دەوڵەت بریتییە لە ڕێكخراوێكی سیاسیی سەربەخۆ كە لەسەر خاكێكی دیاریكراو دانیشتووانێك بەڕێوەدەبات و لەلایەن حكومەتێكەوە بەڕێوە دەچێت. دەوڵەت خاوەنی سەربەخۆیییە و دەسەڵاتی هەیە بەسەر ناوچەكەی خۆیدا، لەڕێگەی داگیركاری و كۆنتڕۆڵی خاك دروست دەبێت، ڕونتر بڵێم دەوڵەت دەزگایەكی مروڤایەتیی كۆنە و، دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی كۆمەڵگەی كشتووكاڵی كە سەرەتای دروستبوونی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمە كۆنەكانی مێژووی مرۆڤایەتی. دەوڵەت وەك ڕێكخراوێكی سیاسیی سەربەخۆ، لە ماوەی هەزاران ساڵدا لە ڕێگەی گۆڕانكارییە كۆمەڵایەتییەكانەوە پەرەی سەندووە.

 سەرەتاییترین شێوازەكانی ڕێكخراوی سیاسی "پێش دەوڵەت"

كۆمەڵەی ڕاوچی-كۆكەرەوەكان: كۆمەڵگە سەرەتاییەكان بە بێ سنوورێكی دیاریكراو، یان دەسەڵاتی ناوەندی بەڕێوە دەبران.

دەسەڵاتی هۆزەكان: پێشەنگێكی سەرەتایی بوون كە تێیدا سەرۆك هۆز یان كاهین دەسەڵاتی هەبوو، بەڵام هیچ سنوورێكی فەرمیی نەبوو.

سەرەتاییترین دەوڵەتەكان لە مێژوودا

شارستانییەتە كۆنەكان نزیكەی ٤۰۰۰ تا٦۰۰۰ ساڵ پێش  زاین:

 سومەرییەكان لە میزۆپۆتامیا: كە  كوردستانی ئێستایە، یەكەم شێوازەكانی دەوڵەت بە شێوەی دەوڵەتی شارستانیی (City-State) وەك ئۆور و ئۆوروك دروست كرد.

میسرییە كۆنەكان: دەوڵەتێكی ناوەندیی فیرعەونەكان و سیستمی بەڕێوەبردنیان دروست كرد.

ھیندەكانی كۆن وەڵاتی سند: دەوڵەتێكی ڕێكخراویان لەسەر بنەمای سیستمی كاست دامەزراند.

چین لە سەردەمی ئیمپراتۆرییەتە كۆنەكاندا: دەوڵەتێكی ناوەندیی لەژێر دەسەڵاتی ئیمپراتۆردا هەبووە بە شێوازێك كە خاوەن سیستمێكی بیرۆكراتیی بەرز بووە.

      بیرۆكەی دەوڵەتی مۆدێرن

ڕێككەوتنی ویستفالیا (١٦٤٨):

  دوای جەنگی سی ساڵە لە ئەورووپا، ئەم ڕێككەوتنە سەربەخۆیی دەوڵەتەكانی ئەورووپایی و سنووری نێوانیانی دیاری كرد،ئەمە بە بنەمای دەوڵەتی مۆدێرن دادەنرێت.

گەشەسەندنی دەوڵەت لە سەدەكانی دواتردا:

ئیمپراتۆرییەتەكان وەك "ڕۆما، ئێران، عوسمانی" دەوڵەتیان بە فەرمی دروست كرد، بەڵام بە شێوەیەكی ئیمپراتۆری.

شۆڕشی پیشەسازی و ناڕەزایییە نەتەوەییەكان لە سەدەی ١٩ و ٢٠ەم دەوڵەتی نەتەوەیی (Nation-State)یان دروست كرد "وەك ئەڵمانیا، ئیتالیا".

جیاوازییەكانی نێوان دەوڵەتی كلاسیك وەك "دەوڵەتەكانی كۆن" و دەوڵەتی مۆدێرن "دەوڵەتی هاوچەرخ" زۆرن، ئەم جیاوازییانە لە ڕووی چەمك، پێكھاتە، دەسەڵات و ڕۆڵەوە دیارن.

بنەمای لێكدانەوەی دەوڵەت:

 دەوڵەتی كلاسیك: زۆرجار پەیوەستە بە دەسەڵاتی ئایینی یان ئیمپراتۆری وەك" فیرعەون لە میسری كۆن، یان پاشا لە ڕۆما".

دەوڵەتی مۆدێرن: لەسەر بنەمای خاوەنداریەتیی خەڵك (Popular Sovereignty) و ڕێكەوتنی كۆمەڵایەتی (Social Contract) دروست بووە.

سنوور و فەرمانڕەوایی

 دەوڵەتی كلاسیك: سنوورەكان نا ڕوون بوون و زۆرجار لە ڕێگەی داگیركارییەوە گۆڕدراون.

دەوڵەتی مۆدێرن: سنوورەكانی نێودەوڵەتی دیاریكراو و ڕێكخراون.

پێكھاتەی دەسەڵات

 دەوڵەتی كلاسیك: دەسەڵات لە ئەستۆی پاشا، ئیمپراتۆر، یان كەسی یەكەم بوو و دابەشكردنی دەسەڵات نەبووە.

 دەوڵەتی مۆدێرن: دەسەڵات دابەش كراوە بەسەر سێ لقدا "جێبەجێكردن، یاسادانان، دادوەری" بەپێی تیۆری مۆنتێسكیۆ.

 

 تیۆری ڕێكەوتن (Social Contract): فەیلەسوفەكانی وەك هۆبز، لاك، ڕووسۆ، دەڵێن دەوڵەت لە ڕێگەی ڕێككەوتنی نێوان خەڵك و حكومەتەوە دروست دەبێت بۆ پاراستنی ئاشتی.

تیۆری كشتوكاڵی (Agricultural Theory): پێشكەوتن لە كشتوكاڵدا و خۆبژێویی وا دیاری كرد، كە مرۆڤەكان نیشتەجێ بن و دەوڵەت دروست بكەن.

پێكهاتە سەرەكییەكانی دەوڵەت

•     خاك (ناوچەی فەرمانڕەوایی): سنوورێكی دیاریكراو كە دەوڵەت دەسەڵاتی تێدا هەیە، یان ناوچەی حوكمڕانی (Administrative Region) بە ناوچە و ڕەوەندەیەكی جوگرافی دەگوترێت كە لەلایەن حكومەتێك، یان دەسەلاتێكی فەرمییەوە بە ڕێك خراوترین شێوە ئیدارە دەكرێت. ئەم ناوچانە بەپێی پێوەرەكانی وەك: ژمارەی دانیشتووان، قەبارەی خاك، ئابووری، كەلتوور یان مێژوو دیاری دەكرێن.

جۆرەكانی ناوچەی فەرمانڕەوایی:

1- وڵات

2- پارێزگا

3- قەزا

4-ناحیە

6- گوند

ئەم دابەشكارییە فەرمانڕەواییانە بۆ ئاسانكاری لە "كارگێڕی، خزمەتگوزاری، دادوەری، باجدانان و پاراستنی سنوورەكان" دروست دەكرێن.

•     دانیشتووان (خەڵك): كەسانی نیشتەجێی ناو خاكی دەوڵەت بریتییە لە كۆی ژمارەی ئەو كەسانەی لە ناوچەیەكی دیاریكراودا دەژین، وەك: وڵات، شار، قەزا، گوند، ئەم زاراوەیە ئاماژەیە بۆ ژمارەی مرۆڤەكان، كە ئەو ناوچەیەیان هەڵبژاردووە بۆ ژیان.

•     حكومەت: ڕێكخراوێكە كە بەڕێوەبردن و جێبەجێكردنی یاساكانی دەوڵەت ئەنجام دەدات.

•     سەربەخۆیی (دەسەڵاتی سەربەخۆ): توانای فەرمانڕەواییە بەبێ ئەوەی لەلایەن دەوڵەتێكی دیكەوە كۆنتڕۆڵ بكرێت.

دەكرێت ئەوەش بڵێین كە دەوڵەت جیاوازە لە حكومەت، چونكە حكومەت تەنیا ئامرازێكە بۆ بەڕێوەبردنی دەوڵەت، لەكاتێكدا دەوڵەت خۆی ڕێكخراوێكی درێژخایەن و نەتەوەیییە، كە خاك و خەڵك و سەربەخۆیی هەیە.

 حكومەت: تەنیا داینەمۆیەكە بۆ بەڕێوەبردنی دەوڵەت و دەگۆڕێت بۆ شێوەی دیموكراسی یان دیكتاتۆری.

بۆ ئەوەی زیاتر لە ڕیشە مێژووییەكەی دەوڵەت و گرنگیی لە دیدی بیرمەند و فەیلەسووفەكانەوە بزانین، پێویستە لە خوێندنەوەی قوتابخانە جیاوازەكانی بیری سیاسی  بڕوانین، كە هەموویان دەگەنە ئەو دەرەنجامەی لە ناو دەوڵەتدا تاكەكان لای هەندێكیان و كومەڵگە لای ئەوانی دیكە دەبنە خاوەن كەسایەتی لە ناو ژینگەیەكی ئارام و خاوەن مافدا دەمێننەوە، كە ئەویش دەوڵەتە.

ئەرەستو: لە كتێبی  "سیاسەت"ـدا، دەوڵەت بە كۆمەڵگەیەكی گەورە دەبینێت كە خەڵكی بە شێوەیەكی سرووشتی پێیەوە یەك دەگرن بۆ ژیانێكی چاك، كە جیاوازی لە نێوان چەند شێوازی حوكمڕانیدا دەكات،وەك:   پاشایەتی، ئاریستۆكراسی، دیموكراسی،  و باوەڕی وایە دەوڵەت دەبێت خەڵك بەرەو "چاكە" ببات.

 

نیكیۆلۆ ماكیاڤێلی: لە كتێبی "شاز"ـدا، تێڕوانینێكی زەمینی و ڕیاڵستی دەكات بۆ دەسەڵا،  لای ئەو ئامانجی سەرەكیی حوكمڕان پاراستنی دەسەڵات و دەوڵەتە.

 

 هۆبز:

هۆبز لە دەوڵەت دەڕوانێت وەك ئەوەی كیانێكی دروستكراوە و مروڤ هێناویەتییە بوون، واتە دەوڵەت گەشەیەكی سرووشتی نییە، بەڵكو پەیدابوونێكی دروست كراوە لەلایەن مرۆڤەكانەوە، لێرەوە هۆبز ئەوە دەردەبڕێت كە دەوڵەت دەسەڵاتی ڕەهای هەیە لە بەرامبەر تاكەكاندا.

 

 فارابی:

دەوڵەت دیاردەیەكی سرووشتییە، بەرهەمی سرووشتی تاكە، فارابی لای وایە مروڤ بە سرووشت مەدەنییە و ئارەزووی كۆبوونەوەی هەیە لەگەڵ ئەوانی دیكەدا، چونكە بە تەنیا ناتوانێ‌ تەواوی پێداویستییەكانی خۆی و كەمالی خۆی بێنێتە دی، فارابی نەخشەیەكی تەواو دەكیشێت بۆ دەوڵەتێك كە سەعادەت تیایدا بەرقەرارە، هەرچەندە فارابی لەو تێڕوانینەوە تا ڕادەیەك میسالییانەیە، بەڵام لە پراكتیكەوە دوور نییە، لەبەرئەوەی كاریگەرە بە بیریارانی یۆنانی كۆن بە تایبەت ئەفلاتون.

 

 هیگڵ:

هیگڵ دەڵێت سەروەری چەمكێكی ڕەهایە لە ڕووی تیوۆرییەوە كە سەرچاوەكەی دەوڵەتە، لە واقیعدا ئەو كەسەی دەسەڵاتی بەدەستەوەیە پیادەی دەكات, و لای وایە دەوڵەت دروست نابێت و دژ بە تێڕوانینی دەركەوتنی دەوڵەتی دروست كراوە، چونكە بە ڕای ئەو، دەوڵەت بوونەوەرێكی ئورگانییە و گەشە دەكات، و دەڵێت كەسەكان ناتوانن گوزارشت لە خۆیان بكەن، تەنیا لە دەوڵەتدا نەبێت.

ئەوەی لە بەشەكانی سەرەوە باسمان كرد، تێڕوانینی بیرمەندان و شارەزایانی جیهان بوو بۆ دەوڵەت لە دیدی زۆرێك لە بیرمەندان و پسپۆڕانی یاسایی و بەڕێوەبردن و قوتابخانە جیاوازەكان لە بیری سیاسیدا، كۆتامانای دەوڵەت یان بۆ سەعادەت و ئارامی بەخشینە یان دەرچوونە لە ستەم، جا ستەمی چینایەتی بێت یان ستەمی نەتەوەیی یان ئایینی، لە هەموو ئەوەی باس دەكرێت ئەوەیە كە میللەتان مافی چارەیخۆنووسین و دیاریكردنی داهاتووی خۆیان هەیە و عورف و یاسا نێودەوڵەتییەكان هاوكار و ڕێخوشكەرن بۆ ئەو مەبەستە.

ئەو هەیكەلە ئیداری و حكومییانەی كە پێویستن بۆ ئیدارەدانی دەوڵەت،لەسەر ئەرزی واقیع هەن،سەرەڕای دروستكردنی ئاریشەی سیاسی و مادی لەلایەن حكومەتی عێراق و وڵاتانی ئقلیمییەوە،باشتر لە دەوڵەتانی خاوەن ئەزموون بەڕێوە دەچێت و هەوڵی بەرەوپێشتری زیاتر دەدات.

لە ئێستادا بارودۆخی كوردستان لە هەلومەرجێكی تا ڕادەیەك لەباردایە بۆ خۆڕێكخستنەوە و یەكخستنی نێو ماڵی كورد، بڕیاردان لە چارەنووسی میلەتێكی بێ دەوڵەت ئەویش بە هەوڵ و كۆشش و بڕیاری حەكیمانەی بەڕێز سەرۆك بارزانییە  بۆ دروستكردنی دەوڵەتێكی بەهێز و یەكگرتوو، كە ببێتە چەترێك لەسەر سەری هەر چوار پارچەی كوردستان.

 

 

سەرچاوە.

 من ذاكرە التاریخ.. صلح وستفالیا عام 1648مروان جیش.

تۆمارە شوێنەوارییەكان. وەك نووسراوە میخییەكانی سومەری.

لێكۆڵینەوە مێژوویییەكان، وەك كتێبی "مێژووی سەرەتایی مرۆڤ"ی گۆردون چایلد.

تۆڕی bbc بەریتانی.