەیە كە چارەسەرەكان دەبێت هەم پراكتیكی بن و هەم قووڵ ببنەوە لە ڕاستییە ناوخۆییەكاندا. شارەزایی نێودەوڵەتی دەتوانێت یارمەتیدەر بێت، بەڵام بەهێزی درێژخایەن لە بەشداریكردنی ناوخۆییەوە دێت.

پێشنیاری من بۆ هەرێمی كوردستان و عێراق ئەوەیە كە پردێكی متمانەی پتەو لە نێوان خۆیان دروست بكەن، ئەو ڕێكەوتنانەی واژۆی دەكەن، نابێت تەنیا مەرەكەبی سەر كاغەز بن، بۆیە گرنگە حكومەتی عێراق سیستمی شەفافییەت و لێپرسینەوە بەهێز بكات و لەمەش زیاتر دەبێت كۆمەڵگەی مەدەنیی هەردوولاش ڕۆڵێكی سەرەكی لە بونیادنانی ئاشتیی ڕاستەقینە بگێڕن. پێشنیاری من وەبەرهێنانە لە میكانیزمە باوەڕپێكراو و گشتگیرەكانی دانوستان. ڕێككەوتننامەكانی ئاشتی كە تەنیا لەسەر كاغەز بوونیان هەیە، هاووڵاتییان قایل ناكەن، ئەگەر دامەزراوەیەكی باوەڕپێكراو نەبینن. حكومەتەكان دەبێت سیستەمە شەفاف و لێپرسینەوە هەڵگرەكان بەهێز بكەن، بەڵام كۆمەڵگەی مەدەنییش دەبێت ڕۆڵێكی سەرەكی بگێڕێت.

* وەك یەكێك لە سەركردەكانی تیمی دەستپێشخەری بۆ پەرەپێدانی پەیوەندییەكانی ئەمریكا و موسڵمانان، ئایا ئامانجی سەرەكیی ئەم دەستپێشخەرییە چییە؟ چۆن هەوڵ دەدەن پەیوەندییەكان باشتر بكەن؟

- ئامانجی سەرەكیی «دەستپێشخەریی پەیوەندییەكانی ئەمریكا و موسڵمانان» گۆڕینی ئەو وێنە هەڵانە بووە كە كۆمەڵگەكان لەسەر یەكتر هەیانە، بە تێگەیشتنێكی ڕاستەقینە و بنیادنانی پەیوەندییەكی باش. نەبوونی متمانە لەنێوان ئەمریكا و موسڵمان زۆر جار لە نەبوونی زانیاریی دروست و هەڵەوە سەرچاوەی گرتووە. بۆ چارەسەركردنی ئەم كێشەیە، هەوڵمان داوە، سەركردەكانی بوارە جیاوازەكانی «سیاسی، ئایینی و ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی» لە هەردوو لایان پێكەوە كۆبكەینەوە بۆ ئەوەی بە ئازادانە بیروڕا لەگەڵ یەكتری بگۆڕنەوە و گفتوگۆی ڕاشكاوانە بە شێوەیەكی هاوسەنگ بكەن. بە كورتی مەبەستمان ئەوەیە پردێكی متمانە و هەماهەنگی لەسەر ئاستی لایەنە جیاوازەكانی هەر دوو كۆمەڵگەكە دروست بكەین، نەك تەنیا لەسەر ئاستی سیاسی و حكومەت.

* باكگراوەندی خۆت هەم زانستی پزیشكییە و هەمیش زانستی كۆمەڵایەتی، پرسیار ئەوەیە چۆن وەك پزیشێكی ددان پسپۆڕییەكەت گواستووەتەوە بۆ بونیادنانی ئاشتی و دۆزینەوەی چارەسەر بۆ كێشەكان؟ ئایا ئەم وەرچەرخانە تا چەند كاریگەری لەسەر تێروانینەكانت بۆ جیهان هەبووە؟

- لەگەڵ ئەوەی پسپۆڕیی ددانسازی وەك پرسێكی دوور لە چارەسەركردنی كێشەكان دەبینرێت، بەڵام وەك دەروازەیەك بۆ تێگەیشتن لە پەیوەندیی نێوان تەندروستی و كەرامەتی مرۆڤ خزمەتێكی زۆری بواری كاركردنم لە بونیادنانی ئاشتی بووە. ئەوەشی فێركردم كە چاودێریی تەندروستی تەنیا بابەتێكی تەكنیكی نییە، بەڵكو لایەنی كۆمەڵایەتی و سیاسیی قووڵی هەیە. دواتر، لە كاتی كاركردنی لە ناوچە پڕ لە ناكۆكییەكاندا، بۆم دەركەوت كە سیستەمەكانی تەندروستی دەتوانن ببنە شوێنێكی بێلایەن بۆ كۆبوونەوە و گفتوگۆ، تەنانەت كاتێك كە دۆخی سیاسی زۆر جەمسەرگیر بێت و لایەنەكان لێك دوور بن.

پزیشكیی ددان لەوانەیە وەك جیهانێكی جیاواز لە چارەسەركردنی ناكۆكی دەربكەوێت، بەڵام لە ڕاستیدا دەروازەی من بوو، بۆ تێگەیشتن لەوەی چۆن تەندروستی بە كەرامەتی مرۆڤەوە بەستراوەتەوە. دابینكردنی چاودێری فێری كردم كە تەندروستی هەرگیز تەنیا تەكنیكی نییە، بەڵكو قووڵییەكی كۆمەڵایەتی و سیاسی هەیە. دواتر، كاتێك دەستم كرد بە كاركردن لە ناوچەكانی ناكۆكی، زانیم كە سیستەمەكانی تەندروستی دەتوانن ببنە شوێنێكی كۆبوونەوەی بێلایەن، تەنانەت كاتێك سیاسەت جەمسەرگیر دەبێت.

ئەم باكگراوەندە زانستییەم كە دووانەیەكە و تێكەڵێكە لە زانستی سرووشتی و كۆمەڵایەتی، بە قووڵی كاریگەری لەسەر بیركردنەوەم هەبووە، وای لێكردم بگەمە ئەو قەناعەتەی كە ئاشتی تەنیا ڕێككەوتنێكی سیاسی و دیپلۆماتی لەنێوان سەركردە باڵاكان نییە، بەڵكو پەیوەندییەكی زۆری بەوە هەیە، بەوەی ئایا ئەم ڕێككەوتنە سیاسییە تاچەند دەبێتە هۆكارێك بۆ دابینكردنی پێداویستییە سەرەتاییەكانیان وەك «تەندروستی، خوێندن و ئاسایش». ئەم پێداویستییانە بنەمای كەرامەتی مرۆڤن، كەرامەتیش بنەمای سەرەكیی دروستبوونی ئاشتییەكی ڕاستەقینە و درێژخایەنە.

* جیهان لە ئێستادا بە چەندین كێشە و شەڕی ئاڵۆزدا تێدەپەرێت، ئایا پەیامت بۆ ئەو كەسانە چییە كە لەبواری بونیادنانی ئاشتی و دۆزینەوەی چارەسەر بۆ كێشەكان كاردەكەن؟

  - پەیامی من زۆر سادەیە: هەرگیز لە توانای گفتوگۆ و كۆمپرۆمایز مەترسن. لەوانەیە هەمیشە ئاسان نەبێت و بە دەگمەن هەمووان ڕازی دەكات، بەڵام هەموو كات لە توندوتیژی باشترە.