لە ئامادەییەكانی هەرێمی كوردستان كۆمەڵێك بەش هەن، ساڵانە پێش دەستپێكی ساڵی نوێی خوێندن، دەرچووانی پۆلی 9 ی بنەڕەتی خۆیان لەو بەشە ناونونووس دەكەن كە دڵخوازیانە، بەپێی بەدواداچوونەكان لە ئێستادا زۆرترین خواستی فێرخوازان لەسەر بەشی زانستییە بە شێوەیەكی گشتی، هۆكارەكەشی بۆ ئەوە دەگەڕێننەوە كە بەشی زانستی بەراورد بە بەشی وێژەیی و پیشەیی دەرفەتی كاری زیاترە. ئایا هۆكارەكانی كەمبوونەوە بەشی وێژەیی و پیشەیی لە ئامادەییەكان بۆچی دەگەڕێتەوە؟ چۆن دەكرێت بە كردار وەبەرهێنان لە ئەقڵی مرۆڤەكاندا بكرێت، نەوەك تەنیا بڕوانامە ببەخشرێتەوە؟ مامۆستایانی بەشداربووی ئەم ڕاپۆرتەی گۆڤاری گوڵان وەڵامی پرسیارەكان دەدەنەوە.

 

گوڵان: كۆمەڵایەتی

 

عوبێد خدر گۆمەشینی سەرپەرشتیاری پەروەردەییە و لە دەستپێكی ڕاپۆرتەكەدا هێما بۆ ئەوە دەكات:

«یەكێك لەو دیاردانەی كە لە ئێستادا لە ئامادەییەكانی هەرێمی كوردستان هەستی پێدەكرێت، كەمبوونەوەی ڕێژەی قوتابیانی بەشی وێژەیی و پیشەییە، زۆرینەی قوتابیان ڕوویان لە بەشی زانستی كردووە، ئەمەش لە ئێستا و لە داهاتووش كاریگەری خراپی لەسەر پرۆسەی خوێندن و فێركردن دەبێت، ڕاستە لەم سەردەمەدا بایەخی زانست زیادی كردووە و تەكنەلۆژیا و بوارە زانستییەكان هەنگاوی باش و كاریگەریان لە ژیانی مرۆڤ بڕیوە، بەڵام پرۆسەی خوێندن پەیوەستە بە پەروەردە و فێربوون، ئەم پرۆسەیەش تەنیا لایەنی دەرچوون و بەدەستهێنانی بڕوانامە ناگرێتەوە، بەڵكو پەیوەستە بە چەندین لایەنی دیكەی ژیانی كۆمەڵگە و مێژوو و كلتوور و پاشماوەی شارستانی و بنەما نەتەوەیی و بەها كۆمەڵایەتی و نیشتمانییەكان.

پرۆسەی خوێندن لایەنێكی گرنگی پەروەردەكردنی منداڵەكانمان و ڕاهێنانیانە لەسەر ڕابردوو و مێژووی پڕ لە سەروەری و نەهامەتی و ئەو شۆڕش و ڕاپەڕینانەی لە مێژووی مرۆڤایەتیدا ڕویانداوە و بوونەتە بەشێك لە بوون و ناسنامەی نەتەوە و نیشتمان، بەتایبەتی بۆ هەرێمی كوردستان كە تا ئێستا خاوەنی قەوارە و دەوڵەتی سەربەخۆیی خۆمان نین، بۆیە زۆر پێویستە گرنگی بە مێژووی ڕابردوو و كلتووری شارستانییەتی بدرێت.

هۆكارەكانی كەمبوونەوەی ڕێژەی قوتابیانی بەشی وێژەیی و پیشەیی بریتین لە:

1_ بۆچوونی تاكەكانی كۆمەڵگە سەبارەت بە بەشی زانستی كە داهاتووی باشتر و ڕەخساوترە، خێزانەكان چاوەڕێ دەكەن كوڕ و كچەكانیان ببن بە پزیشك و ئەندازیار، چونكە ژیانیان ڕەخساو و دابینكراوە لەڕووی كار و سەرمایەوە. هاوكاری قوتابییەكەی دەكات بچێتە بەشی زانستی گەر ئاستی نمرە و تواناشی باش نەبێت.

 2_ زۆری دەرفەتەكانی وەرگیران لە كۆلێژ و پەیمانگەكان، قوتابی بەشی زانستی بۆی هەیە لە هەربەش و كۆلێژێك بیەوێت داواكاری پێشەكەش بكات، بە پێچەوانەی بەشی وێژەیی كە تەنیا چەند بەشێكی دیاریكراوە و ناتوانن بەشە پزیشكی و ئەندازیاری و ژمێریاری وەربگیرێن.

3_ بازاڕی كار لە ئێستادا زیاتر كار لەسەر قازانج دەكەن بەتایبەتی لە بوارەكانی پزیشكی و ئەندازیاری، دەرچووی پەیمانگەیەكی پزیشكی داهاتووی لە دەرچووی بەشە ئەدەبییەكانی زانكۆ باشترە و هەلی كاری بۆ ڕەخسێندراوە.

4_ بەشی وێژەیی و پیشەیی دوای دەرچوونیان هەلی كاركردنیان زۆر لاوازە، دەبێت بچن لە بوارێكی دیكەی دوور لە پسپۆڕی و بڕوانامەكەیان كار بكەن.

5_ هەندێك لە بەڕێوەبەری ئامادەییەكان بەبیانووی جیاواز بەشی وێژەیی لە ئامادەیی ناكەنەوە، گوایە قوتابی ئاستی لاواز دەچێتە بەشی وێژەیی یان قوتابیان بە جولەن و گرنگی بە خوێندن نادەن، زیاتر حەز بە بۆنە و ئاهەنگ و شیعر و ئەدەب دەكەن».

عوبێد گۆمەشینی سەبارەت بە كاریگەرییەكانیش دەڵێت: «بەداخەوە ئامادەییەكانی بەشی وێژەیی بە پەنجەی دەست دەژمێردرێن، ئەمەش بۆتە‌ هۆی زیادبوونی مامۆستایانی بەشی وێژەیی بەتایبەت بابەتە كۆمەڵایەتییەكان، وەك مێژوو و جوگرافیا و ئابووری و فەلسەفە و كۆمەڵناسی، یان داخستنی هەندێ لەو ئامادەییانە بە بیانووی نەمانی بەشی وێژەیی لەم شوێنەدا. هەروەها بەهەدەرچوونی ماندوو بوونی ساڵانی خوێندنی مامۆستایان لە كۆلێژ و ئەو خەون خەیاڵەی لە پێناوی هەوڵیاندا بۆ ئەوەی لە داهاتوو ڕۆڵی كاریگەرییان لە كۆمەڵگەدا هەبێت، وێڕای بێكاربوونی دەرچووانی بەشە وێژەییەكان.

لەلایەكی دیكەوە بەشی پیشەیی یەكێكە لەو بەشە گرنگ و كاریگەرانەی ئەمڕۆ لە وڵاتانی دونیا بایەخی پێدەدرێت و هەوڵی بەرەوپێشبردن و كردنەوەی بەشی تازە و سەردەمیانەی بۆ دەدرێت، كەچی لە وڵاتی ئێمە ساڵانە چەند قوتابییەكی كەم ڕوو لە بەشی پیشەیی دەكەن، هەندێك بەش هەیە تەنیا دوو سێ قوتابی ماوە، بەداخەوە ئەمەش كاریگەری خراپی لەسەر دەستی كاری پسپۆڕ لە بوارە جیاجیاكانی پیشەیی وەك بەشی میكانیك و ئۆتۆمبێل و كشتوكاڵ و پیشەسازی دەبێت، گەر لەلایەن حكومەت بایەخی زیاتر بە بەشی پیشەیی بدرێت، وڵاتەكەمان هەنگاوی باش لە بوارە جیاجیاكان دەهاوێژێت و پیشەسازی و دەرفەتی كاری پیشەیی بەرفراوانتر دەبێت، هەم لە ڕووی تیۆری و هەم لە ڕووی كردارییەوە هەنگاوی زۆرباش بهاوێن و ڕۆڵی كاریگەریان لە پیشەسازی نیشتمانی و نەتەوەیی دەبێت. ئەمەش بە ڕەخساندنی شوێنی خوێندن و پێداویستی ئامادەییەكان لە تەكنەلۆژیای نوێ و دەستەبەركردنی پێداویستی جێبەجێكردنی پڕۆژە و كێڵگە و كارگە، كە هەم بەرهەمی ناوخۆ گەشە دەكات و هەمیش داهاتی نەتەوەیی پێ بەرز دەكرێتەوە، قوتابیش دەرفەتی كاری باشی بۆ دەڕەخسێندرێت.

پێویستە لەسەر وەزارەتی پەروەردە بە پاڵپشتی و هەماهەنگی لەگەڵ وەزارەتی خوێندنی باڵا، ڕێوشوێنی گونجاو بگرنەبەر بۆ چارەسەركردنی ئەم گرفتە بەم ڕێگەچارانە:

1_ لە ڕێگەی كەسانی پسپۆڕ لە دیاریكردنی ئاستی زیرەكی قوتابی، دوای تەواوكردنی پۆلی نۆیەمی بنەڕەتی قوتابی پێوەرێكی بۆ دابنرێت، بەپێی توانا و لێهاتوویی زیرەكی لە بوارە زانستی و وێژەیی و پیشەیی، بەگوێرەی توناكانی لە یەكێك لەو بەشانە وەربگیرێت.

2_ لە ڕێگەی دانانی پێوەری نمرە بۆ قوتابیان بە پێی نمرەی لە بابەتی زانست و بیركاری و بابەتە كۆمەڵایەتی و زمانەكان، سێ جۆر نمرە دیاری بكرێت بۆ ئەوەی قوتابی بە گوێرەی ئەو نمرانە بەشەكەی بۆ دیاری بكرێت و دابەشی سەر هەر سێ بەشەكە بكرێن.

3_ لە ڕێگەی وەزارەتی خوێندنی باڵاوە چەند كۆلێژ و بەشێك تایبەت بە بەشی وێژەیی دیاری بكرێت، وەك چۆن بەشی پزیشكی و ئەندازیاری و زانست تایبەت كراوە بە بەشی زانستی، كۆلیژی یاسا و ڕامیاری و كۆلێژی ئاداب و پەروەردە و كۆلێژی كارگێڕی و ئابووری و زمان تایبەت بە بەشی وێژەییە، دەكرێ چەند بەشێك بۆ بەشی پیشەیی دابنرێت».

پرۆفیسۆری یاریدەدەر د. بەهزاد تاهیر سەلیم هەڵگری بڕوانەمی دكتۆرا لە كارگێڕی داهێنان و بازاڕگەری، دەربارەی هەمان پرس دەڵێت: «ئەمڕۆ لە هەموو قوتابخانە و زانكۆ و ماڵێكدا یەك ڕەوت دیارە: قوتابیان بەپەلە دەچنە بەشە زانستییەكانەوە. پزیشكی، ئەندازیاری، زانستی كۆمپیوتەر و تەكنەلۆژیا بوونەتە خوازراوترین هەڵبژاردە بۆ گەنجان و خێزانەكانیان. سەرەتا ئەمە وەك نیشانەیەكی باش دەردەكەوێت و بە ئەرێنی خۆی نمایش دەكات. كێ نایەوێت منداڵەكەی ببێتە پزیشك یان ئەندازیار؟ ئەم بوارانە بەڵێنی مووچەی باش و ڕێزگرتن لە كۆمەڵگە و ئاییندەیەكی دڵنیا دەدەن.

‎بەڵام لە پشت ئەم بزووتنەوە و بیركردنەوەیە، كێشەیەكی جددی هەیە كە بە ڕادەی پێویست باس ناكرێت و لەگەڵ گەشەكردنی بەشە زانستییەكان، بەشی ئەدەبی و پیشەیی هێواش هێواش لەناو دەچن. ئەگەر ئەمە بەردەوام بێت، لێكەوتەكانی بۆ كۆمەڵگەكەمان زۆر لەوە گەورەتر دەبن كە ئێمە بیری لێدەكەینەوە.

‎ هەلی كار لە بواری زانست و تەكنەلۆجیادا خواستێكی زۆری لەسەرە. دایك و باوك ئەم بوارانە بە سەلامەتترین ڕێگە بۆ داهاتووی منداڵەكانیان دەبینن. هەروەها فشاری كۆمەڵایەتی ڕۆڵی هەیە و زۆرجار خێزانەكان شانازی دەكەن كاتێك منداڵێك دەبێتە پزیشك یان ئەندازیار، لە كاتێكدا ئەدەب، هونەر، یان كارە پیشەییەكان وەك «هەڵبژاردنی دووەم» مامەڵەی لەگەڵ دەكرێت. ئەمەش دەرئەنجامی شۆڕشی دیجیتاڵی جیهانییە و سەیر نییە كە زانست زۆرترین پشكی خوێندكاران بۆ خۆی ڕادەكێشێت. بەلام لە پاڵ زانستدا پێویستیمان بە بەشەكانی وێژەیی و خوێندنی پیشەیی هەیە. چونكە بەشەكانی وێژەیی خۆراكی ڕۆحن، كلتوورن، مێژوون، جوانی و مرۆڤبوونە و .. هتد. بەبێ بوونی ئەم چەمكانە، مرۆڤ بوونی نامێنێت و تەنیا دەبێتە ڕۆبۆتێك كە هاوشێوەی مرۆڤە. خوێندنی پیشەیی بە هەمان شێوە گرنگی خۆی هەیە و ژیان و گوزەران و پێویستی ڕۆژانەی مرۆڤە و زۆرترین دەرفەتی كاری هەیە بە تایبەتی لە بازاڕی كار و بزنسی سەربەخۆ، ئەگەر بێت و حكومەت بەرنامەی ئابووری تەواوی هەبێت و زەمینەی بۆ فەراهەم بكات».

‎ئەم پرۆفیسۆرە لە درێژەی قسەكانیدا دەڵێت: «مەترسییەكە لە هەڵبژاردنی بەشی زانستیدا نییە و بگرە باشیشە كە لە ڕووی زانستییەوە پێشكەوتوو بین. بەڵكو لە پشتگوێخستنی هەموو شتێكی دیكەدایە. ئەدەب و مێژوو و زمانەكان تەنیا “بابەت” نین. بەڵكو ناسنامە و بەها و توانای بیركردنەوەی ڕەخنەگرانەمان لە جیهاندا پێدەبەخشن.

‎بەشی پیشەیی بە هەمان شێوە گرنگە و پێویستی ژیانی مرۆڤەكانە. كۆمەڵگەكان تەنیا لەسەر پزیشك و ئەندازیار ناژین. پێویستمان بە پیشەسازی و كەسانی تەكنیكی و هونەرمەند و مامۆستا و نووسەری لێهاتووە.

‎دەبێت هەرچی زووە هەنگاو بنێین بۆ گەڕاندنەوەی هاوسەنگی، خێزانەكان پێویستە بەهای هەموو جۆرەكانی زانست بزانن، نەك تەنیا زانست بە مانا تەقلیدییەكەوە، بەڵكو زانستە مرۆییەكان و كارامەیی پیشەیی دەبێ وەك یەك سەیر بكرێن و ئەو بەشانە لە پێش چاوی قوتابیان ناشیرین نەكرێت. زانكۆكان دەبێت پشتگیری بەشە ئەدەبی و پیشەییەكان بكەن لەبری ئەوەی ڕێگە بدەن كاڵ ببنەوە و بین بە پاشخان، كۆمەڵگەیەكی بەهێز ئەو كۆمەڵگەیەیە كە زانست و كلتوور و پیشە لێهاتووەكان پێكەوە گەشە بكەن نەك لەسەر حیسابی یەكتر گەشە بكەن.

‎پەروەردە تەنیا پەیوەندی بە هەلی كارەوە نییە. پەیوەندی بە ئامادەكردنی نەوەیەكە بۆ بنیاتنانی كۆمەڵگە و پاراستنی ناسنامە و ژیانێكی مانادار، ڕاستە پێویستمان بە زانا و ئەندازیار هەیە، بەڵام پێویستمان بە شاعیر و مێژوونووس و پیشەگەری لێهاتووش هەیە كە قووڵایی بە كۆمەڵگەكەمان ببەخشن. بەبێ ئەوان مەترسی دروستكردنی داهاتوویەك دەكەین كە لە ڕووی تەكنیكییەوە پێشكەوتوو بێت بەڵام لە ڕووی كلتوورییەوە بەتاڵ بێت».

د. هەرێم حەسەن ئەحمەد سەرۆكی بەشی مێژوو لە زانكۆی ڕاپەڕین، سەبارەت بە هۆكارەكانی كەمبوونەی خواست لەسەر بەشەكانی وێژەیی و پیشەیی ئاماژە بۆ ئەوە دەكات كە» هۆكارەكەی ئەوەیە دەرچووانی بەشی زانستە مرۆڤایەتییەكان دوای دەرچوون كاریان دەستناكەوێت و ئەو بەشە ناتوانێت لەگەڵ بازاڕ خۆی بگونجێنێت. چونكە دەرفەتەكانی كار كۆمپیوتەر و كارگێڕی و ژمێریاری و بازرگانی و یاسای دەوێت، لەگەڵ هەموو ئەوانەشدا سروشتی كۆمەڵگەی كوردی وایە زیاتر بایەخ بە زانستە سروشتییەكان دەدات بە تایبەت پزیشكی و ئەندازیاری.»

هۆكاری هەبوونی خواست لەسەر هەر بەشێكی زانستی كە خەڵك ڕووی تێدەكات پەیوەستە بە بازاڕی كار و پێداویستی كۆمەڵگە و دامودەزگا حكومییەكان بۆ ئەو بەشە، لە ڕابردوودا ئەم شتە نەبوو دەرچووانی زانكۆ و پەیمانگە شارەزایی لە هەر بەشێك هەبووایە دادەمەزرا، چونكە دەرفەتی دامەزراندن لە كەرتی حكومی كراوە بوو، بەڵام دواتر بەهۆی ئەو گۆڕانكارییانەی كە بەسەر جیهاندا هات دۆخەكە پێچەوانە بووەوە، وەك ئاشكرایە سیستەمی سەرمایەداری ئیش لەسەر دوو شت دەكات ئەوانیش بریتین لە بزنس و بازاڕ لەگەڵ ئیشی دەستی، ئەوەش وایكرد بەشە زانستە مرۆییەكان لە سەرانسەری جیهاندا تووشی قەیران بێت، ئەو قەیرانەی ئێستا لە كوردستاندا بوونی هەیە دەیان ساڵە لە ئێران و توركیا و میسر و چەندان وڵاتی دیكە بوونی هەیە، دوو ساڵ پێش ئێستا 265 بەش لە زانكۆكانی كوردستان بەهۆی ئەوەی هەر قوتابی بۆ نەهات داخران كە زۆربەی هەرە زۆری بەشە وێژەییەكان بوو، ئەوەش وادەكات قوتابی نەچێتە بەشی وێژەیی و بەشی زانستی هەڵبژێرێت، بەداخەوە دەرچووانی دوازدەی ئامادەیی بەشی وێژەیی دەزانن كە كۆلیژیش تەواو بكەن هیچ شوێنێك وەریان ناگرێت بەڵام پێی وایە خوێندن لە هەر بەشێك بێت لە هیچ باشترە و دەشزانێت كە هیچ دواڕۆژێكی نییە و دەشزانێت كە دانامەزرێت و ئیشیشی دەست ناكەوێت، بەڵام خۆخافڵاندن دەكات و بڕوانامە بۆ بەهێزبوونی پێگەی كۆمەڵایەتی بەكاردێنێت».

د. هەرێم حەسەن لە درێژەی قسەكانیدا دەڵێت: «لەگەڵ هەموو ئەوانەشدا نەمانی بەشی وێژەیی و پیشەیی كاردانەوەیەكی خراپی لەسەر كۆمەڵگە دەبێت، بەشی زانستە سروشتییەكان ئیش لەسەر ئامێر و كەلوپەلی بێ گیان دەكات، بەڵام بەشی وێژەیی و زانستە مرۆییەكان كار لەسەر بوارێكی زیندوو دەكات نموونەی زمان، مێژوو، جوگرافیا، فەلسەفە، دەروونناسی، كۆمەڵناسی و دیراساتی ئایینی كە هەموو ئەو زانستانە لە مرۆڤ دەكۆڵنەوە و دەبێت بایەخیان پێبدرێت، چونكە نەمانی ئەو بەشانە وادەكات تاك تەنیا بۆ تێركردنی غەریزەكانی هەوڵبدات، ئەو كات هیچ بەهایەك بۆ مرۆڤبوون نامێنێتەوە، بەداخەوە لە هەرێمی كوردستان حكومەت، وەزارەتی خوێندنی باڵا، وەزارەتی پەروەردە و وەزارەتی پلاندانان زۆر كەمتەرخەمن لە هەمبەر چارەسەركردنی ئەم كێشەیە. بە حوكمی ئەوەی لە دەرەوەی وڵات خوێندوومە دوازدە ساڵ پێش ئێستا لەسەر ئەم بابەتە چەندین پڕۆژەم پێشكەش بەو وەزارەتانە كرد، چونكە پێشبینی ئەوەم كردبوو كە شەپۆلێكی زۆر كاریگەری سەرمایەداری بەڕێوەیە و بەشە زانستە مرۆییەكان دەهاڕێت، بەداخەوە تا ئێستا ئیشی لەسەر نەكراوە و رۆژ لە دوای ڕۆژ ئەو بەشانە دەكەون و دادەخرێن و لە بەرامبەردا مامۆستاكانی ئەو بەشانە بێكار دەبن».