د.جەلال ئەحمەد، ئەندامی بازنەی گفتوگۆ و بەرپرسی بنكەی توێژینەوە و ڕاپرسیی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستانە و مامۆستای كۆمەڵناسییە لە كۆلێژی ئەدەبیاتی زانكۆی سەڵاحەدین. لە گفتوگۆی ئەمجارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (هونەر و ناسنامە كورد چی بكات باشە؟)، بەمجۆرە دیدوبۆچوون و پێشنیار و ڕاسپاردەكانی خستەڕوو.

 

ناسنامە، هەستی بەیەكەوە گرێدراوی باوەڕ و تێڕوانینێكی سۆسیۆدەروونیی هاوبەشی تاكەكانی نەتەوەیەكە، كە لە زمان، جلوبەرگ، پەیوەست بوون بە خاك و شانازیكردن بە مێژوویەكی هاوبەشدا بە دیار دەكەوێت و، وەك چوارچێوەیەكی تێهزرینیش لە چەند توخم و ڕەگەزێكی كەلتووریی ماددی و مەعنەویدا بەرجەستە دەبن؛ دەشبنە كەرەستەی هۆنینەوەش لە هەموو بوارەكانی هونەردا، كە وێستگەیەكی سەرەكیی گواستنەوەی زۆرترین ڕەگەزەكانی كەلتوورە لەنێوان نەوەكاندا. بەمەش مێنتاڵیتی و پاشخانی كۆمەڵایەتی، سیاسی، مێژوو و تەنانەت ئایینی و مێتافیزیكا و ئەفسانەی ئەو نەتەوەیە، دوای كەوتنە بەرگوێ و چاوان، لە هۆش و یادەوەریدا بە دۆكیۆمێنت دەكرێن. كەواتە، هونەر هەر تەنیا ئامرازی خۆشڕابواری و بەسەربردنی كات نییە، بەڵكو ڕەگەزێكی كارایە لە بنیادنان و تۆكمەكردنی ناسنامەی نەتەوەییدا. هونەر، ڕابردوو و ئێستا بەیەكەوە دەبەستێتەوە لەپێناو گەڵاڵەكردنی دیدگایەك بۆ داهاتوو.

هونەری هیچ نەتەوەیەك هێندەی هونەری كوردی، پارێزەری فۆلكلۆر و كۆیادەوەریی، بەهاو پرەنسیپە هاوبەشەكان، هەستكردن بە یەكگرتوویی ئینتیمای نەتەوەیی و، چەكی بەرەنگاربوونەوە و جەنگان لەگەڵ ئالنگارییە ناوخۆیی و دەرەكییەكان و، زیندووهێشتنەوەی كەلتوور و نەتەوە نەبووە. بەهۆی ئەو ڕۆڵە سێنتەری و تێكهەڵكێشكردنەی هونەر، كە لە داتاشینی ناسنامە و ماكە كەلتوورییەكانی ئێمەدا هەیبووە، بەردەوام وەك باشترین میكانیزمی داگیركردنمان بەكارهێنراوە. سەرنجتان بۆ ناوەڕۆكی كتێبێكی ئیسماعیل بێشكچی بە نێونیشانی «كوردستان، كۆلۆنییەكی نێودەوڵەتی» ڕادەكێشم، كە لە دووتوێی ئەو كتێبەدا، شێوازەكانی دزینی كەلتووری كوردی باس كردووە و دەڵێت: لەڕێی هەندێ پسپۆڕی بواری میوزیك و ئەدەبی میللی و فۆلكۆرەوە، بە چاودێری و ڕێنمایی هەندێ ئەفسەری باڵادەست و، پیادەكردنی سیاسەتێكی نەخشە بۆداڕێژراو، بەشێكی زۆری هونەر و وێژەی كوردی لە باكوور بە توركی كرا؛ سەرەتاش تێكستی بەشێكی زۆر لە گۆرانییە كوردییەكان كران بە توركی و ئاوێتەی ئاوازی توركیان كردن و، هەر بە هونەرمەند و گۆرانیبێژی كورد بە توركی دەیانچڕێنەوە، بەوپێیەی كورد، باشتر ئەدای گۆرانییەكانیان دەكرد و، گۆرانییەكی كوردی بە توركیكراو و وتنەوەی بە توركی لە لایەن كوردێكەوە، بەشێك بوو لە پرۆسەی بە تورككردنی كورد. پرۆسەكە بەو شێوەیەك بوو، كە دوای دزینی هونەری میللی و میوزیكی كوردی و، دواتر ناساندنی وەك هونەر و فۆلكلۆر و میوزیكی توركی، بە كوردی قەدەغەیان كردوون؛ زمانی كوردیشیان، بە زمانێكی سەرەتایی و سادە و ناپێویست، یان «زمانی بەسەرچوو» و «زمانی شاخ» وێنا دەكرد. ڕەنگە باشترین نموونە كە بێشكچی لەو كتێبەدا باسی دەكات، دزینی ئەو گۆرانییەی تەحسین تەهای هونەرمەند بێت بە نێوی «ڕابە جووتیار دێ هلو رابە»، كە بە كوردی لە توركیا قەدەغە كرابوو، بەڵام هەمان گۆرانی، كە بە نێوی بەیاز گول و قرمز گول وەك گۆرانییەكی میللی توركی لە لایەن محەمەد ئۆزبەكـەوە ناسێندرا، لەسەر ئەو كارەی خەڵات دەكرێت. بۆیەش هاوشێوەی ئیدوارد سەعید، كە پێی وابوو داگیركاریی كەلتووری، درێژبووەوەی ئیمپریالیزمی سیاسییە و، هەر بە داگیركردنی خاك كۆتایی نایەت، بەڵكو دەبێ هۆشیاریش بەپێی بەهاكانی داگیركەر فۆڕمەڵە بكرێتەوە، بێشكچی زۆر بە ڕاشكاوی ئەمە بە بەشێك لە ئیمپریالیزمی كەلتووریی كورد و، درێژبووەوەی سیاسەتی «پەرت بكە و زاڵ بە» لە توركیا هەژمار كردووە.

مەترسیی ئەو سیاسەتانە كۆتاییان پێ نەهاتووە، بەتایبەت لە سەردەمێكدا، كە بە سەردەمی ئاسمانە كراوەكان و، جیهانێك بەناوی مێتاڤێرس (فەزایەكی مەجازیی بە واقعیكراو) وێنا دەكرێت، سەردەمێك وەك گرامشی دەڵێت، تا باڵادەستیی كەلتووریت هەبێت چ پێویستیت بە بەكارهێنانی توندوتیژییە؛ یان وەك بۆردیۆ دەڵێت، باڵادەستی سێمبوڵەكان لەڕێی دامەزراوە پەروەردەیی و ڕاگەیاندنەكانەوە، بەسە و چ پێویستیت بە سەپاندنی ڕاستەوخۆیە؛ لە ڕووی ئاسایشی نەتەوەییشەوە، هەڵتەكاندنی سیستمی سیمبوڵی كۆمەڵگەیەك، بەسە بۆ ئەوەی وجوودی كۆمەڵگەكە بە نێوێكی دیاریكراوە بخەیتە ژێر مەترسی و هەڵتەكاندنەوە.

كورد ڕاستە خاوەن كەلتوورێكی دەوڵەمەندە، بەڵام بەوپێیەی خاوەن كیان نییە، دەوڵەمەندیی كەلتوورەكەی لە جیاتی غەزووكردنی كەلتوور هونەری میللەتانیتر، بووەتە خاڵی زەفەرپێبردن؛ بەتایبەت كە كەلتوور و هونەرەكەی، ڕەهەندێكی سایكۆلۆژی بە بەر كەسێتی مرۆڤی كورددا كردووە و، لە ناخ و وابەستەبوون بە خاكیدا ڕەنگی داوەتەوە. ئەوەی جێی هەڵوەستەیە و، لەمەو دواش مەترسییەكە زیاتر دەكات، بەكارهێنانی زیرەكیی دەستكرد و ئەی ئای و هاوشێوەكانێتی، كە لەمەشدا درێغییان لێ نەكردووین، لەوەش خراپتر، خۆشمان لەوەدا دەستێكی باڵامان هەیە و، توانایەكی ماددیی زەبەلاح خراوەتە بەر دەستی هەندێ كەسی وەها، كە خراپتر لە ڤایرۆس خەریكی ئەتكردنی هونەر و وێژەی كوردین، بەناوی ناساندن و دەوڵەمەندكردن، میوزیكی كوردییان میكسی میوزیكی دەوروبەر و بیانی كردووە و، خەریكە شوناسەكەی لەكەدار دەكەن.

چی بكرێت باشە؟ بەر لە هەموو شتێك، پێویستە حكومەتی هەرێم دەستە و لێژنەیەكی باڵای خاكی و خەمخۆر لە چەندین هونەرمەند و هونەردۆست و كەسایەتیی ئەكادیمی فرەپسپۆڕ پێك بهێنێت. لێژنەكە دوای بەدواداچوونێكی ورد، میكانیزمی شیاو بۆ چۆنێتی پاراستنی كەلتوور و هونەرمان لەم سەردەمی گڵۆبالیزەیشن و زیرەكیی دەستكرددا دابڕێژێت. هەڵمەتێكی فراوان لە سۆشیال میدیادا بەرپا بكرێت، بۆ نیشاندانی ئەوەی لە ڕووی كەلتووری و هونەرییەوە دەرهەقمان كراوە و دەكرێت. هەر لە دایەنگە و باخچەی ساوایانەوە، لە جیاتب گۆرانی ئینگلیزی و عەرەبی و زمانەكانیتر، بەیت و بالۆرە و گۆرانی كوردی بە گوێی نەوەكانی داهاتوودا ئاشنا بكرێن. نمایشكردنی ئەو زنجیرە درامای بیانییانە ڕابگیرێت، كە بە مەبەست و لەپێناو تێكدانی شیرازەی خێزان و كەسێتی تاكی كورد، لە كەناڵە لۆكاڵییەكاندا بە پارە و كارەكتەری كوردی نمایش دەكرێن. هەوڵ بدرێت ئەو كەسانەی لە زانكۆكانی دەرەوە لە بواری هونەر و كەلتووردا دەخوێنن، نامە و تێزەكانیان بە زمانەكانیتر، تژی بكەن لە باسكردنی ئەوەی نەتەوە سەردەستەكانی ناوچەكە، دەرهەق بە كەلتوور و هونەرمان كردوویانە و دەیكەن. حكومەت و حزبەكان بوودجەی زیاتر بۆ بەرهەمهێنانی فیلم و دراما بە زمانی كوردی تەرخان بكەن و، تیایاندا ڕۆڵی كەڵە هونەرمەند و دەنگبێژەكان وەك سیمبولێكی نەتەوەیی بارز بكەن.