دوای ڕووخانی ڕژێمی بەعس و ڕزگاركردنی كەركووك لە ساڵی ٢٠٠٣، لەو شارە و ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی هەرێمی كوردستان خوێندنی كوردی دەستی پێ كرد. پێش ئەوە وادەیە خوێندنی كوردی قەدەغە بوو. كەركووك بە درێژایی مێژوو لانكەی بەرخودان و كوردایەتی بووە و بەردەوام لەژێر هەڕەشەی تەعریب و داگیركردندا بووە و تا ئەمڕۆش ئەو سیاسەتە بەردەوامی هەیە. ئەمڕۆش بە هۆی كەمی كتێب و سەرچاوەی كوردی لە كتێبخانەكانی زانكۆ و پەیمانگەكانی كەركووك ئاستەنگی گەورە لەبەردەم قوتابییانی كورد دروست بووە و داوای ڕێگەچارەی گونجاو دەكەن. كادیر و مامۆستایانی ئەم زانكۆیە لەم ڕاپۆرتەی گۆڤاری گوڵان ڕوانگەی خۆیان لەو بارەیەوە دەخەنەڕوو.

گوڵان: كۆمەڵایەتی

 

لە زانكۆی كەركووك 18 كۆلێژ بوونی هەیە كە لە 79 بەش پێكهاتووە، ئەم زانكۆیە خاوەنی 18 كتێبخانەی گەورەیە و بەپێی بەدواداچوونەكان ڕێژەی كتێب و سەرچاوە كوردییەكان ناگاتە 10%ی كۆی كتێبەكانی ئەو كتێبخانانە. 

پ.د. فەرهاد عەزیز ڕاگری كۆلێژی پەروەردە بۆ زانستە مرۆییەكان، لە زانكۆی كەركووك لە دەستپێكی قسەكانیدا دەڵێت: «كتێب و سەرچاوەی زانستی و ئەكادیمی كوردی ڕۆڵێكی گرنگ و بنەڕەتی لە پاراستن و گەشەپێدانی كلتوور و زمانی كوردی هەیە، كتێب سەرچاوەیەكی بنەڕەتییە بۆ قوتابیان و توێژەران كە ئارەزووی زانیاری و زانستییان لەسەر سەرجەم بوارە جیاوازەكان هەیە. یەكێك لە ئەركە گرنگەكانی كتێبی كوردی پاراستنی بەڵگەنامە و دەقە كۆنەكانە، ئەویش لە رێگەی كۆكردنەوە و پارێزگاری كردنی ئەم سەرچاوانە ئەنجام دەدرێن كە میراتی نەتەوەیی كورد پێكدەهێنن، كتێب دڵنیایی دەدات بە نەوەكانی ئێستا و داهاتوو، كە فەرهەنگی هەمەبوار بە دەست بهێنن و ئاستی توانای زانستی و ئەدەبییان بەرز بكەنەوە.

شایەنی ئاماژە پێدانە زانكۆی كەركووك وەك یەكێك لە زانكۆ گرنگەكانی عێراق لە ساڵی 2003وە دامەزراوە و كە پێكهاتەكەی لە سەرەتادا 8 كۆلێژ بوو وە لە ئەمڕۆشدا گەیشتووەتە 18 كۆلێژ، كە تیایدا هەزاران قوتابی لە بوارە جیاوازەكان پەرە بە قۆناغەكانی خوێندن دەدەن، بەداخەوە هەر لە سەرەتای دامەزراندنی زانكۆوە تاوەكو ئێستا لە زۆربەی كۆلێژ و بەشەكان كەمی كتێبی زمانی كوردی یەكێك بووە لە گەورەترین ئاستەنگەكان كە ڕووبەڕووی قوتابیانی ئەم زانكۆیە بووەتەوە و كاریگەری كردووەتە سەر ئاستی خوێندنی باڵا و بەكالۆریۆس لەسەر جۆری خوێندن و بەرهەمی قوتابیان و پەرەسەندنی زمان و ئاستی زانستی بە شێوازێكی زۆر نەرێنی. كە وای كردووە قوتابی دوای ئەوەی قۆناغی خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی و ئامادەیی بە زمانی دایك دەبڕێت و سەركەوتووانە دێتە زانكۆ بۆ دەستپێكردنی قۆناغی خوێندنی بكالۆریۆس بە زمانی دایك تووشی لەنگەرێكی جیاواز دەبێت، ئەویش بە هۆی نەبوون و كەمی كتێب و سەرچاوە ئەكادیمی و زانستییەكان بە زمانی كوردی. سەرباری دەوڵەمەندی و فرە ڕەهەندی زمانی كوردی بەداخەوە كە ئەم بارە ناهەموارە لە زانكۆی كەركووك بوونی هەیە».

 د. شنۆ ئەحمەد غەفور مامۆستا لە زانكۆی كەركووك، سەبارەت بە هەمان پرس دەڵێت: «سەرچاوەی كوردی بنەمای هەرە گرنگی پاراستن و گەشەپێدانی كلتوور و زمانی كوردییە. ئەم سەرچاوانە ڕۆڵێكی بنەڕەتی دەگێڕن لە پەرەپێدانی ناسنامەی نەتەوەیی و مێژوویی كوردان. لە نەبوونی دەوڵەت، زمان شوناسی كوردە، بۆیە دەبێت لە تەواوی بوارەكاندا زۆرترین سەرچاوە بە زمانی كوردی هەبێت.

بوونی سەرچاوەی كوردی ئەگەر لە كوردستان پێویست بێت، ئەوا لە ناوچە دابڕاوەكان دە هێندە پێویستە، چونكە هەبوونی سەرچاوەی كوردیی لەم ناوچانە پارێزەری شوناسی كوردە بۆ ئێستا و نەوەی داهاتوو، بۆیە بوونی سەرچاوەی كوردی گەنجینەیەكە، پێویستی بە گرنگیپێدان و چاودێری تایبەت هەیە.

بە گشتی سەرچاوەی كوردیی كۆمەڵێك تایبەتمەندی گرنگی لە ئەستۆدایە، لەوانە:

1- پاراستنی میراتی كلتووری: سەرچاوەی كوردی وەك بەڵگەنامە، كتێب، دەنگ و دیمەن میراتی كۆنی نەتەوەكەمان دەپارێزن و بۆ نەوەی داهاتوو دەیگوازنەوە.

2- گەشەپێدانی زمان: لە ڕێگەی بڵاوكردنەوە و بەكارهێنانی سەرچاوەی كوردیی، زمانەكەمان لە لەناوچوون دەپارێزرێت و دەوڵەمەند دەبێت.

3- بەهێزكردنی پەیوەندی: ئەم سەرچاوانە كورد لە هەر چوار پارچەكە بە یەكەوە دەبەستێتەوە و هەستی یەكگرتووییان تێدا بەرزدەكەنەوە.

بۆ زۆربوونی كتێب و بەڵگەنامەی كوردیی، كۆمەڵێك ڕێكاری پێویست هەیە، دەبێت كاری بۆ بكرێت :

1- دابینكردنی پشتگیریی دارایی بۆ دامەزراندن و بەڕێوەبردنی كتێبخانە و ناوەندە كلتوورییەكان.

2- پەرەپێدانی تەكنەلۆژیا بۆ بە دیجیتاڵ كردنی سەرچاوە كۆنەكان.

3- هاوكاری نێودەوڵەتی لەگەڵ دامەزراوە كلتوورییەكانی جیهان.

4- دەرچوونی یاسای پاراستن بۆ میراتی كلتووری كوردی».

د. ئەیاد خورشید ـ ماموستای زانكۆ و بەرپرسی لیژنەی ناوچەی زانكۆ، لەلای خۆیەوە هێما بۆ ئەوە دەكات كە: «كەمی كتێب بە زمانی كوردی لە زانكۆی كەركووك ئاستەنگێكی بەردەوامی بەردەم پێشكەوتنی ئەكادیمییە، سەرچاوە ئەكادیمییە تایبەتمەندەكان بە زمانی كوردی لە بوارە زانستی و پیشەییەكاندا كەمن، بەتایبەتی لە بوارەكانی پزیشكی، ئەندازیاری، یاسا، و ئابووری و كشتوكاڵ و بەشە مرۆییەكان كە یەكێكن لە سەرەكی ترین بەشەكانی كۆلێژەكانی زانكۆی كەركووك. زۆربەی كتێب و سەرچاوە ئەكادیمییەكان بە زمانی عەرەبی یان ئینگلیزین، ئەمەش بەربەستێك دروست دەكات لەبەردەم قوتابیانی كورد كە بە زمانی كوردی باشتر تێدەگەن. سیاسەتی زمان لە سیستەمی پەروەردەیی عێراقدا بەدرێژایی مێژوو لە نێوان زمانەكانی نەتەوە جیاوازەكان جیاوازی كردووە.

لەلایەكی دیكەوە كەمتەرخەمی لە زمانی كوردی لە ئاستی دەزگا فەرمییەكاندا بووەتە هۆكاری كەمی بەرهەمهێنانی كتێبی كوردی. كە ئەمەش كاریگەری كردووەتە سەر قوتابیان لە ڕووی سەختی لە تێگەیشتن لە بابەتە ئەكادیمییەكان و كەمبوونەوەی بەشداری لە توێژینەوەكان بە زمانی كوردی، هەروەها كاریگەری كەمی سەرچاوەی كوردی لەسەر مامۆستایانیش بە ڕێژەیەكی زۆر بوونی هەیە، كە بووەتە ئاستەنگ لە ئامادەكردنی وانەكان بە زمانی كوردی و زەحمەتی لە دۆزینەوەی سەرچاوەی گونجاو بۆ بابەتەكان».

ڕزگار سەعدوڵڵا كادری پێشكەوتووی ناوچەی زانكۆ و بەرپرسی هەڵمەتی كۆكردنەوەی كتێب، سەبارەت بە پرسی كەمی كتێب و سەرچاوەی كوردی لە زانكۆی كەركووك دەڵێت: «كتێب و سەرچاوەی كوردی بە یەكێك لە بنەڕەتی‌ترین پێداویستییەكانی قوتابیان و توێژەرانی كورد لە زانكۆ و پەیمانگەكاندا دادەنرێت، بەتایبەتی لە زانكۆ و پەیمانگەكانی شاری كەركووك كە وەك ناوەندێكی گرنگی پەروەردەیی و فێركاری لە باشووری كوردستاندا ناسراوە، بەردەست بوونی سەرچاوەی كوردی ڕۆڵێكی سەرەكی لە پەرەپێدان و پاراستنی زمان و كلتووری كوردیدا دەگێڕێت. كتێبی كوردی یارمەتیدەری قوتابیانە بۆ پاراستن و گەشەپێدانی زمانی دایكیان. لە ڕێگەی خوێندنەوەی كتێبی كوردییەوە، قوتابیان دەتوانن زانیاری زۆر بە زمانی خۆیان وەربگرن و لەگەڵ كلتووری نەتەوەیی خۆیان پەیوەندی بەهێز دابمەزرێنن. هەروەها دەرفەتی گەورە بۆ قوتابیان دروست دەكات كە توێژینەوە و لێكۆڵینەوەكانیان بە زمانی دایك ئەنجام بدەن. ئەمەش دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی ئاستی زانستی و ئەكادیمی. بەتایبەتی و لە گرنگترین ڕووەوە كاتێك قوتابیان دەستیان بە سەرچاوەی جۆراوجۆری كوردی دەگات، ئارەزووی لێكۆڵینەوە و توێژینەوە لە ناویاندا زیاد دەبێت. ئەمەش دەبێتە هۆی گەشەكردنی بوارە جۆراوجۆرەكانی زانست بە زمانی كوردی. بەڵام بەداخەوە بەهۆی سیاسەتی جیاكاری و لە گرنگترینیان بەهۆی دابڕانی شاری كەركووك وەكو یەكێك لە پارێزگاكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان بووەتە هۆكاری كەمی سەرچاوەی كوردی لە كتێبخانەكانی زانكۆ و پەیمانگەكانی كەركووك و لاوازبوونی پێگەی زمانی كوردی. كە قوتابیان ناچار دەبن سەرچاوەی زمانەكانی تر بەكاربهێنن، ئەمەش دوورخستنەوەیە لە زمان و كلتووری نەتەوەیی.

هەروەها كۆسپێك لە بەردەم پەرەپێدانی زانست و توێژینەوە بە زمانی دایكدا دروست بووە و . ئەمەش دەبێتە هۆی دواكەوتنی بوارە جۆراوجۆرەكانی زانست بە زمانی كوردی. لە لایەكی دیكەوە دوای ئەوەی قوتابیانی كورد بۆ ماوەی 12 ساڵ لە قۆناغی سەرەتایی و ناوەندی و ئامادەیی بە زمانی كوردی دەخوێنن و كاتێك دینە زانكۆ بە هۆكاری نەبوونی سەرچاوە و كتێبی كوردی كاریگەری دەروونی دەبێت لەسەر قوتابیان كاتێك ناتوانن بە زمانی دایكیان خوێندن و لێكۆڵینەوە بكەن، هەستی بێهێزی و نائومێدی لەناویاندا دروست دەبێت. ئەمەش كاریگەری نەرێنی لەسەر دەروونیان دادەنێت. بۆیە من بە دەرفەتی دەزانم لە رێگەی گۆڤاری گوڵانەوە باسی ئەوە بكەم ئێمە لە لێژنەی ناوچەی زانكۆی كەركووك ماوەی مانگێكە هەڵمەتی كۆكردنەوەی دە هەزار كتێبی زمانی كوردیمان بۆ زانكۆ و پەیمانگەكانی كەركووك ڕاگەیاندووە و بەردەوامین لە كۆكردنەوەی كتێب، لێرەوە داوا لەسەرجەم ناوەند و دەزگا و فەرمانگە ئەكادیمی و فێركاری و ڕۆشنبیرییەكان دەكەم هاوكاری ئەم هەڵمەتەی ئێمە بن، بە دابینكردنی كتێب و سەرچاوەی كوردی بۆ بەرز كردنەوەی ئاستی زمانی نەتەوەییمان».