سەرەڕای ددانپێدانانی دەستووری ساڵی ٢٠٠٥ی عێراق بە هەرێمی كوردستان وەك قەوارەیەكی فیدڕاڵی، هەروەها دداننان بە سەرجەم دامەزراوەكانی یاسادانان و جێبەجێكردن و دادوەرییەكانیدا، بەڵام هێشتا هەندێك لە حزبەكانی شیعە و سوننە و دەسەڵاتدارانی بەغدا بە تەواوی ئەم قەوارەیان لا قبووڵ نییە، ئەم هەڵوێستەش یان بەهۆی دەمارگیریی نەتەوەییەوەیە، یان بەهۆی عەقڵییەتی سەنتڕاڵییە لە بەڕێوەبردنی حكومەتدا، یان بە فشاری وڵاتانی ئیقلیمییە، بۆیە بە هۆی ئەو ناكۆكییانەی كە بەغدا بەردەوام دەیانورووژێنێت لەمەڕ پشكی هەرێم لە بوودجەی عێراق و هەناردەكردنی نەوت و ناوچەكانی ماددەی (١٤٠)ی دەستوور، هەرێمی كوردستان ڕووبەڕووی زنجیرەیەك ئالنگاریی سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتی بووەتەوە. ئەمە وێڕای ئەو ڕەفتارانەی كە دامەزراوە جیاجیاكانی حكومەتی فیدڕاڵی بەرانبەر بە هەولێر دەیگرنە بەر، لەوانە دواخستنی پێدانی شایستەی جووتیارانی هەرێم بۆ چەندین ساڵ لە هەمبەر ئەو گەنمەی وەریدەگرن، هاوكات نەناردنی پشكی هەرێم لە دەرمان، دروستكردنی ئاستەنگ بۆ جووتیاران لە ناردنی بەرهەمەكانیان بۆ پارێزگاكانی دیكەی عێراق، سەرباری نەبوونی هاوكاریی ئەمنی و نایەكسانی لە دامەزراندن لە پۆستەكانی سەر بە ناوچەكانی ماددەی (١٤٠) و ئالنگاریی دیكەی دیمۆگرافی.

یەكەم: ئالنگارییە سیاسییەكان

حكومەتی فیدڕاڵ هەوڵ دەدات، بۆ سنوورداركردنی دەسەڵاتە دەستوورییەكانی هەرێم و مامەڵەنەكردن لەگەڵیدا وەك هەرێمێكی فیدڕاڵی، پشت بە پشتیوانیی هەندێك لە وڵاتی ئیقلیمی ببەستێت، بۆیە بۆ فشارخستنە سەر هەرێم پەنا بۆ شێوازی جۆراوجۆر دەبات، لەوانە:

1. ورووژاندنی كێشەی یاسایی سەبارەت بە هەناردەكردنی نەوت و گاز و داهاتی هەرێم و پەیوەندییەكانی لەگەڵ كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، بەمەش ڕێكاری سزایی دەسەپێنێت؛ وەك بڕینی بوودجە و نەدانی مووچەی فەرمانبەران و هەوڵدان بۆ دەستتێوەردان لە كاروباری دامەزراوەكانی هەرێم و، ئەو یاسایانەی پەرلەمانی كوردستان دەریان دەكات.

2. هەوڵدان بۆ ورووژاندنی تووڕەییی ڕای گشتیی عێراق و ئەو دامەزراوە نێودەوڵەتییانەی مامەڵە لەگەڵ هەرێمدا دەكەن.

3. هەوڵدان بۆ لاوازكردنی متمانەی خەڵكی كوردستان بە دامەزراوەكانیان.

4. قۆستنەوەی هەندێك هێزی لاواز لە كەس و ڕەوتەكان، بۆ دەرخستنی لایەنە نەرێنییەكانی حكومەت و پێدانی وێنایەكی خراپ لەسەر كارەكانی حكومەتی هەرێم.

هۆكارەكانی بەردەوامیی ئاستەنگە سیاسییەكان:

أ. نەبوون، یان لاوازیی میكانیزمەكانی چارەسەركردنی كێشەكان لە نێوان بەغدا و هەولێردا بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ناكۆكییەكان و چارەسەركردنیان بە شێوەیەكی دەستووری.

ب. پشت بەستنی بەردەوام بە ڕێككەوتنی سیاسی و كاتی كە بەغدا زوو لێیان پاشگەز دەبێتەوە.

ج. نەبوونی هەڵوێستیێكی یەكگرتووی حزبە كوردستانییەكان و بەشدارینەكردنی زۆربەیان لە بڕیارە سیاسییە چارەنووسسازەكاندا.

د. لاوازیی كارامەییی هەندێك لە دامەزراوە حكوومییەكان و بەردەوامیی مەحسووبییەت.

هـ. سەرهەڵدانی حزب و ڕەوتی ناڕازی، كە بەبێ پێشكەشكردنی چارەسەر ڕەخنە دەگرن و، زانیاریی چەواشەكارانە لەسەر دۆخی ئابووریی هەرێم بڵاو دەكەنەوە، كە زۆرجار لەلایەن بەغداوە بەكار دەهێنرێن.

دووەم: ئالنگارییە ئابووری و داراییەكان

هەرێم بەدەست قەیرانێكی دارایی و ئابوورییەوە دەناڵێنێت، كە بە ڕێژەی بەرزی بێكاری و زیادبوونی جیاوازیی نێوان چینە كۆمەڵایەتییەكان و ڕیشەكێش نەكردنی گەندەڵیی دارایی و بڵاوبوونەوەی مەحسووبییەت ناسراوە، ئەمە جگە لە وەستانی هەندێك پڕۆژەی جۆراوجۆر، بێگومان ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ هۆكاری ناوخۆیی و دەرەكی، لەوانە:

أ. فشاری دارایی لەلایەن بەغداوە، وەك ڕاگرتنی هەناردەی نەوت و نەناردنی پشكی هەرێم لە بوودجە و دواخستنی مووچە و شایستە داراییەكانی فەرمانبەرانی هەرێم.

ب. پشتبەستنی هەرێم بە ئابووریی ڕەیعی (داهاتی نەوت).

ج. تەواونەبوونی ژینگەیەكی لەباری وەبەرهێنان، كە تێیدا هێشتا پڕۆژەكانی نیشتەجێبوون لە پێشینەدان.

د. بەردەوامیی گەندەڵی و بیرۆكراسی سەرەڕای هەوڵەكان بۆ كەمكردنەوەیان.

هـ. كێشەی ئاوارەكان و پێویستیی دابینكردنی خزمەتگوزاریی نیشتەجێبوون و تەندروستی و پەروەردەیی بۆیان، كە بارگرانییەكی زۆری لەسەر حكومەت دروست كردووە.

سێیەم: ئالنگارییە كۆمەڵایەتییەكان

أ. بڵاوبوونەوەی دیاردەی توندوتیژی و چەكی بێ مۆڵەت.

ب. دیاردەی بازرگانیكردن بە ماددە هۆشبەرەكان و تاوانەكانی دزی و فێڵكردن.

ج. بەرزبوونەوەی ئاستی هەڵوەشانەوەی خێزان و زیادبوونی ڕێژەی تەڵاق و زیادبوونی توندوتیژیی كۆمەڵایەتی.

د. پاشەكشەی گەنجان لە پرۆسەی هاوسەرگیری بە هۆی تێچووی زۆر و گرانیی بژێوی ژیان.

هـ. مەترسیی خۆپیشاندانی بە پاساو و بێ پاساو لەسەر مافە مەدەنییەكان و، هەڕەشەكردن لە ئاسایش و سەقامگیریی كۆمەڵایەتی.

و. كێشە عەشایەرییەكان و لێكەوتە نەرێنییەكانیان لە بڵاوكردنەوەی ترس و دڵەڕاوكێ و هەڕەشە بۆ سەر ئاشتیی كۆمەڵایەتی.

چوارەم: ئالنگارییە ئەمنییەكان

ئەمانە بریتین لە دیاردەی چەكی بێ كۆنتڕۆڵ و ڕۆڵی نەرێنیی تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان و بەردەوامیی دیاردەی قاچاخچێتی و گرووپی فێڵبازی و سیحر و جادوو، هەروەها بەكارهێنانی ماددەی هۆشبەر و مەی و دیاردەی سواڵكردن لە شەقامە گشتییەكان، سەرەڕای ئەمانە:

أ. تیرۆری میلیشیا و گرووپە چەكدارەكان.

ب. نەبوونی هاوكارییەكی كاریگەریی ئەمنی لەنێوان بەغدا و هەولێر و بوونی بۆشایی ئەمنی.

ج. لێكەوتە نەرێنییەكانی یەكنەخستنی هێزەكانی پێشمەرگە لە هەرێمدا.

د. فشارە هەرێمییەكان و كێشە سنوورییەكان.

سەبارەت بە ڕۆڵی حزبە سیاسییەكان لە ڕووبەڕووبوونەوەی ئاستەنگەكاندا، دەتوانین بڵێین كە دوو حزبە سەرەكییەكە(پارتی دیموكراتی كوردستان و یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان)بەرپرسیارن لە بڕیارە ستراتیژییەكان و، هاوكاریی نێوانیان ئاڕاستەی داهاتووی هەرێم دیاری دەكات، بەڵام حزبەكانی ئۆپۆزسیۆن ڕۆڵی چاودێری و چاكسازییان هەیە و، دەتوانن هەڵسەنگاندن بۆ كارەكانی حكومەت بكەن و چارەسەر پێشكەش بكەن لەبری گۆشەگیری و ئاڕاستەكردنی ڕەخنە و گلەیی.

چارەسەرە پێشنیازكراوەكان، من ئەم چارەسەرانە پێشنیاز دەكەم:

یەكەم: چارەسەری سیاسی و دامەزراوەیی

أ. هەوڵدان بۆ بەشداریكردنی لایەنێكی نێودەوڵەتی لە ڕێككەوتن لەگەڵ بەغدا سەبارەت بە دۆسیەی نەوت و گاز و پشكی هەرێم لە بوودجەی گشتی و چارەسەركردنی كێشەی ناوچەكانی ماددەی (١٤٠).

ب. بەهێزكردنی پەرلەمانی كوردستان و جێبەجێكردنی بڕیار و یاساكانی و بەشداریكردنی لە كاروباری سەروەریی یاسادا.

ج. ڕێزگرتن لە سەروەری و سەربەخۆیی دەسەڵاتی دادوەری و چارەسەركردنی كێشە سیاسی و دەستوورییەكان لە ڕێگەی ئەوەوە.

د. بەشداریكردنی ئۆپۆزسیۆن و كۆمەڵگەی مەدەنی لە چاودێریی جێبەجێكردنی چاكسازییەكان و دووركەوتنەوە لە ڕێككەوتنی نهێنی لەگەڵ بەغدا.

هـ. پتەوكردنی پەیوەندییەكان لەگەڵ كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و داواكردنی ڕاوێژ و هاوكاری.

و. بەردەوامبوون لە باشتركردنی پەیوەندییەكان لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ.

ز. ئەنجامدانی چالاكیی هاوبەش لەنێوان دامەزراوەكانی هەرێم و بەغدا لە بواری ڕۆشنبیری و كۆمەڵایەتیدا.

ح. باشتركردنی ڕۆڵی میدیا لە گواستنەوەی ڕووداوەكان و خستنەڕووی هەڵوێستە سیاسییەكان بە شەفافییەت.

و. گرنگیدان بە ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی.

دووەم: چارەسەری ئابووری و دارایی

م. توندكردنی چاودێری لەسەر خەرجییە گشتییەكانی وەزارەت و دامەزراوە حكوومییەكان و بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی و مەحسووبییەت.

ب. زیادكردنی پشتیوانیی كۆمەڵایەتی بۆ شایستەكان و هاندانی گەنجان بۆ دامەزراندنی پڕۆژەی بچووك لەگەڵ پاڵپشتیكردنیان.

ج. هاندانی كەرتی تایبەت بۆ پێدانی قەرزی كار بە گەنجان.

د. تێپەڕاندنی ئابووریی ڕەیعی و پشتبەستنی تەنیا بە داهاتی نەوت و دۆزینەوەی سەرچاوەی دارایی جێگرەوە و هەمەجۆركردنی سەرچاوەكانی داهات.

و. بەردەوامبوون لە بنیادنانی ژێرخانی ئابووری، وەك پڕۆژەكانی ئاو و بەنداو و كارەبا و ڕێگاوبان و توانای پیشەسازی.

د. هاندانی جووتیاران و پێشكەشكردنی هاوكاریی ماددی و مەعنەوی.

ز. هاندانی بەرهەمی نیشتمانی لە هەرێم و لێخۆشبوونیان لە باج .

ر. گرنگیدان بە وەبەرهێنان لە بواری كشتوكاڵ و گەشتوگوزار و كاركردن بۆ ڕاكێشانی وەبەرهێنانی بیانی.

ژ. گرنگیدان بە پیشەسازیی كشتوكاڵی و بەخێوكردنی ماسی و ئاژەڵ و پەلەوەر.

سێیەم: چارەسەری ئەمنی

أ. یەكخستنی هێزەكانی پێشمەرگە.

ب . هەماهەنگیی نێوان هێزە ئەمنییەكان لە سەرانسەری هەرێم لەگەڵ بەغدا.

ج . توندكردنی سزاكان لەسەر چەكی بێ مۆڵەت و تاوانەكانی توندوتیژی و ماددەی هۆشبەر.

د. ئەنجامدانی هەڵمەتی بەردەوامی ئەمنی بۆ ڕاوەدوونانی قاچاخچی و بازرگانانی چەك و ماددەی هۆشبەر.

هـ. ئەنجامدانی هەڵمەتی هۆشیاری بۆ بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی.

و. جێبەجێكردنی یاسا بە شێوەیەكی دادپەروەرانە و بێ جیاوازی.

ز. دۆزینەوەی میكانیزمی هەماهەنگیی سنوور لەگەڵ توركیا و ئێران و سووریا.

ژ. دوورخستنەوەی مەترسیی میلیشیا چەكدارەكان بە هاوكاری لەگەڵ بەغدا.

دواجار هەرێمی كوردستان دەتوانێت ئەو قەیرانانە تێیپەڕێنێت كە تووشیان بووە، ئەگەر ئەم خاڵانە جێبەجێ بكرێن:

1. چارەسەركردنی سەرجەم كێشە هەڵپەسێردراوەكان لەگەڵ بەغدا، بە شێوەیەك كە ناردنی پشكی كوردستان لە بوودجە و سەرجەم شایستە داراییەكانی هەرێم مسۆگەر بكرێت.

2. ئەنجامدانی چاكسازیی بەپەلەی دارایی و بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی و مەحسووبییەت لەلایەن حكومەتی هەرێمی كوردستانەوە.

3. پێشكەشكردنی پاكێجێكی كۆمەڵایەتی و ئەمنی لەلایەن حكومەتی هەرێمەوە كە متمانەی هاووڵاتی بە دامەزراوەكانی هەرێم بگەڕێنێتەوە.

4. دانانی پلان بۆ هەمەجۆركردنی سەرچاوەكانی داهات و داڕشتنی ستراتیژیەتێك بۆ گەشەپێدانی بەردەوام.

5. ئەنجامدانی چاكسازیی ئەمنی و یەكخستنی هێزەكانی پێشمەرگە.

6. ڕێككەوتنی حزبەكانی دەسەڵات و ئۆپۆزسیۆن لەسەر دانانی بەرژەوەندییەكانی خەڵكی هەرێم لە سەرووی بەرژەوەندییە تەسكەكانی حزبەوە.

7. بەهێزكردنی ڕۆڵی دەستەكانی چاودێری و ڕێزگرتن لە بڕیارەكانیان و جێبەجێكردنیان.

8. بەردەوامبوون لە فراوانكردنی كاركردن بە سیستەمی ئەلیكترۆنی لە پێشكەشكردنی خزمەتگوزارییەكاندا.

9. ڕێزگرتن لە ڕۆڵی پەرلەمان و دەسەڵاتی دادوەری و پابەندبوون بە سەروەریی یاسا.