لە بڕیارێكی مێژووییدا دادگای نێودەوڵەتیی داد لە مانگی تەمووزی ئەمساڵدا (2025) بڕیارێكی مێژوویی دا، بۆ پشتگیری لەو دەوڵەتانەی كە زیانیان بەركەوتووە لەلایەن ئەو دەوڵەتانەی كە هۆكارن لە گۆڕانی كەشوهەوادا بەهۆی دەرهاویشتە گازییەكانیان، كە هۆكاری قەتیسبوونی گەرمین.

ئەم كەیسەش كە دادگای نێودەوڵەتیی داد لێی دەڕوانێت، دەرئەنجامی كۆمەڵێك بیرۆكەی خوێندكارانی بواری ماف و یاسان لە دوورگەكانی ئۆقیانووسی ئارام لە ساڵی (2019)وە.

هەرچەندە حوكمی دادگاكە پابەندكار نییە، بەڵام شارەزایانی بواری یاسا وای بۆ دەچن كە ئەم باسە ئاسەواری كاریگەر و باشی دەبێت لەسەر ئاستی فراواندا، هەرچەندە ئاسان نییە بەرپرسیارێتیی هەر وڵاتێك لە گۆڕانی كەشوهەوادا بە وردی دیاری بكرێت.

هەروەها شارەزایانی بواری یاسا وا لەم حوكمە دەڕوانن كە سەركەوتنێك بێت بۆ ئەو دەوڵەتانەی كارتێكرابە گۆڕانی كەشوهەوا و، هەتائێستاش نەیانتوانیوە سكاڵا پێشكەش بكەن لەبارەی زیانەكانیانەوە، ئەم هەنگاوەش ئەوە دەسەلمێنێت كە زیانلێكەوتووانی گۆڕانی كەشوهەوا مافی قەرەبووكردنەوەیان دەبێت بە قەرەبووی داراییشەوە.

دادگای نێودەوڵەتیی داد كە باڵاترین دەستەی دادگەرییە لە جیهاندا و، دەسەڵاتێكی دادوەریی جیهانییشی هەیە، بۆیە ئەو ڕایەی كە لەم بارەیەوە ڕایگەیاندووە هەر لە مانگی تەمووزی ئەمساڵدا كارا دەبێت لە دەرەوەی سنووری دادگاكە و لەبەردەم دادگا نیشتمانییەكاندا، بەتایبەت كە زۆرێك لە دەوڵەتە هەژارەكان دڵخۆشی و پشتگیریی خۆیان بۆ ئەم دۆزە دەربڕیوە، بە پێچەوانەشەوە، وڵاتانی زلهێز و پیشەساز لە نموونەی بەریتانیا لایان وایە بە بوونی ڕێككەوتننامەی پاریسی ساڵی (2015) پێویست بە هێنانەكایەی پابەندكردنی دیكەی یاسایی ناكرێت، بەڵام دادگای نێودەوڵەتیی داد قسەكانی بەریتانیای ڕەت كردووەتەوە بە بەڵگەی ئەوەی وڵاتانی زلهێز و پیشەساز، پابەند نەبوون بە خاڵەكانی نێو ڕێككەوتننامەی پاریسی ساڵی (2015) بۆ كەمكردنەوەی دەرهاویشتە گەرمكارەكان و خۆگونجاندن لەگەڵ كاریگەرییەكانی و، هاوكاریی دەوڵەتانی زیانلێكەوتووشیان نەكردووە.

ئەگەرچی هێشتا ڕوون نییە بڕی قەرەبووكردنەوەكە چەند دەبێت كە پێویستە دەوڵەتێك بیدات لەحاڵەتی بردنەوەی كەیسەكە لەلایەن دەوڵەتی زیانلێكەوتووەوە، بەڵام بەپێی شیكردنەوەیەكی گۆڤاری نەیچەر، بڕی زیانەكان بەهۆی گۆڕانی كەشوهەواوە لە ساڵی (2000)وە هەتا ساڵی (2019) بە (2.8) تریلیۆن دۆلار خەمڵێندراوە، بە تێكڕای (16) ملیۆن دۆلار لە هەر یەك سەعاتێكدا.

ئەمەش بەپێی ئەو دانیشتنانەی كە لە دادگای نێودەوڵەتیی داد بەڕێوە چووە لەگەڵ دەیان كەس لە دانیشتوانی دوورگەكانی ئۆقیانووسی ئارام، كە بەهۆی بەرزبوونەوەی ئاستی ئاوی زەریاوە ناچار بە كۆچكردن بوون، بەتایبەت دوورگەكانی ماڕشاڵ، كە تەنیا بۆ خۆگونجاندن لەگەڵ كاریگەرییەكانی گۆڕانی كەشوهەوا پێویستییان بەبڕی نۆ ملیار دۆلار هەیە، كە بەخۆیان دابین ناكرێت و لەو حاڵەتەشدا ناچارن پایتەختەكەیان بگوازنەوە.

بۆیە دادگای نێودەوڵەتیی داد بڕوای وایە وێڕای بەرپرسیارێتیی حكومەتەكان خۆیان، دەبێت حكومەتەكان ئەو ئاسەوار و كاریگەرییانەی گۆڕانی كەشوهەواش لەئەستۆ بگرن كە بەهۆی ئەو كۆمپانیایانەوە دێنە ئارا، كە لەسەر خاكی ئەواندا كار دەكەن.

شایانی باسە ئەگەر دەوڵەتێك ویستی داوای قەرەبووكردنەوە بەرز بكاتەوە دژ بەهەر دەوڵەتێكی دیكە پێویستە دەوڵەتی داوا لەسەر تۆماركراو ڕەزامەند بووبێت لەسەر تایبەتمەندێتی دادگا لەبارەی قەرەبووكردنەوەوە، بەڵام هێشتا پرسیارێك ماوە كە ئەویش بریتییە لە: ئایا دەوڵەتەكان ڕێز لەڕای دادگای نێودەوڵەتی داد دەگرن؟

هەرچەندە (هارچ ناڕۆڵا)ی پارێزەر لەبواری كەشوهەوادا پێی وایە كە دادگای نێودەوڵەتیی داد هێز و پۆلیسی نییە، بەڵام زۆرێك لە دەوڵەتانیش ڕێز لە بڕیارەكانی دەگرن، بەتایبەت كە نەتەوە یەكگرتووەكان لە كۆبوونەوەكانی (دادگای نێودەوڵەتیی داد) دا داوای لە دادوەرەكانی ئەوە بوو كە وەڵامی دوو پرسیار بدەنەوە:

یەكەم: پابەندبوونی وڵاتان بەپێی یاسای نێودەوڵەتیی تایبەت بەپاراستنی كەشوهەوا لەبارەی دەرهاویشتە گازییەكانی هۆكاری قەتیسبوونی گەرمی لە چ ئاستێكدایە؟

دووەم: دەرئەنجامە یاساییەكانی سەر ئەو دەوڵەتانە چین كە زیان بە سیستمی كەشوهەوا دەگەیەنن؟

هەرچەندە ڕاوبۆچوونی (15) دادوەرەكەی دادگای نێودەوڵەتیی داد لە لاهای پابەندكار نییە، بەڵام قورساییەكی یاسایی و سیاسیی خۆی هەیە، كە ناكرێت لە بواری باسەكانی گۆڕانی كەشوهەوادا نادیدە بگیرێن و فەرامۆش بكرێن.

بۆیە (دانیلۆ گاریدۆ)ی ڕاوێژكاری یاسایی ڕێكخراوی ئاشتیی سەوز، لای وایە كە بڕیارەكەی دادگای نێودەوڵەتیی داد بۆ قەرەبووی زیانەكانی گۆڕانی كەشوهەوا سەرەتای لێپیچینەوەی تایبەت بە كەشوهەوایە لەسەر ئاستی جیهاندا.

هەروەها (سیباستیان دویك) پارێزەری یەكەم لە سەنتەری یاسای نێودەوڵەتی تایبەت بەژینگە دەڵێت: «هەر كات دەوڵەتان پابەند كران، بەپێی یاسا كە نابێت زیان بەكەشوهەوا بگەیەنن، ئەگەرنا ئەو كات قوربانیانی ئەو زیانە مافی قەرەبووكردنەوەیان دەبێت».