لەگەڵ نزیکبوونەوەی عێراق لە هەڵبژاردنێکی تری گرنگدا، پەرەسەندنی بەشداریکردنی گروپە چەکدارەکان لە پڕۆسەی سیاسیدا نیگەرانی جددی لەبارەی یەکپارچەیی و داهاتووی حوکمڕانی دیموکراسی لە عێراقدا دروست دەکات. سەردەمانێک لە بەرەکانی شەڕدا قەتیس بوون، ئێستا زۆرێک لەم گروپانە لە چوارچێوەی پارتە سیاسییەکاندا کاردەکەن و خاکی فراوانیان کۆنترۆڵکردووە و ڕۆڵی گرنگ دەگێڕن و کاریگەرییان لەسەر دامەزراوەکانی دەوڵەت و هەڵسوکەوتی دەنگدەران هەیە. بوونی ئەوان هەڕەشەی کاڵکردنەوەی هێڵەکانی نێوان بەشداری سیاسی ڕەوای و زۆرەملێکردن دەکات، سێبەرێک دەخاتە سەر دادپەروەری و ئازادی هەڵبژاردنەکانی داهاتوو.بۆیە چۆن زیادبوونی دەسەڵاتی میلیشیاکان ڕەنگە دیمەنی هەڵبژاردنەکانی عێراق لە قاڵب بدات و دەسەڵاتی مەدەنی تەحەدا بکات و دیموکراسی وڵاتەکە کاڵتر بکاتەوە بکاتەوە، دەبێتە بابەتێکی شایانی تێڕامان. 

ئەم پێشهاتە  دوالیزمێکی قووڵی پێکهاتەیی بۆ دیموکراسی عێراق دروست دەکات:، ئایا دەتوانرێت هەڵبژاردن بەڕاستی  سەربەخۆ بێت و بێ دەستێوەردان و ئازادانە بچێتە ڕێوە  کاتێک دەسەڵاتی  گروپە چەکدارەلکان لە دەرەوەی دەوڵەت کاریگەرییان هەیە و ئاراستەی حکومەت دەکەن ؟ وە چی ڕوودەدات کاتێک هێڵی نێوان دەسەڵاتی هەڵبژێردراو و کاریگەری چەکداری بە شێوەیەکی جیانەکراوە کاڵ دەبێتەوە؟

پرسی ( هێزی دەرەوەی دەوڵەت) لەوانەیە ببێتەگرنگترین بابەتی هەڵمەتی هەڵبژاردنەکانی داهاتووی عێراق. نیگەرانی ئەو گروپانە لە حکومەتی داهاتوودا پەیوەندی هەیە بە چەککردن و کۆنتڕۆڵکردنییانەوە، بۆیە لەوانەیە بە توندی دژایەتی هەر هێز و بەرنامەیەک بکەن کە دەست بۆ ئەم بابەتە ببات.

بەشداری و ئامادەگی میلیشیاکان لە پڕۆسەی سیاسی عێراقدا، دەوڵەت بەلاوازی دەهێڵێتەوە و سێبەرێکی قورسە بەسەر پڕۆسەی هەڵبژاردندا، زیاتریش لەوە بێکاریگەریکردنی هەڵبژاردن و دەنگی خەڵکە، کە وای لێدەکات ئەهمییەتی نەمێنیت، بە بەهێزی مانەوەی ئەم گروپانە، مانای لاوازهێشتنەوەی دەوڵەتە، داهاتووی دەوڵەت دوای هەڵبژاردن، هیچ ئەزمونێکی تازە لە حوکمڕانی پێشکەش بە خەڵکی عێراق ناکات. شەڕی ناوخۆیی روودەدات، ئەگەر حکومەتی داهاتوو، بڕیاری رووبەرووبونەوە بدات لەگەڵیان، سەرکەوتنی دەوڵەت و حکومەتی داهاتوو بەسەریاندا، پێویستی بە پشتگیریی بەهێزی نێودەوڵەتی هەیە. میلیشیاکان ئێستا لەدۆخێکی نامۆدان، جیاوازە لە پێشووتر ئەو هێرشانەی لێرە و لەوێ ئەنجامی دەدەن، بەتایبەت بۆ سەر هەرێمی کوردستان، جاران بەشانازییەوە بەرپرسیارێتی خۆیان لێی رادەگەیاند، ئێستا ئینکاریی لێدەکەن و خۆیان لێی بێ خەبەر دەکەن ئەمە نیشانەی لاوازییە نەک هێز مانای ئەوەیە هەست بە هەڕەشەی جددی دەکەن لەسەر خۆیان. جگە لە ترس ئەم گروپانە ئێستا زیاتر لە کۆمپانیای سەربازی و ئەمنی دەچن نەک ئایدۆلۆژی، بودجەی گەورەیان بەدەستەوەیە، و کۆنتڕۆڵییان بەسەر زۆرێک لە خاڵە گومرگییەکانەوە هەیە. 

ناسنامەی دووانەیی ئەوان وەک هەردوو ئەکتەری چەکدار و بەشداربووانی سیاسی وایان لێدەکات کە هێڵی هەڵبژاردن لە ناو سیستەمی هەڵبژاردن و دەرەوەی سیستەمی هەڵبژاردنەکاندا بپارێزن. ئەم مۆدێلە تێکەڵە ئاوێنەیەکی ئەو ڕێبازەیە کە گروپەکانی وەک حیزبوڵڵا لە لوبنان، یان سپای پاسدارانی  شۆڕشی ئیسلامی لە ئێران گرتوویانەتە بەر.

لەگەڵ دەستپێکردنی هەڵمەتەکانی هەڵبژاردن، دڵەڕاوکێ لە نێو گروپەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی و چاودێرانی نێودەوڵەتی و پارتە سیاسییە ڕکابەرەکاندا پەرەدەستێنێت کە ڕەنگە ئەم کوتلانە نەک هەر لە ڕێگەی  چەک و هێزەوە کاریگەرییان لەسەر دەنگدەران هەبێت بەڵکو ڕەنگە ڕاستەوخۆ دەستوەردان لە لایەنە ئیدارییەکانی هەڵبژاردنەکاندا بکەن.

ڕاپۆرتەکانی هەڵبژاردنەکانی پێشوو پێشتر تیشکیان خستۆتە سەر نموونەکانی فشاری چەکداری لەسەر بەرپرسانی هەڵبژاردنەکان، جێگیرکردنی ستراتیژی میلیشیاکان لە نزیک بنکەکانی دەنگدان و دەستکاریکردنی دەنگەکان لە ناوچە کێبڕکێکارەکاندا.

بێ گومان ئەم دۆخە متمانەی دەنگدەران تێکدەدات و پرەنسیپی کێبڕکێی دادپەروەرانە دەشێوێنێت. لە ناوچە جیاوازەکان و یان ناوچە جێناکۆکەکان، بەتایبەتی لە بەشێکی نەینەوا، دیالە، یان دەوروبەری کەرکوک، هەژموونی هەندێک میلیشیا دەتوانێت کاریگەرییەکی بەرچاوی هەبێت لەسەر هەردوو ڕێژەی بەشداریکردن و ئەنجامەکان

میلیشیاکان لەوە دەچێ خۆیان بۆ قۆناغێکی دیکەی مانەوە لە گۆرەپانی سیاسی عێراقیدا ئامادە بکەن، ئێستا زیاتر لە سۆشیال میدیاوە شەڕ دەکەن، وەک لە مەیدان! بۆ چالاکییە سەربازییەکانیان، پاساوی زۆر و کامپینی میدیایی ئەنجام دەدەن. ئەمەش نیشانەی گۆڕانکارییەکی گەورەیە لە سایکۆلۆژیای ئەم گروپانەدا، ئەوان چیتر خۆیان وەک بەرەیەکی "مقاوەمە" نابینن، بەڵکو وەک لایەنێکی سیاسی کە خوازیارە پارێزگاری لە بەرژەوەندییەکانی خۆی بکات.

ئەگەری زۆرە ئەم گروپانە لە کامپینی هەڵبژاردندا وەک ئۆپۆزسیۆنی سیاسی خۆیان نمایش بکەن و بڵێن "ئێمە دژی فەساد و داگیرکاریی ئەمریکاین، بەڵام ئاشتیخوازین و باوەڕمان بە چارەسەری سیاسی هەیە". ئەمە هەمان ستراتیژی حزبوڵڵای لوبنانە، چەکدار بن و لە پەرلەمانیشدا رۆڵ و کاریگەرییان هەبێ، کە هەمان شتە لەگەڵ ئایدۆلۆژیای کۆماری ئیسلامی ئێران. 

ئەم گرووپانە نیگەرانن لەوەی هەر حکومەتێکی داهاتوو کە هەوڵی سنووردارکردنی دەسەڵاتەکەیان بدات ڕەنگە لە ڕێگەی داماڵینی چەک، ڕێکاری دادوەری، یان کەمکردنەوەی بودجە، دەتوانێت کاریگەرییەکانیان بخاتە مەترسییەوە. بەم شێوەیە، پێدەچێت چەکی میدیایی و دەنگدەرانی دڵسۆزیان لە دەوری ئەجێندایەکی پۆپۆلیستی، ناسیۆنالیستی کۆبکەنەوە، بە بەکارهێنانی هەستەکانی دژە ڕۆژئاوایی بۆ لادانی سەرنج لە پرسە ناوخۆییەکانی وەک گەندەڵی، نەبوونی خزمەتگوزاری و شکستی دەوڵەت.

ئەگەر حکومەتێکی داهاتووی عێراق هەوڵی هەڵوەشاندنەوە یان لاوازکردنی کاریگەریی میلیشیاکان بدات بەتایبەتی لەڕێگەی چەکداماڵین یان چاکسازی یاساییەوە، ئەوە دەتوانێت قەیرانێکی سیاسی یان تەنانەت ڕووبەڕووبوونەوەی چەکداری دەستپێبکات. هەندێک لە شرۆڤەکاران دەڵێن میلیشیاکان درێغی ناکەن لە ڕووکردنە دژی دەوڵەت ئەگەر هەست بە هەڕەشەیەکی وجودی بکەن .

سیناریۆی شەڕی ناوخۆ، هەرچەندە حەتمی نییە، بەڵام وەک مەترسییەکی جددی دەمێنێتەوە ئەگەر چاکسازییە دامەزراوەییەکان پشتیوانی نێودەوڵەتی و کۆدەنگی ناوخۆیی لەگەڵدا نەبێت. بوونی چەسپاوی میلیشیاکان لە دامەزراوە ئەمنییەکان و هەواڵگرییەکاندا، ڕووبەڕووبوونەوەیان زەحمەت دەکات .

هەرچەندە وەک شتێکی نامۆ دەردەکەوێت، بەڵام دوور نیە ئەم گروپانە، لەژێر فشاری زۆردا، خۆیان بگۆڕن بۆ رێکخراو و کۆمپانیای ئەمنی، ئەوان دەتوانن بۆ مانەوەی خۆیان، بانگەشەت ئەوە بکەن کە " خزمەتگوزاری ئەمن و ئاسایش پێشکەش دەکەن". رەنگە داهاتووی ئەوان لە گۆڕەپانی سیاسی و ئەمنی عێراقدا، ئەگەر بە هەر فشارێکی دەرەکی یان ناوخۆیی بکەوێتە مەترسییەوە، ناچارییان بکات هەنگاوی پراگماتیستی گەورە بنێن، تا ئاستی ئەوەی ببن بە کۆمپانیای خاوەن چەک، بەڵام بۆ هەمان مەبەست و ئامانج کار بکەن.

ڕۆڵی گروپە چەکدارەکان لە هەڵبژاردنەکانی داهاتووی عێراقدا جەخت لەسەر ململانێیەکی قووڵتر لە نێوان ئایدیاڵە دیموکراسیەکان و واقیعی سیاسەتی میلیتاریزەکراو دەکاتەوە. لەگەڵ فراوانکردنی کاریگەرییەکانی ئەم کوتلانە، مەترسییەکانی تێکدانی شەرعیەتی هەڵبژاردن و حوکمڕانی مەدەنی گەشە دەکات. بەبێ چاکسازی جددی بۆ سنووردارکردنی دەسەڵاتی میلیشیاکان و جێبەجێکردنی یاساکانی هەڵبژاردن، ڕەنگە داهاتووی دیموکراسی عێراق نەک بە ئیرادەی خەڵک، بەڵکو لەلایەن ئەو کەسانەوە دیاری بکرێت کە هەم دەنگدان و هەم فیشەک بەکاردەهێنن.

 بەبێ چاکسازیی جددی وەک جێبەجێکردنی ستراتیژییەکی بەهێزی چەکداماڵین، سەربەخۆیی دادوەری و چاودێریکردنی هەڵبژاردن کوتلە چەکدارەکان بەردەوام دەبن لە بەزاندنی سنووری شەرعیەتی سیاسی لە عێراقدا. لە کۆتاییدا پرسیارەکە تەنها ئەوە نییە کە ئایا عێراق دەتوانێت هەڵبژاردن ئەنجام بدات، بەڵکو پرسیارەکە ئەوەیە کە ئایا ئەو هەڵبژاردنانە بەڕاستی ڕەنگدانەوەی ئیرادەی گەل دەبێت؟

 

تا ئەوکاتەی عێراق چارەسەری ڕەگ و ڕیشەی دەسەڵاتی میلیشیاکان نەکات حوکمڕانی لاواز و کاریگەریی دەرەکی و گەندەڵی، داهاتووی دیموکراسییەکەی تەنها بە ناو دەمێنێتەوە، کاتێک دەسەڵات لەلایەن ئەو کەسانەوە ئاراستە بکرێت کە ،خاوەنی فیشەکن.

بەرزبوونەوەی کاریگەریی گروپە چەکدارەکان لە پرۆسەی سیاسی عێراقدا، تەحەدای ڕاستەوخۆ بۆ حوکمڕانی دیموکراسی دروست دەکات. لەگەڵ کاڵکردنەوەی ئەو فراکسیۆنانە هێڵی نێوان سیاسەت و میلیتاریزم، مەترسی ئەوە زیاتر دەبێت کە هەڵبژاردن ببێتە ئامرازی زۆرەملێ. بەبێ چاکسازی یەکلاکەرەوە و پشکنینی بەهێزی دامەزراوەیی، ڕەنگە داهاتووی عێراق زیاتر لەلایەن ئەوانەی چەک هەڵدەگرن لە قاڵب بدرێت نەک ئەوانەی دەنگ دەدەن.