(*)

(55) ساڵ لەمەوبەر و لە (21 – 9 - 1970) یەكێتیی زانایانی ئایینی ئیسلام لە كوردستانی عێراق، لەسەر ڕاسپاردەی مەلا و زانای ئایینی و سیاسەتڤان و ڕێبەری نەتەوەیی و نەوەی بنەماڵەیەكی ڕیشەداری كورد «مەلا مستەفا بارزانی» هاتە دامەزراندن. بناغەی ئەم فكرە گرێدراوە ئایینی و نەتەوەییە لە ناو گەنجینەی هزری خودی مەلا مستەفاوە سەرچاوەی گرتووە، مەلا مستەفای بارزانی، (گۆڕی پڕ نوور بێت) جیا لە سیاسەت و بەرخودان، زانا و مەلایەكی بەتوانا و زانستدۆستی سەردەمی خۆی بووە. هەرچەندە گێژەڵووكەی ڕۆژگار نەیهێشتووە بە تەواوەتی لەو مەیدانەدا ئەسپی خۆی تاو بدات، بەڵام هەرگیز لێیشی دوورەپەرێز نەبووە، تەنانەت دوای ئاوارەبوونیشی بۆ سلێمانی، لە حوجرەكانی ئەو شارەدا درێژەی بە خوێندنی ئایینی داوە. وەك زانایانی ئەو كاتەی شاری سلێمانی جەختی لەسەر دەكەنەوە، كە نازناوی «مەلا» بۆ مەلا مستەفای بارزانی لە شاری سلێمانی بۆی بەكارهاتووە، (لە نەریتی جارانی حوجرەدا ئەم نازناوە بۆ فەقێیەك بەكار هاتووە، لە سەروبەندی ئیجازەوەرگرتنی مەلایەتیدا بێت)، لە سەروبەندی ئەوەدا بوون، بە كەمتر لە ساڵێكی خوێندن ئاهەنگی ئیجازەی مەلایەتیی بۆ ساز بدەن، كە ئەو كاتە باو بووە، بەڵام حكومەت دۆخەكەی زیاتر لەسەر توند دەكاتەوە و ناچار لە ساڵی (1943)دا، شاری سلێمانی جێ دەهێڵێت.

(مەلا مستەفا) وەك نەریتی ڕەسەنی بنەماڵەكەی، هەمیشە دۆستایەتیی مەلایان و زانایانی ئایینی پێ خۆش بووە و پەیوەندییە لەمێژینەكانی ئەو لەگەڵ هەموو مەلا دیارەكانی كوردستاندا شایەتی ئەم قسەیەمانە، بۆیە پەیوەندییەكانی ئەو لەگەڵ مەلاكانی سلێمانی، لە پەیوەندی لەگەڵ «مامۆستا مەلا عوسمان عەبدولعەزیز»، تا باشترین مەلاكانی هەڵەبجە و پاشان «مەلا ئەحمەدی ئەحمەدئاوا» لە هەورامان و»مەلا محەمەدی دەڵگەیی» لە ناوچەی پشدەر و بتوێن و «مامۆستا مەلا محەمەدی ڕەئیس» لە ناوچەی گەڵاڵەی شینكایەتی، تا بنەماڵەی «گرتكییەكان» و دەیان بنەماڵەی دیكەی ئایینی و سەدان مەلای دیكەی دیاری وڵاتی كوردەواری. شایەتی ئەو قسەیەمانە، كە هەردەم پەیوەندییەكی زۆر دۆستانە و پتەوی لەگەڵ ئەو چینەدا هەبووە.

لەم ڕوانگەیەوە زیاتر لە نیو سەدەیە (یەكێتیی زانایانی ئایینی ئیسلام لە كوردستان) كاریان كردووە لەسەر پێكەوەگرێدانی هزری ئایینی و نەتەوەیی لە ناو كۆمەڵگەی كوردیدا و بارهێنانی تەواوی ئەو كۆمەڵگەیە لەسەر ئەم ڕەوتە هزرییە ساغە، كە لە ئێستادا زیاتر بە (ئیسلامی كوردەواری) ناسراوە، ئەمە لەلایەكەوە خەم بووە بۆ پاراستنی ئیسلامە ڕەسەنەكە و لەلایەكی دیكەشەوە بەرگری بووە بۆ ڕێگەگرتن لە فریودانی خەڵكی كورد لەلایەن ئەو جۆرە ئایینەوە كە هاوردەیە و لەگەڵ كەش و بارودۆخ و سرووشتی خەڵكی كوردستاندا یەك ناگرێتەوە و موتوربە نابێت.

ئەمەیش هەر لەخۆوە نەهاتووە، دەبینی ئەگەر سەرنج بدەین. لە تێكڕای شۆڕشەكانی كورددا، بەتایبەتی شۆڕشە هاوچەرخەكانی، بەلایەنی كەمەوە سەدە و نیوێك‌ لەمەوبەر مەلا و زانا و كەسایەتیی ئایینی ڕۆڵی كاریگەریان هەبووە، چ لە سەركردایەتیكردنی شۆڕشەكاندا و چ وەك هەڵسوڕاو و دڵسۆزی خوارەوە، بەڵام كاتێك بەدواداچوونی مێژوویی دەكەیت، دەبینیت شۆڕشی كورد بە ڕێبەرایەتیی (مەلا مستەفا بارزانی) زۆرترین مەلا و فەقێ‌ و كەسایەتی ئایینی لە دەور كۆبووەتەوە، ڕاستە ئەمە هۆكارێكی پەیوەندی بە بنەماڵەی ئایینیی سەدان ساڵەی بارزانەوە هەیە، بەڵام هۆكارە بەهێزەكە خودی (مەلا مستەفا بارزانی)یە، وەك كەسێكی شەیدای ئەو چینە و بێ‌ ئەندازە ڕێزگرتنی لێیان، ئەم خەسڵەتە بەرزەی لە ناو لاپەڕەكانی مێژوودا بەڵگەنەویستە و بە تۆماركراوی هەیە.

لەلایەكی دیكەیشەوە. ئەو مەلایانەی وڵاتی كوردەواری، كە لەپاڵ خزمەتی ئاییندا خزمەت و بەرخودان و قوربانیدانیان بۆ گەل‌ و نیشتمانەكەیان لەیاد نەكردووە، ژمارەیەكی زۆرن، ئەمانە نەك تەنیا بەشداری و گیانفیدایی، بەڵكو ڕێبەرایەتیی ئەو شۆڕشەیان كردووە كە زیاتر لە سەدەیەكە لە كوردستانی گەورەدا درێژەی هەیە. ئەم مەلا وڵاتپەروەرانە بە خەبات و چالاكیی ئایینی و نیشتمانیی خۆیان، توانیویانە وێنای ڕاستەقینەی (ئیسلامی كوردەواری) بكەن، ئەمەیە حیكمەتی قووڵی مەلا مستەفا بۆ بیركردنەوە و كاركردنی زۆر چالاكانە بۆ بنیادنانی یەكێتییەكی ئایینی و نەتەوەیی وەك (یەكێتیی زانایانی ئایینی لە كوردستان).

دووبارە دروستكردنەوەی (یەكێتیی زانایانی ئایینی ئیسلام) ساڵی 1989 و ئەم جارەیان لەسەر دەستی سەرۆك مەسعود بارزانی

پێشینان زۆر جوانیان وتووە: «گیا لەسەر بنجی خۆی دەڕوێ‌«، عەرەبیش لە ئیدیۆم و هۆنراوەیاندا هەیە: «ئەوەی لە باوكی خۆی بچێت. خۆ ستەمی نەكردووە»، جا لە سۆنگەی ئەم وەجاخزادەییە و هەروەها لە ڕوانگەی هەستكردن بە گرنگیی ڕۆڵی زانایانی كورد، ساڵی (1989) لە كەرەج و مەرگەوەڕ و ورمێ و ڕاژان، بە فەرمانی سەرۆك مەسعود بارزانی، چەند كۆبوونەوەیەكی فراوان بۆ زانایانی ئاوارە ساز درا، بڕیاریان دا كە سەرلەنوێ‌ «یەكێتیی زانایان» دابمەزرێننەوە، هەر ئەو كاتیش جەنابی «مامۆستا مەلا مەحـموودی دێرشەوی- بادینان» بە سەرۆكی یەكێتیی زانایان دانرا، و «مامۆستا مەلا ئەحـمەدی – ئەحمەدئاوا»ش، وەك جێگری سەرۆك و ئەندامی مەكتەبی تەنفیزی دەستبەكار بوو.

شایانی باسە مامۆستا مەلا ئەحـمەد و مامۆستای دێرشەوی دۆستی گیانی بە گیانیی یەكتـر بوون، دواتریش دوای ڕاپەڕین، مامۆستا مەلا ئەحـمەد سەرۆكی لێژنەی ئامادەكاریی كۆنگرەی دووەمی یەكێتیی زانایانی ئایینی ئیسلامیی كوردستان بوو، كە لێژنەكە لە دوانزە كەس پێك هاتبوو، پاشانیش تا هەڵایسانی شەڕی ناوخۆ، و دواتر ژیانئاواییكردنی، هەر لە یەكێتیی زانایان و لێژنەكانی فەتوای سەر بەم یەكێتییە مابوویەوە.

 (مامۆستا مەلا ئەحـمەد) لە سەرەتای شۆڕشی ئەیلوولدا و دوای جیابوونەوەی ئەوانەی خۆیان بە باڵی (مەكتەبی سیاسی) ناو نابوو، دەستگیـر كرا و ماوەی چوار مانگ لە گوندی (ماوەت)ـی سەركردایەتی لادەران، لە زینداندا بووە، دواتریش لە لایەن ڕژێمە یەك لەدوای یەكەكانی عێراقیشەوە چەندین جار لەسەر بیـری كوردایەتی گیـراوە.

لێرەوە دەردەكەوێت كە یەكێتیی زانایانی ئایینی دوو قۆناغی كار و خەباتی هەیە، یەكەمیان: لەدوای دەرچوونی بەیاننامەی مێژوویی یانزەی ئازار، دووهەمیشیان: دوای ڕاپەڕینە دیرۆكییەكەی كوردە لە باشووری كوردستان. هەر دوو قۆناغەكەیش لەسەر دەستی بنەماڵەی ئایینی و مەلازادەی (ماڵباتی بارزانی)یە، بۆ مێژوویش ئەوە دەنووسم: دوای ڕاپەڕین كە هەڵبژاردن لە ناو ئەم یەكێتییەدا كرا و خوێنی تازە هاتنە پێشەوە، ئەو مامۆستا ئایینییە خەباتكارانە زۆر بە دڵێكی سافەوە ئەنجامی هەڵبژاردنەكانیان قەبووڵ كرد و ڕێیان چۆڵ كرد بۆ زانایانی ئایینیی گەنجتر و بەتواناتر، تا پەرە بەم یەكێتییە بدەن، لەو كاتەوە تا ئێستا یەكێتی زانایان زۆر لێبڕاوانە سەرقاڵی خزمەتی ئایینی و نەتەوەیی زۆر كارایە لەسەر ئاستی گۆڕەپانی هەرێمی كوردستان و تەنانەت جیهانی ئیسلامییش بۆ زیاتر ناساندنی دۆزی ڕەوای ئەم نەتەوەیە بە هەموو لایەك.

 

 

(*) دكتۆرا لە تەفسیر و زانستەكانی قورئان