د. شنۆ ئەحمەد غەفوور: خوێندن بە زمانی دایك، ڕۆڵێكی گەورەی لە بەرەوپێشچوونی ئەو زمانە و وڵاتەكەش هەیە
د. شنۆ ئەحمەد غەفوور مامۆستا لە زانكۆی كەركووك كۆلێژی پەروەردە بەشی زمانی كوردی، لە دیدارێكی لەگەڵ گۆڤاری گوڵان باس لە چەند تەوەرێكی گرنگی تایبەت بە دۆخی ناوچەكە و دۆخی خوێندنی كوردی لە كەركووك دەكات و هێما بۆ ئەوە دەكات كە خوێندنی كوردی لە كەركووك لە نێو خێزانە كوردەكاندا ڕووبەڕووی بێ متمانەیی بووەتەوە، ئەمەش پێویستی بە هەوڵی زیاتر و پلانێكی جددی درێژخایەن دەكات.
گوڵان: كۆمەڵایەتی
* لە ئێستادا دۆخی خوێندنی كوردی لە كەركووك بە گشتی لە چ ئاستێكدایە؟
- ئاریشەكانی بەردەم خوێندنی كوردی لە كەركووك پێویستی بە هەوڵ و تێكۆشانی زۆر هەیە، چونكە وەك ئاشكرایە خوێندن بە زمانی دایك، ڕۆڵێكی گەورەی لە بەرەوپێشچوونی ئەو زمانە و وڵاتەكەش هەیە، بەڵام دۆخی خوێندنی كوردی لە كەركووك لە ئێستادا لە چەندین ڕووبەڕووبوونەوە و كێشەی جددی دایە. وەكو:
١- لاوازی پشتگیریی حكومەت.
٢- كاریگەریی سیاسی.
٣- پاشگەزبوونەوەی خێزانە كوردەكان: خێزانە كوردەكانی كەركووك منداڵەكانیان لە قوتابخانە كوردییەكان دەردەهێنن و دەیانخەنە قوتابخانە عەرەبییەكان، بە بیانووی ئەوەی دواڕۆژی هەیە و لە داهاتوودا دەرفەتی زیاتری كاركردنیان بۆ دەڕەخسێت.
بەگشتی خوێندنی كوردی لە كەركووك لە نێو خێزانە كوردەكاندا ڕووبەڕووی بێمتمانەیی بووەتەوە. بۆ پاراستن و گەشەپێدانی خوێندنی كوردی لە كەركووك پێویستی بە هەوڵی زیاتر و پلانێكی جددی درێژخایەن دەكات.
* لە كەركووك توندوتیژی خێزانی تا چەند بوونی هەیە، ئایا یاسا توانیویەتی تا ئاستێك ئافرەت بپارێزێت؟
- توندوتیژی خێزانی، یەكێكە لە بابەتە بەربڵاوەكانی جیهان، بەڵام ئەوەی كە دەگۆڕێت ڕێژە و چۆنیەتی و جۆری توندوتیژییەكەیە، چارەسەری توندوتیژی خێزانی پێویستی بە هەنگاوی فرەلایەن هەیە. لەوانە:
1- چارەسەری یاسایی
-دانانی یاسایەكی توند و ڕوون دژ بە ئەنجامدەرانی توندوتیژی خێزانی لە هەموو عێراقدا.
-زیادكردنی سزاكان و وەكو تاوانی گەورە مامەڵەی لەگەڵدا بكرێت.
- دامەزراندنی دادگای تایبەت بۆ كەیسەكانی توندوتیژی خێزانی.
2- چارەسەری كۆمەڵایەتی
- هەڵمەتی ڕۆشنبیری بۆ گۆڕینی تێڕوانینەكان و دابونەریتە كۆنەكان.
- بەكارهێنانی میدیا و تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان بۆ هۆشیاركردنەوە، جێگەی داخە میدیا بە گشتی لەم پرسەدا ڕۆڵێكی نێگەتیڤی هەیە، لە بری ئەوەی كێشەكان كەم ببێتەوە، بە هۆی میدیاوە زیاتر بووە.
بەڕاستی دۆخێكی وا هاتووەتە ئاراوە، خەڵك پێی وایە ئەگەر ڕووداوەكان زیاتر بڵاوببنەوە، گوایە ئەوە چارەسەرە، من بە پێچەوانەوە دەیبینم دەبێت یاسایەكی توند هەبێت، بۆ ئەوەی كێشە خێزانییەكان نەبنە كەرەستەیەك سۆشیاڵ میدیا بۆ بەرژەوەندی خۆی بەكاری بێنێت، چونكە ئەمە كێشەكان زیاتر دەكات و هەرگیز نابێتە چارەسەر.
- ئەركی ئایینی و كۆمەڵایەتی لە وتار و وانەكاندا.
- پەروەردەكردن لە قوتابخانەكان، دەبێت نەوەی تازە بەوە ئاشنا بكرێن كە ئافرەتان ئەركیان چییە و مافیان چییە. نەك تەنیا داواكاری هەبێت، لە بەرامبەر ئەو داواكارییانە كۆمەڵێك ئەركیان لەسەرە.
٣- چارەسەری خزمەتگوزاری
- دامەزراندنی پەناگەی زیاتر بۆ قوربانیان.
- فەراهەمكردنی ڕاوێژكاری دەروونی و كۆمەڵایەتی، ئەمەش دەبێت سانسۆری لەسەر بێت، نابێت ئەو ئەركە بابەتی تر لە خۆبگرێت، وێڕای خزمەتگوزاری تەندروستی تایبەت.
4- چارەسەری ئابووری
- پاڵپشتی ئابووری بۆ ئافرەتانی قوربانی.
- ڕەخساندنی دەرفەتی كاركردن و خوێندنەوە.
- پڕۆگرامی سەربەخۆیی ئابووری.
گرنگترین خاڵ بۆ پاڵپشتی دەروونی قوربانیان و درووستكردنی كلتووورێك، كە توندوتیژی وەك شتێكی ناپەسەند و نایاسایی بناسرێت، نەك وەك كێشەیەكی تایبەتیی خێزان.
بەشێوەیەكی گشتی، یاساكانی ئێستا ناتوانن ئافرەتان بە شێوەیەكی تەواو بپارێزن و پێویستە هەنگاوی زیاتری یاسایی جێبەجێبكرێت.
* لە كۆمەڵگە پێشكەوتووەكان چارەسەر كێشەی ئافرەتانیان گرێداوەتەوە بە «وەبەرهێنان لە كچاندا» ئەمەش بەو مانایەی پێویستە لە قۆناغی باخچەی ساوایانەوە كچ پەروەردە بكرێت بۆ ئەوەی ئافرەتێكی باش پێشكەشی كۆمەڵگە بكرێت، لە كوردستان ئەم ئاراستەیە بوونی نییە، ئایا تاچەند گرنگە كە وەبەرهێنان لە كچاندا بكرێت؟
- پرسیارێكی گرنگ و قووڵت خستووەتە ڕوو، سەبارەت بە پەروەردەی كچان و گرنگی ئەم بوارە و گرنگی وەبەرهێنان لە كچاندا، وەبەرهێنان لە كچاندا تەنیا بۆ ئەوە نییە “ئافرەتێكی باش” پێشكەش بكەیت، چونكە پێوەرەكانی باشبوون، لە كەسێكەوە بۆ كەسێكی دیكە دەگۆڕێت، بەڵام بەرهەمهێنان بۆ ئافرەتان بۆ پەرەپێدانی توانا و شارەزاییان، بۆ بەشداریكردن بە شێوەیەكی تەواو و گونجاو لە كایەكانی ژیاندا. ئەمەش چەندین ڕووی گرنگی هەیە، لەوانە:
- لە ڕووی ئابووری و كۆمەڵایەتییەوە، كاتێك كچان چانسی خوێندن و فێربوونی پیشەیی وەردەگرن، دەتوانن بەشداری لە ئابووریی خێزان و كۆمەڵگەدا بكەن. ئەمەش سوودی بۆ هەموو كۆمەڵگە هەیە.
- لە ڕووی مافەوە، هەموو مرۆڤێك، بێ جیاوازیی ڕەگەز، مافی فێربوون و گەشەپێدانی تواناكانی هەیە.
- لە ڕووی كۆمەڵایەتییەوە، كاتێك ئافرەتان خوێندەوار و شارەزابن، دەتوانن ڕۆڵی باشتر لە پەروەردەی نەوەی داهاتوودا بگێڕن، بەو مەرجەی لە كۆمەڵێك كلتووری جوانی خۆیان لانەدەن.
سەبارەت بە كوردستانیش هەرچەندە ئەم ئاراستەیە بە تەواوی جێگیر نەبووە، بەڵام پێشكەوتنی بەرچاو هەیە لە ڕێژەی خوێندنی كچان لە زانكۆكان و بەشداریكردنیان لە كارەكاندا.
گرنگ ئەوەیە، كە وەبەرهێنان لە كچاندا وەك پلانێكی درێژخایەن بۆ بەرەوپێشبردنی كۆمەڵگە بزانرێت، نەك وەكو ئەوەی ئێستا لەژێر ناوی جیاجیادا وەبەرهێنانی ئافرەتان تەنیا لە كۆمەڵێك ناودا قەتیسكراوە و كۆمەڵگەش بەرەو نەهامەتی دەبەن، ئەگینا دەیان ئافرەتی بەتوانا هەن هێشتا هیچ دەرفەتێكیان بۆ نەڕەخساوە.
* وەك ئاگاداری ئەوەی خەریكە بە هاوردەكردنی كۆمەڵێك ئایدیۆلۆژیای دەرەكی، جوانی ئافرەتی كورد دەشێوێندرێت و خەسڵەتی كوردانەی ئافرەتی كورد بزر دەبێت، ئەمە لەكاتێكدا بەشی هەرە زۆری شاعیرانی كورد مەلا و زانایانی ئایینی بوون و شیعرەكانیشیان بەشی هەرە زۆری بۆ پێشاندانی جوانی و ئازایەتیی ئافرەتی كورد بووە، ئایا ئەم ئایدیۆلۆژییە هاوردەكراوانە تاچەند سیما و ڕووخسار و جوانی و ئازایەتیی ئافرەتی كوردیان شێواندووە؟ تا چەند ئەم شێواندنە كاریگەری نەرێنی لەسەر بیری نەتەوەییمان دەبێت؟
- پرسیارەكەت ئاراستەی گرنگ و ورد لە گۆڕانی كلتووریی لە خۆدەگرێت، كە لە سەدەی ڕابردوودا كۆمەڵگەی كوردی ڕووبەڕووی بووەتەوە. لە ڕاستیدا، ئەدەبیاتی كۆنی كوردی وێنەیەكی زۆر تەواو و بەهێزی پێشكەش بە ئافرەتی كورد كردووە، كە تەنیا لە جوانی فیزیكی ڕانەوەستاوە. شاعیرانی وەك خانی، نالی، مەحوی و وەفایی ...هتد، ئافرەتی كوردیان نەك تەنیا وەك جوان، بەڵكو وەك دانا، بەهێز، پارێزەری كلتووور، ڕابەری ئەخلاقی و پاڵەوانی كۆمەڵایەتی پێشكەش كردووە. لە شیعری “مەم و زین”ی خانیدا، زین بەهۆی پاكی ڕۆحی، دڵسۆزی بەرامبەر نەتەوە و جەنگاوەرییەوە ناسراوە، نەك تەنیا بەهۆی جوانی دەركییەوە.
بەڵام لە سەدەی بیستەمدا، ئایدیۆلۆژییە هاوردەكراوەكانی وەك سۆسیالیزم، فیمینیزمی ڕۆژئاوایی و مۆدێرنیزم، وێنەی ئافرەتی كوردیان بە شێوەیەكی زیانبەخش شێواند. ئەم ئایدیۆلۆژییانە ئافرەتیان وەك هێزی كار، ئامرازی بازرگانی یان تاكڕەوی سەربەخۆیی بەبێ پەیوەندی كلتووری بینیوە. ئەمەش وای كرد ئافرەتی كورد لە ڕۆڵی ڕەسەنی خۆی وەك پارێزەری زمان، كلتوور و نەریتە جوانەكان دووربخرێتەوە، جوانی لە مانای ڕۆحی و كلتوورییەوە بۆ جوانی خاو و بەهای بازاڕی وەرگێڕدرێت، پەیوەندی نەوەكان شكاو بێت و شارەزایی ترادیسیۆنی لە بواری خێزان و پەرەپێدان لاواز بێت.
ئەم شێواندنكارییە كاریگەریی قووڵ و نەرێنی لەسەر بیری نەتەوەییمان هەبووە. لە گوزارشتی زمان، نەریت و ڕۆشنبیری بۆ نەوەی داهاتوو، ئەمەش بەربەستی كلتووری دروستكردووە، چونكە ئافرەت لە كلتووری كوردیدا هەمیشە ڕۆڵی سەرەكی لە گەیاندنی ئەم كلتوورەدا گێڕاوە.
لە لایەكی دیكەوە دابەشبوونی كۆمەڵایەتی و جیابوونەوەی نەوەكانی لەیەكتر دروست كردووە، بەتایبەتی لە نێوان دایك و كچدا. ئەوەی كە قەیرانی ناسنامەی لە ئافرەتی كورد دا دروست كردووە، كە مۆدێرنێتی ئافرەتی كورد تەنیا بە كۆمەڵێك بابەتی ڕووكەشیانە ببەستێتەوە.
بەڵام پێویستە ئەوە ڕوون بكرێتەوە، كە كلتووری كوردی ئافرەتی نەچەوساندووەتەوە، بە پێچەوانەوە لە مێژوودا ئافرەتانی كورد ڕۆڵی سەربازی، سیاسی و فێركردنیان گێڕاوە، ئافرەتانی وەك حەپسەخانی نەقیب، مەستورەی ئەردەڵانی، عادیلەخانم....هتد، نموونەی هێز و دانایی بوون، بۆیە لە ئەمڕۆدا پێویستە لە جوانی فیزیكی و ڕۆحی هەردووكیان بپارێزین، مەرج نییە هەموو شتێكی مۆدێرن قبووڵ بكەین تەنیا بۆ ئەوەی مۆدێرن دەركەوین، بەڵكو دەبێت بگەڕێینەوە بۆ سەرچاوە ڕاستەقینەكانی كلتووری خۆمان، ناخی خۆمان، لەوێوە سوود لە ئایدیا مودێرنەكان ببینین.
شێواندنی وێنەی ئافرەتی كورد لەلایەن ئایدیۆلۆژییە هاوردەكراوەكانەوە مەترسی گەورەیە بۆ سەر ناسنامەی نەتەوەیی و كۆمەڵایەتیمان، بەڵام ئەمە واتای ئەوە ناگەیەنێت، كە بگەڕێینەوە بۆ ڕابردوو یان نكۆڵی لە پێشكەوتن بكەین، جا بۆ ئەوەی ئەو بابەتە چارەسەر بكرێت دەبێت بایەخی تەواو بە زمان و ئەدەبیاتی جوانی خۆمان بدەین، بە دید و ڕوانگەیەكی تازەوە بایەخ بە پەرەپێدانی فیمینیزمی كوردی بدرێت، بە مەرجێك لەگەڵ كلتوور و كۆمەڵگەی كوردیدا بگونجێت، دروستكردنی هونەری نوێ، كە ئافرەتی كورد بە هەموو لایەنەكانییەوە پیشانبدات.
پێویستە هاوسەنگی ڕابگرین لە نێوان مۆدێرنیتە و پاراستنی ناسنامەی كوردی، دەبێت ئافرەتی كورد بتوانێت هەم مۆدێرن بێت و هەم كورد بێت، جوانی فیزیكی و هەم جوانی ڕۆحی پتەو بێت، هێز و دانایی ئافرەت هەروەكو جوانییەكەی ستایش بكرێت. تەنیا بەم شێوەیە دەتوانین وێنەیەكی تەواو و ڕاستەقینە لە ئافرەتی كورد پیشانبدەین، كە نەك تەنیا لە جوانیدا، بەڵكو لە هێز، دانایی، ڕەخنە و بەرگریشدا نموونە بێت. بۆ ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ قەیرانەكانی سەردەم یارمەتیدەری بیری نەتەوەیی و بەهێزكردنی ناسنامەی كوردی دەبێت. ڕۆڵی هەر كەسێكمان لەم بوارەدا ئەوەیە كە كتێبی هەمەجۆر و تەواوی ژانرە ئەدەبییە كوردییەكان بخوێنینەوە و بۆ نەوەكان جوانی و بەهێزی زمان و ئەدەبەكەی خۆمانیان بۆ بسەلمێنین، ئەدەبیات و هونەری تازە دروستبكەین، كە وێنەی ڕاستەقینەی ئافرەتی كورد پیشانبدات، بەرگری لە كلتوور بكەین بەبێ ئەوەی دژی پێشكەوتن بین.
