مستەفا حسێن لاسوور دادار، لە بنەماڵەیەكی نیشتمانپەروەر لە گەڕەكی تەپەی قازی لە شاری مەهابادی ڕۆژهەڵاتی كوردستان لەدایك بووە و، هەر لەسەرەتای لاوییەوە دەستی بە گۆرانی وتن كردووە، بەڵام دەسپێك و دەروازەی كارە هونەرییەكان بە سروودی سیاسیی نیشتمانی و یەكەم سروودی نیشتمانی لە ساڵی 1976 بەناوی « هەستە پێشكەوە ئەی لاوی كورد» بووە، لەدوای ساڵی 2000ەوە دادار هەوڵیدا لێكۆڵینەوە لەسەر زانستی میوزیك بكات، لە گفتوگۆی ئەمجارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (هونەر و ناسنامە، كورد چی بكات باشە؟)، بە ڕێگەی سكایپ لە وڵاتی ئەڵمانیا بەشداری لەگەڵ كردین و بەمجۆرە دیدو بۆچوون و پێشنیارەكانی خۆی خستەڕوو.

 

 

لەم دانیشتنە گرنگ و پڕبایەخەدا، تیشك خرایە سەر یەكێك لە پایە بنەڕەتییەكانی داهاتووی نەتەوەی كورد و ناسنامە كەلتوورییەكەی؛ ئەویش ڕۆڵی بێوێنەی هونەرە لە پرۆسەی نەتەوەسازیدا، بەتایبەتی چۆنیەتی پاراستن و پێشخستنی میراتێكی مۆسیقایی پڕشنگدار. پرسیارە قووڵ و وەڵام نەدراوەكە ئەوەیە: ئایا لەم سەردەمی جیهانگیری و گۆڕانكارییە خێرا و ئاڵۆزانەی ئەمڕۆی جیهان و ناوچەكەدا، میوزیكی كوردی چۆن دەتوانێت هەمان ئەو ڕۆڵە كاریگەر و مێژووییە بگێڕێت، كە لە درێژایی هەزاران ساڵدا لە پاراستن و پێشخستنی نەتەوە و فەرهەنگەكەماندا هەیبووە؟

ئێتنۆموزیكۆلۆژی: دەروازەیەك بۆ ناساندنی میوزیكی ڕەسەن

ئەوەی كە لێرەدا دەیخەینە ڕوو، تایبەتە بە بوارێكی زانستی كە ئەمڕۆ بە «ئێتنۆموزیكۆلۆژی» ناودەبرێت. ڕەنگە من لە چوارچێوەی باوی «گۆرانیبێژ» یان «سترانبێژ»دا جێ نەكەمەوە، بەڵام كارەكەم زیاتر لێكۆڵینەوەی ئەكادیمی و زانستییانەی میوزیكە لە چوارچێوەی فەرهەنگ و كۆمەڵگەدا. ئەو كارەی چەندین ساڵە خۆم تەرخان كردووە بۆی، لە چەندین ئاستی قووڵدا وردبینی تێدا كراوە. ئێتنۆموزیكۆلۆژی، بە سادەیی، بریتییە لەو زانستەی كە لێكۆڵینەوە لەسەر مێلۆدییەكان و ڕەگ و ڕیشەی مێژوویی موزیك دەكات، بە تایبەت لە ناخی قۆناغە دێرین و قووڵەكانی فەرهەنگ و مێژووی گەلاندا. ئەم بوارە سەرنج دەخاتە سەر شیكردنەوەی وردی مێلۆدییەكان و چۆنیەتی دروستبوون و پەرەسەندنیان.

ئێتنۆموزیكۆلۆژی تەنیا بریتی نییە لە چەند تەكنیكێكی سادە، بەڵكو پێویستی بە تێگەیشتنێكی قووڵ و بەكارهێنانی كۆمەڵێك تەكنیكی پێشكەوتوو و ئاڵۆزی میوزیكی هەیە، وەك «كۆنتراپۆنتا» و «فوگا»، كە یارمەتیدەرن لە شیكردنەوەی پێكهاتەی میوزیك بە شێوەیەكی زانستی. ئەم تەكنیكانە ڕۆڵێكی بنچینەیی دەبینن لە هەڵبژاردن و داڕشتنی مێلۆدییەكاندا و كاریگەرییەكی ڕاستەوخۆیان لەسەر سەركەوتنی كارە میوزیكییەكە هەیە. یەكێك لە ئەركە سەرەكییەكانی ئێتنۆموزیكۆلۆژی، ناساندن و لێكۆڵینەوەیە لە میوزیكی كەلتوورە جیاوازەكان و چۆنیەتی پێشخستن و خستنەڕوویان بۆ جیهان. ئەم بوارە بە شێوەیەكی ورد و قووڵ باس لە میوزیكی گەلان دەكات و بەشێكی دانەبڕاوە لە زانستی ئەنترۆپۆلۆژیای میوزیك.

ڕەگ و ڕیشەی وشە و چەمكی ئێتنۆموزیكۆلۆژی

چەمكی «ئێتنۆس»، كە وشەیەكی یۆنانییە و بە مانای «گرووپ» یان «هۆز» دێت، بنەمای زانستی ئێتنۆموزیكۆلۆژی پێكدەهێنێت. واتە، ئەركی ئێتنۆموزیكۆلۆژ ئەوەیە كە لێكۆڵینەوە لەسەر ناسنامە و تایبەتمەندییەكانی گرووپەكانی فەرهەنگی و هۆزەكان بكات، بەتایبەتی لە ڕووی میوزیكەوە. ئەم كارە، بە پێچەوانەی تێگەیشتنێكی هەڵەوە، كارێكی سەرەتایی یان «بەدەوی» (نەپەرەسەندوو) نییە، بەڵكو لێكۆڵینەوەیەكی قووڵی زانستی و هونەرییە. وەك نموونەیەكی بەرجەستە، دەتوانین ئاماژە بە كاری «ئۆتۆگڵاس»، لێكۆڵەرێكی ناوداری هۆڵەندی بكەین، كە شەش بەرگی كتێبی لەسەر میوزیكی مۆزارت و جۆزیف نووسیوە. ئەم كارە گرنگیی بێئەندازەی ئەم جۆرە لێكۆڵینەوە زانستییانە لەسەر میوزیكی فەرهەنگی نیشان دەدات.

ئێتنۆموزیكۆلۆژی ڕۆڵێكی بێهاوتا لە تێگەیشتن و پاراستنی مێژووی میوزیكدا دەبینێت. ئەو كەسەی لەم بوارەدا خوێندن و كار دەكات، توانای ئەوەی هەیە شوێنەوارە میوزیكییەكان بە وردی بناسێتەوە و زانیارییە قووڵەكان لە سەرچاوە و بەڵگە جیاوازەكاندا كۆبكاتەوە. لێرەدا دەمەوێت جەخت لەوە بكەمەوە، كە ئەم جۆرە لێكۆڵینەوە زانستییە دەتوانێت بنەمایەكی پتەو بۆ گەشەپێدانی میوزیكی كوردی دابنێت. نموونەی «فریدریخۆ فالا»، كۆمپۆزیتۆری گەورەی ئیسپانی، كە چۆن لە ڕێگەی میوزیكی «فلامینگۆ»وە كارە هونەرییەكانی وەرگرتووە و ناساندوویەتی بە جیهان، بەڵگەیەكی ڕوونە بۆ ئەو توانایەی كە میوزیكی كەلتووری هەیەتی بۆ گەیشتن بە ئاستی جیهانی. ئەمەش نیشانی دەدات كە ناساندنی میوزیكی ڕەسەنی گەلان بە دونیای دەرەوە، ئەركێكی گرنگە و دەتوانرێت هەمان شێوە بۆ میوزیكی كوردی جێبەجێ بكرێت.

كێشەكانی بەردەم میوزیكی كوردی و چارەسەرە پێشنیاركراوەكان

ئەو كەسانەی لە كوردەواریدا لەم بوارەدا كار دەكەن، ڕەنگە هێشتا بە تەواوی ئێتنۆموزیكۆلۆگ نەبن، بەڵكو زیاتر وەك میوزیكزان، یان وەك لێكۆڵەرەوەی میوزیك مامەڵە دەكەن. ئەوان شارەزاییان لە «ئارەنژكردن» (ڕێكخستنی میوزیك) و دابەشكردنی دەنگەكاندا هەیە. ئەم كارانە یەكێكن لەو هەنگاوە گرنگانەی كە دەبێت بەردەوام بن. بەڵام پرسیارە گەورەكە ئەوەیە: ئایا میوزیكی كوردی گەیشتووەتە ئەو ئاستەی كە گۆرانیبێژ و ژەنیاری لێهاتوومان هەن، بەڵام هێشتا كارێكی «سۆلیستی» (تاكژەنی) بەهێز و ناسراومان كەمە، یان نییە؟

یەكێك لە كێشە هەرە سەرەكییەكان، كەم ئاگایی و نەبوونی ئاشنایی تەواوە بە میوزیكی ڕۆژئاوا، بەتایبەت بە كارەكانی كۆمپۆزیتۆرە گەورەكانی وەك «شوبەرت» و هاوشێوەكانیان. هەروەها، نەبوونی سۆپرانۆیەكی كوردی كە بتوانێت بە ئاستی جیهانی بناسرێت. ئەم دۆخە تا ڕاددەیەكی زۆر دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی كە كورد، بە درێژایی مێژوو، بێ خوێندن و فێركردنی ئەكادیمی میوزیك بووە و بە ماندووبوونی خۆی زۆربەی كارەكانی ئەنجام داوە. بۆیە بۆ گەشەپێدانی ئەم بوارە، پێویستییەكی زۆر بە دروستكردنی «ستروكتور» (پێكهاتە) و قوتابخانەی تایبەت بە میوزیك هەیە.

ئەم پێكهاتە ئەكادیمی و زانستییانە دەبێت بە شێوەیەك داڕێژرێن كە میوزیك بە ڕێبازێكی زانستییانە پێش بكەوێت و بڵاو ببێتەوە. بەمەش كورد دەتوانێت ناسنامەی میوزیكی خۆی لە میوزیكی نەتەوەكانی دیكە جیا بكاتەوە و ڕووی ڕەسەنی خۆی بە جیهان بناسێنێت. بۆ ئەم مەبەستەش، پێویستمان بە «كوردناسی»یەكی قووڵ و گشتگیر هەیە، كە لێكۆڵینەوە لەسەر كۆمەڵێك زانستی بەراوردكاری بكات، وەك: «مورفۆلۆژی» (زانستی شێوە)، «فۆنۆلۆژی» (زانستی دەنگ)، «ئۆرتۆگرافی» (زانستی ڕێنووس)، «لێكسیكۆلۆژی» (زانستی وشەسازی)، و «ئیتیۆلۆژی» (زانستی ڕەگ و ڕیشەی وشە). ئەو كەسەی لەم بوارانەدا كار دەكات، دەبێت تا ڕاددەیەك شارەزایی لە زمانەوانی و زمانەكانی دیكەدا هەبێت. بەڵام بۆ میوزیكزان، یان ئێتنۆموزیكۆلۆژ، گرنگتر ئەوەیە كە شارەزاییەكی قووڵی لە گۆرانییە ئەفسانەییەكان، مێژووی زارەكی، مێژووی كۆن و نوێ، فەلسەفەی جوانی هونەر، «ئێستاتیكا» (جوانناسی)، و شێوازە جیاوازەكانی میوزیكدا هەبێت.

كاریگەری میوزیكی كوردی لەسەر نەتەوەكانی دراوسێ

پاشان، بەهۆی ئێتنۆموزیكۆلۆژییەوە دەتوانرێت مێلۆدییە ڕەسەنەكانی لای خۆمان و كاریگەرییەكانیان لەسەر مێلۆدییەكانی نەتەوەكانی دیكەی وەك تورك، عەرەب، فارس و گەلانی دیكە دەربخرێت. ئەو مێلۆدییانەی كە ئەمڕۆ لە موزیكی كرمانجی، ئازەری، یان توركیدا دەبینین، ڕەنگە بنەما و سەرچاوەكەیان لە میوزیكی كوردیدا بووبێت و لە دەرەوە وەرگیرابن. وەك نموونەیەك، دەتوانین ئاماژە بە كارەكانی «زۆڵتان كۆدای» (Zoltán Kodály) بكەین. ئەو نۆتەی داڕێژراوەی كە دید و تارووز (عارەزوو) دەگرێتەوە، و پاش 500 ساڵ لە نووسینەوەی لەلایەن قەشەیەكەوە، لە ساڵی 1991دا هاتە سەر میوزیك و پەرەی پێدرا، بەڵگەیەكی حاشاهەڵنەگرە بۆ توانای موزیك لە گەشەپێدانی فەرهەنگ و ناسنامەدا. تەنانەت موزیكزانانی گەورەی وەك «كلاود دێبوسی» (Claude Debussy)ی فەڕەنسی، لەسەر بنەمای زانست و ماتماتیكی میوزیك كارو و داهێنانیان كردووە.

ڕێگەچارەكان بۆ پێشخستنی میوزیكی كوردی

بۆ تێپەڕاندنی ئەو كۆسپانەی كە ئێستا ڕووبەڕووی پەرەسەندنی میوزیكی كوردی بوونەتەوە، پێشنیاری سەرەكی ئەوەیە كە دەبێت دەسەڵاتی كوردی و حوكمڕان لە كوردستاندا قوتابخانە و سترەكتوری تایبەت بە میوزیك دابمەزرێنن و گرنگییەكی زۆرتر بەم بوارە بێ وێنەیە بدرێت. هەرچەندە ئێستا گرووپ و گۆرانیبێژی زۆرمان هەیە، بەڵام پێویستە ئەو كەسانەی كە شارەزاییان لە زانستی «هارمۆنیزاسیۆن» و وانەكانی میوزیكدا هەیە، بێن و قوتابی پەروەردە بكەن. گرنگییەكی تایبەت بە فۆلكلۆری كوردی و ئەو فۆلكلۆرە دەوڵەمەندەی ئێستا هەیە، بدرێت. دەبێت بەشێكی ئەكادیمی بۆ ئێتنۆموزیكۆلۆژی دروست بكرێت و كەسانی شارەزا و پسپۆڕی تێدا پەروەردە بكرێن، كە مێژووزان بن و فەلسەفەی جوانی هونەر بزانن. دەبێت ئەو مێلۆدییانەی كە لای خۆمان هەن و كاریگەرییان لەسەر نەتەوەكانی دیكە هەبووە، بە شێوەیەكی زانستییانە دەربخرێن و بناسرێن.

وەك چۆن كارە بێ وێنەكانی وەك «خەزاڵ»، «مەقامی عود»، «فەقێ تەیران»، «عەلی حەریری» و «سەیدەوان» دەتوانرێت بە شێوەیەكی زانستی داڕێژرێنەوە و بە جیهان بناسرێن. مۆتیفە میوزیكییەكان، كە لە كوردیدا یەكجار زۆرمان هەیە و دەستەجۆر و شێوازی دەوڵەمەندیان هەیە، دەبێت بەكار بهێنرێن و تێكەڵاو بكرێن و پێشكەش بە جیهان بكرێن. وەك چۆن «لۆدڤیگ ڤان بێتۆڤن» (Ludwig van Beethoven) لە سیمفۆنیای نۆیەمیدا گۆرانی «Ode to Joy»ی «فریدریخ شیلەر» (Friedrich Schiller)ی بەكارهێنا، دەكرێت مۆتیفەكانی ئێمەش بە هەمان شێوە لە كارە میوزیكییە جیهانییەكاندا بەكار بهێنرێن و ببنە مایەی داهێنان. موزیك دەبێت بە شێوەیەكی زانستییانە گەشە بكات و بچێتە نێو جیهانی زانست و فەلسەفەی هونەرەوە، تا كوردیش بتوانێت ڕوومەتی ڕەسەنی خۆی بە دونیای دەرەوە بناسێنێت.

لە كۆتاییدا، هیوادارین ئەم باسە ببێتە بناغەیەك بۆ گەشەپێدانێكی هەمەلایەنەی میوزیكی كوردی و ڕۆڵێكی كاریگەر بگێڕێت لە پێشخستنی فەرهەنگ و ناسنامەی نەتەوەییماندا.