پڕۆفیسۆر فێران ڕێكێخۆ، كەسایەتییەكی دیارە لە بواری زانستی سیاسیدا لە زانكۆی پۆمپێو فابرا لە بەرشەلۆنا. سەرۆكی گرووپی توێژینەوەی تیۆری سیاسی و زانستی سیاسییە، هەروەها بەڕێوەبەری پێشووی چەندین پڕۆگرامی ماستەر و دكتۆرا بووە. بواری سەرەكیی توێژینەوەكانی بریتین لە تیۆرییەكانی دیموكراسی، فیدڕاڵیزم، دیموكراسییە فرەنەتەوەییەكان و لیبڕاڵیزمی سیاسی دوای جەنگی دووەمی جیهانی. وەرگری چەندین خەڵاتی گرنگە وەك خەڵاتی «ڕودۆڵف ویلدنمان» و خەڵاتی كۆمەڵەی زانستی سیاسیی ئیسپانیا بۆ باشترین كتێب. بۆ قسەكردن لەسەر كورتهێنانی چەمكەكانی «دیموكراتییەت و فیدڕاڵیزم» بێدەنگبوونی نێودەوڵەتی سەبارەت بە مافی نەتەوەكان لە چوارچێوەی پرانسیپە دیموكراتییەكاندا، چەند پرسیارێكمان ئاراستەی كرد.

 

كورد وەك گەورەترین نەتەوەی بێ دەوڵەت

* نەتەوەی كورد كە ژمارەیان لە جیهاندا زیاتر لە 40 ملیۆن كەسە و بەسەر چوار دەوڵەتی «عێراق، ئێران، سووریا، توركیا» دابەش كراون، هەتا ئێستا گەورەترین نەتەوەی بێ دەوڵەتە، وەك پسپۆرێك كە كار لەسەر دەوڵەتی فرەنەتەوە دەكەیت، چۆن شرۆڤەی بارودۆخی كوردستانت كردووە؟

- وەك تیۆریستێكی سیاسیی پسپۆڕ لە دیموكراسییە فرەنەتەوەییەكاندا، دۆزی كورد بە «تاقیكردنەوەیەكی نموونەیی» دەبینم بۆ ئەوەی بزانین چۆن دیموكراسییە لیبڕاڵییەكان و سیستمی نێودەوڵەتی مامەڵە لەگەڵ ئەو نەتەوانەدا دەكەن كە بەسەر سنووری چەند دەوڵەتێكدا دابەش كراون، خاڵی دەستپێكی شیكردنەوەكەم ئەوەیە كە تیۆرییە كلاسیكییەكانی لیبڕاڵی و فیدڕاڵییەكان، كە بۆ كۆمەڵگە هامۆجینییەكان داڕێژراون، بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ «فرەچەشنیی نەتەوەیی هاوچەرخ»دا، گونجاو نین. وەك خۆم لە توێژینەوەكانمدا جەختم لەسەر كردووەتەوە و گوتوومە: «لە سەرەتای سەدەی بیست و یەكەمدا، دیموكراسییە لیبڕاڵییەكان پێویستیان بە ڕێبازێكی فرە و وردتر هەیە بۆ چوارچێوەكانی فرەچەشنیی نەتەوەیی.» [repositori.upf.edu]

لە چوارچێوەی ئەو فرەچەشنییەدا، نەتەوەكان زۆرجار پرسیار لەسەر قۆرخكاریی دەوڵەت لەسەر مافی خود-حوكمڕانیی بەكۆمەڵ دەكەن و داوای ئەوە دەكەن كە وەك گەل و نەتەوەیەك ددانیان پێدا بنرێت، كەمینەكان لە ئێستادا گومان لە شەرعییەتی قۆرخكاریی دەوڵەت لەسەر مافی خود-حوكمڕانیی بەكۆمەڵ دەكەن و مافی «بڕیاردانی خۆیان» دەپارێزن.»     [repositori.upf.edu]

سەبارەت بەو پرسیارەی بۆ كورد كە بەسەر چوار دەوڵەتدا دابەش بوون، بێگومان ئاشكرایە هۆكارەكەی دروستكردنی دەوڵەتەكانە بە شێوەیەكی ناهاوسەنگ كە پێی دەگوترێت ڕێكخستنە ناهاوسەنگەكان. «asymmetric arrangements»، لەناو ئەم واقیعەدا دەكرێت میكانیزمی چارەسەر بگیرێتە بەر وەك «پێدانی پێگە، دەسەڵات، یان بژارەی دیاركراو وەك ئێستای هەرێمی كوردستان» چارەسەرێك بۆ ئەو كێشەیە بدۆزڕێتەوە، لەو شوێنانەی كە بەردەوام نكۆڵیی لێ دەكرێت و ڕێگە دەگرن لە «خود-بڕیاردانێكی دیموكراسییانە و ڕێكخراو - democratically regulated self-determination.»

لە گفتوگۆكانی ئەوروپادا من بەردوام جەختم لەسەر ڕێكخستنە ناهاوسەنگەكان كردووەتەوە و پێداگریم لەسەر ئەوە كردووە، كە ئەم ڕێكخستنە ناهاوسانگانە چوارچێوەی فیدڕاڵیزم و كۆنفیدڕاڵیزمی نەریتی تێدەپەڕێنێت، ئەمەش ئاماژەیە بۆ پێویستیی داڕشتنی مۆدێلی نوێی حوكمڕانی كە زیاتر لەگەڵ تایبەتمەندییەكانی فرەنەتەوەیی و بارودۆخی ناهاوسەنگی نەتەوەییدا گونجاو بن، نەك تەنیا پشت بە مۆدێلە كلاسیكییەكان ببەستین، كە بۆ كۆمەڵگە هامۆجینیەكان «ibei.org» داڕێژراون.

 

دیموكراسی، فیدڕاڵیزم، و سنوورەكانی سیستمی نێودەوڵەتی

* لە سیاسەتی ئێستای جیهانیدا بۆ چارەسەری كێشەی نەتەوەكان هەردوو چەمكی «دیموكراتی و فیدڕاڵی» پێكەوە گرێ دەدەنەوە، كاتێك فیدڕاڵیزم شكست دەهێنێت، وەك لە ئێستای عێراق، كە دەبینین جیهان بێدەنگی هەڵدەبژێرێت، بەڵام كاتێك فیدڕاڵیزم شكست دەهێنێت و نەتەوەكان داوای مافی خۆیان دەكەن، جیهان قبووڵی ناكات، ئایا ئەم دووفاقییەی سیستمی جیهانی بۆ چی دەگەڕێتەوە و بۆچی ڕێز لە مافی نەتەوەكان ناگرێت؟

- سیستمی نێودەوڵەتی لە بنەڕەتدا لەسەر بنەمای دەوڵەت-ناوەندە - state-centric دامەزراوە، ئەمەش گۆشەنیگایەكی بنەڕەتی لە سیستمی باوی نێودەوڵەتیدا دروست كردووە، كە هەر دەوڵەتێك یەك «گەل»ی هەیە و لە ناو یەك سەروەریدایە. ئەوەی من ناوەم لێ ناوە تاكلایەنی « monism» و دەوڵەتداری لە هزری دیموكراسیی كۆن و نەریتیدا. بە شێوەیەكی گشتی، ئەم لایەنە تاریكە ئاماژەیە بۆ پەیوەندیی نێوان باڵادەستیی تاكلایەنی و دەوڵەتگەرایی. ئەم سیستمە پێشوەختە فەرزی دەكات كە دەوڵەت یەك یەكەیە و یەك جەماوەر، یان نەتەوەی هەیە، هەرچەندە واقیعی زۆر جیاوازە. ئەو ئاماژە بە «لایەنە تاریكەكە»ی ئەم پەیوەندییە دەكات لە شێوە دامەزراوەییەكانی دەستوورگەرایی [repositori.upf.edu].

ئەو لۆژیكە ئەو ناتەباییە ئاشكرایە بەرهەم دەهێنێت، كە ئێوە ئاماژەتان پێ دا: پشتیوانیی زارەكی بۆ دیموكراسی و فیدڕاڵیزم، بەڵام كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بێدەنگی هەڵدەبژێرێت، كاتێك نەتەوەیەك دەیەوێت ناسنامە و سنوورەكانی خۆی دیاری بكات، دۆزی ئیسپانیا و هەڵوێستی بەرانبەر كەتەلۆنیا زۆر بە ڕاشكاوی ئەو ئەقڵییەتە ڕوون دەكاتەوە كە لە چوارچێوەی دەستووردا تەنیا یەك گەلی باڵادەست «monist demos» هەیە، بەڵام لە ناو ئەم دەوڵەتە فرەنەتەوەیی «plurality of demoi» وەك دیفاكتۆ بوونی هەیە. . [repositori.upf.edu]

بە كورتی، سیستمی نێودەوڵەتی لە ئێستادا ئەم كێشە و گرژییانە قبووڵ دەكات، چونكە پێوەری بنچینەییەكەی یەكپارچەیی دەوڵەتە، نەك جێگیركردنی فرەنەتەوەیی. ڕێگەی دەرچوون تەنیا تیۆرییەكی ئەبستراكت نییە، بەڵكو دانان و جێبەجێكردنی دەستوورە كە ددان بە كیانی سیاسیی نەتەوەكاندا دەنێت، یان لە ناو یەك دەوڵەتدا وەك مۆدێلی ئۆتۆنۆمی و فیدڕاڵی، بەڵام كە ئەمە نەكرا، ئەوە دەبێت ڕێگەی دیكە بگێرێتە بەر وەك ڕیفراندۆم كە ڕێگە بە نەتەوەكان دەدات بڕیار لەسەر چارەنووسی سیاسیی خۆیان بدەن. ڕشكاوانەتر بلێم، لە ڕێگەی ڕێكارەكانی بڕیاردانی دیموكراسییەوە لەسەر پێگەی سیاسی.

كورد لە نێوان ئاشتی و سەركوتكردندا

* گەلی كورد زیاتر لە 100 ساڵە خەبات دەكات و بە سەدان هەزار شەهیدی داوە، هەر كاتێكیش دەرفەت هاتبێتە پێشەوە ئامادە بووە بە ئاشتی كێشەكە چارەسەر بكات، بەڵام بەردەوام بە زەبری هێز سەركوت كراوە. ئایا كە دەرگاكانی ئاشتی داخرابن، دەبێت نەتەوەكان پەنا بۆ كام ڕێگە چارە ببەن؟

- توێژینەوەكانی من جەخت لەسەر «بڕیاردانی دیموكراسییانە» دەكاتەوە بۆ چارەسەركردنی دۆخە چەقبەستووەكان، كە ئەویش كردنەوەی ڕێگەی دامەزراوەیی و یاساییە بۆ ئەوەی گەلان بتوانن بە كۆمەڵ «ڕیفراندۆم» ویستی ڕەوای خۆیان دەرببڕن و بڕیار لەسەر چارەنووسی خۆیان بدەن، هەر بۆیە من زۆر پێداگری لەسەر ئەو پرەنسیپە دەكەمەوە كە مافی بڕیاردانی چارەنووس، پرەنسیپێكی دیموكراسییە، داواكردنی مافی چارەنووس نەك هەر مانای جیابوونەوەی ڕاستەوخۆ ناگرێتەوە، بەڵكو مافێكە بۆ بڕیاردان لەسەر هەموو جۆرەكانی پێگەی سیاسی و لە ناو ئەوانەدا جیابوونەوە تەنیا یەك بژارەیە، بۆیە جەخت لەسەر ئەوە دەكەمەوە، نەتەوە و كەمینەكان دەبێت مافی بڕیاردانی چارەنووسی خۆیان بپارێزن [repositori.upf.edu].

لە ڕووی كردارییەوە، بژاردەكان فراوانترن لە «قسە، یان تانك». چارەسەرە كلاسیكییەكان بریتی بوون لە «فیدڕاڵیزم، پێدانی دەسەڵات، هاوبەشیی دەستوورییانەی دەسەڵات، جیابوونەوە»، ئەم ڕێگەچارانەش دەبێت وەك چارەسەرێك مامەڵەیان لەگەڵ بكرێت و بەپێی بارودۆخەكە گۆرانكارییان بەسەردا بێت، نەك وەك چارەسەرێكی ڕەها و یەكجارەكی كە قابیلی گۆڕانكاری نەبێت، لە پراكتیكیشدا دەبێت بۆ چارەسەری كێشەكان لەسەر مێز دانوستاندن بكرێت و متمانە لە نێوانیان هەبێت، بۆ ئەوەی بتوانرێت لە چوارچێوەی خۆبەڕێوەبەری لۆكاڵ، یان ئۆتۆنۆمیدا تایبەتمەندییەكانی ئەو نەتەوەیە دیاری بكرێت، هەروەها دەبێت ئەو نەتەوەیە مافی هاوبەشیكردنی لە بڕیاردانی ناوەندی دەوڵەتدا هەبێت، لەو شوێنانەی كە ڕێگەچارە ناوخۆییەكان تەواو دەبن، دەبێت ڕێگە بە دەنگدان بدرێت لەسەر پێگەی سیاسی، بە مەرجێك یاسای ئەم پرۆسە بێلایەن بێت بۆ هەردوو لا بەرانبەر بە ئاكامی ڕیفراندۆمەكە، كە تیایدا بڕیار بدرێت، لەگەڵ دەوڵەتەكە بمێننەوە، یان جیا ببنەوە.

 

فیدڕاڵیزم، پێكەوەسازان، جیابوونەوە

*  یەكێك لە كتێبەكانت ناونیشانەكەی «فیدڕاڵیزم، پێكەوەسازان، جیابوونەوە»یە، بێگومان كۆكردنەوەی ئەم سێ چەمكە پێكەوە مانایەكی زۆر گەورە بۆ ئێمە وەك كورد هەڵدەگرێت، لەبەر ئەوەی ئێمە»فیدڕاڵیزم و پێكەوەسازانمان» لەگەڵ عێراق تاقی كردەوە و سەركەوتوو نەبووین، بۆیە پەنامان بۆ ڕیفراندۆم برد، ئایا كە فیدڕاڵیزم و سازان سەركەوتوو نەبوو، بێجگە لە سەربەخۆیی چارەسەری دیكە بۆ دەوڵەتی فرەنەتەوە هەیە؟

- كاتێك چارەسەرە كلاسیكییەكانی وەك «فیدڕاڵیزم و پێكەوەسازان» شكستیان هێنا و نەیانتوانی بە یەكسانی شكۆ و كەرامەتی نەتەوەكان بپارێزیت، ئەوا تەنیا سێ ڕێگەچارە لەبەردەم لیبڕاڵ دیموكراتیدا دەبێتەوە، كە بریتی دەبن لە:

یەكەم: ناهاوسەنگییەكی قووڵ، بەڵام بەبوونی گەرەنتی لە چوارچێوەی ئەم ڕێگەچارەیەدا دەبێت گەرەنتیی خودحوكمڕانیی نەتەوەكە بكرێت و مافی پاراستن و بەشداریی ئەو نەتەوەیە لە حكومەتی فیدڕاڵیدا مسۆگەر بكرێت، لەگەڵ ئەم مافانەدا دەبێت نەتەوەكە مافی «ڤیتۆ»ی هەبێت لەسەر ئەو بڕیارانەی حكومەتی فیدڕاڵی كە زیانی بۆ ئەوە نەتەوەیە هەبێت، هەروەها دەبێت نەتەوە مافی ئەوەی هەبێت كە هۆشداریی پێشوەختە بداتە حكومەتی فیدڕاڵی سەبارەت بەو بڕیارانەی كە مەزندە دەكرێت بۆ نەتەوەكە زیانی هەربێت، هەروەها دەبێت نەتەوەكان ئەو مافەیان هەبێت ئارەزوومەندانە بەشداری یان بەشدارنەبوون لە بڕیارەكان بكەن.

دووەم : لۆژیكی كۆنفیدڕاڵی، یان هاوبەشی.

ئەم لۆژیكە لەو وڵاتانە پەنای بۆ دەبرێت كە بەردەوام یەكپارچەیی یەكە «Union first» دەكەنە بنەما و پێداگری لەسەر سەنتڕاڵیزم دەكەنەوە و، مافی نەتەوەكانی دیكە پێشێل دەكەن، ئەوا مودێلی هاوبەشی « partenership» باشترین ڕێگەچارە بێت بۆ ئەوەی نەتەوە جیاوازەكان لەسەر هاوبەشییان لە ناو یەك دەوڵەتدا ڕێك بكەون. [repositori.upf.edu]

سێیەم : جیابوونەوەی دیموكراسییانە لە چوارچێوەی یاساكاندا

بەپێی ئەم چەمكە «پرسی دیاریكردنی سنوورەكان دەبێت بەشێك بێت لە سیاسەتەكانی دیموكراتی» بۆیە بەپێی ئەم چەمكە هیچ شتێك نییە ڕێگری لەوە بكات كە پرسی دانانەوەی سنوورەكان بەشێك نەبێت لە گفتوگۆی دیموكراتی، كەواتە نابێت پرسی جیابوونەوە وەك تابۆ، یان كارێكی دژەدیموكراسی سەیر بكرێت، هەر بۆیە دۆزی كورد دەتوانێت هەریەك لەم ڕێگەچارانە بگرێتە بەر بە مەرجێك ڕێكارەكان بەرهەمهێنەری «دادپەوەری، پاراستنی مامەفەكان» بن و لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی چاودێریی پرۆسەكە بكرێت.

 

پارادۆكسی پێكەوەژیانی ئارەزوومەندانە

كوردستان و كەتەلۆنیا ساڵی 2017

* چەمكی فیدڕاڵیزم كە لە فەلسەفەی سیاسیدا بە «یەكێتیی ئارەزوومەندانە» پێناسە كراوە، بەڵام ئەم یەكێتییە ئارەزوومەندانەیە بە شەڕ كۆتایی هاتووە، هەر بۆ نموونە «لە 25ی ئەیلوولی ساڵی 2017 گەلی كوردستان ڕیفراندۆمی كرد و بە ڕێژەی 92.7% خەڵك دەنگی بۆ سەربەخۆیی دا، هەمان ساڵ لە 1ی ئۆكتۆبەری 2017 خەڵكی كەتەلۆنیاش ڕیفراندۆمیان كرد و بە ڕێژەی 90% دەنگیان بۆ سەربەخۆیی دا، ئەم دوو ڕیفراندۆمە لەلایەن حكومەتی عێراق و حكومەتی ئیسپانیاوە بە زەبری هێز ڕەت كرانەوە. ئایا بۆچی حكومەتی ئيسپانیا و عێراق، ڕێزیان لە ئیرادەی گەلی كەتەلۆنیا و گەلی كورد نەگرت بۆ ئەوەی سەربەخۆ بن؟

- فیدڕاڵیزم وەك ئەو هەیكەلەی سیستمەكەی لەسەر دادەمەزرێت، پەیمانێكی ئارەزوومەندایە، بەڵام پاردۆكسەكە لەوەدایە كە دەستوور تەنیا یەك نەتەوە « single demos» باڵادەست دەكات و ڕێگە نادات نەتەوەكانی دیكەی ناو ئەو دەوڵەتە بڕیار لەسەر چارەنووسی خۆیان بدەن، بۆ ئەمەش دەستووری ئیسپانیا باشترین نموونەیە كە تەنیا گەلی باڵادەست لەو دەستوورەدا بوونی هەیە، كە ئەمەش پێچەوانەوەی واقیعی فرەنەتەوەییە كە لە واقیعدا هەیە.

هەر بۆیە كاتێك ژینگەی «پێكەوە ژیانی ئارەزوومەندانە» لەبەریەك هەڵدەوەشێتەوە، ئەوا سیستمی لیبڕاڵ دیموكراتی پێشنیاری كردنەوەی كەناڵێكی كراوە دەكات بۆ ئەوەی بڕیاری تێدا بدرێت، نەك هەوڵ بدرێت وەك بینیمان بە زۆرەملێ لە چوارچێوەی ئەو دەوڵەتەدا بهێڵرێنەوە و ڕێگەیان لێ بگیرێت و مافی بڕیاردانیان لێ وەربگیرێتەوە.

بۆیە لە ئێستادا ئەركی هەرە گرنگی دەستووری ئەوجا لە بەغدا بێت، یان مەدرید، دەبێت یاساكانی كە سەپاندنی باڵادەستی یەك نەتەوەیە لەگەڵ شەرعییەت ئاشت بكاتەوە و ددان بە مافی نەتەوەكانی دیكەدا بنێت و فرەیی نەتەوەیی لەو وڵاتە بناسێنێت، ئەگەر نەتوانرا ئەمە بكەن، دەبێت یاسایەك دابڕێژرێت بۆ ئەوەی نەتەوەكان بتوانن بڕیار لەسەر چارەنووسی سیاسیی خۆیان بدەن، ئەمەش مانای ئەوەیە تەنیا هەمواركردنەوەی یاساكان بەس نین، بەڵكو دەبێت ئەقڵییەتیش گۆڕانكاریی بەسەردا بێت و متمانە لە نێوان پێكهاتە جیاوازەكاندا دروست بكاتەوە.

 

ناسیۆنالیزم لە نێوان شەڕ و ئاشتیدا

* یەكێك لەو ئایدیۆلۆژییانەی لە ماوەی 250 ساڵی ڕابردوودا سەرچاوەی ئاشتی و شەڕ بووە لە جیهاندا، ئایدیۆلۆژیەتی ناسیۆنالیزم بووە، سەرەنجامیش لە چەندین قۆناغدا جیهان ناچار بووە بە دامەزراندنی دەوڵەتی نەتەوەیی ئاشتی و سەقامگیری بۆ جیهان بگێڕێتەوە، هەتا ئێستا لە جیهاندا 200 دەوڵەتی نەتەوەیی هەن، ئەگەر نەتەوە بێ دەوڵەتەكان زەمینەیان بۆ بڕەخسێت، دەوڵەتی خۆیان دروست بكەن، ئایا ئەمە باشتر خزمەتی ئاشتی و ئاسایشی جیهان ناكات؟

- سرووشتی ناسیۆنالیزمی ئاشتیخواز، یان شەڕخواز بەندە بەوەی ئایا تاچەند دامەزراوەكانی ئەو دەوڵەتە ددان بە ناسیۆنالیزمی ئەو نەتەوەیەدا دەنێت و پشتگیری لە داواكارییەكانی دەكات ـ زۆربەی ئەو سیستمە فیدڕاڵییانەی كە فرە نەتەوەن (نەك فیدڕاڵیەتی یەك نەتەوەی هامۆجینی) جۆرێك لە پاشەكشە و شستكی فیدڕاڵیزم بەرجەستە دەكەن، بۆیە ئەمە دەبێتە هۆكاری ئەوەی بەردەوام كێشە و تەنگژەكان دووبارە ببنەوە، سەبارەت بەوەی دامەزراندنی دەوڵەتی كوردستان دەبێت هۆكاریكی یارمەتیدەر بۆ سەقامگیری ناوچەكە؟ ئەوا وەڵامی ئەم پرسیارە دەوەستێتە سەر ئەوەی ئەگەر دامەزراوەكانی دەوڵەتی عێراق نەیانتوانی بە شێوەیەكی یاسایی گەرەنتی مافە نەتەوەییەكانی كورد بكات، ئەوا ناسیۆنالیزمی كوردی دەبێتە فاكتەرێك بۆ ناسەقامگیری، بەڵام ئەگەر ڕێز لە داواكارییەكانی كورد بگرن، ئەوجا وەك هەرێمیكی فیدڕاڵی لە چوارچێوەی عێراقدا، یان ڕازیبوون بەوەی لە چوارچێوەی پرۆسەیەكی دیموكراتی «ڕیفراندۆم» بڕیار لەسەر چارەنووسی خۆیان بدەن، ئەوا حەتمەن ناسیۆنالیزمی كوردی دەبێتە فاكتەرێك بۆ سەقامگیری لە ناوچەكە.