(*)

ئەگەر نیەتێکی پاک و ئیرادەیەکی باش هەبێت لە بەغدا بە دەستوور و یاسا لە ماوەیەکی کورتدا چارەسەر دەکرێت.

لەوانە نەوت و غاز، مووچە و بودجە، ماددەی ١٤٠، شایستە داراییەکانی پێشمەرگە، بابەتی گومرگ و دەروازە سنوریەکان.

بە دڵنیایەوە ئەڵێم ئەگەر ماددەی ١٤٠ و یاسای نەوت و غاز لە بەرژەوەندی کورد نەبوایە بە پێچەوانەوە لە بەرژەوەندی لایەنی عەرەبی بوایە لە شەش مانگی یەکەمی ٢٠٠٥ جێبەجێ دەکرا، چونکە لە بەرژەوەندی کوردە کۆسپ و تەگەرە دروست دەکەن بۆ ئەوەی جێبەجێ نەبێ لە بری ئەوەی زەمینە سازی بکەن بۆ جێبەجێکردنی.

بە نسبەت یاسای نەوت و غازەوە ئەمەوێ بڵێم بابەتی نەوت لە دەسەڵاتی حەسری حکومەتی ئیتیحادی نیە کە لە ماددەی ١١٠ ی دەستووردا هاتووە و لە ماددەی ١١٢ هاتووە کە هەرێم و پارێزگاکان ئەتوانن مەلەفی نەوتی ئەو بیرە نەوتانە بەڕێوە ببەن کە لە دوای ٢٠٠٣ دۆزراونەتەوە و لە ماددەی ١١٥ شدا هاتووە لەسەر هەر بابەتێک ناکۆکیەک بکەوێتە نێوان هەرێم و پارێزگاکان، و حکومەتی ئیتیحادی ئەوا لە بەرژەوەندی هەرێم و پارێزگاکان یەکلایی ئەبێتەوە.
پەرلەمانی عێراقی تا ئێستا یاسای نەوت و گازی دەرنەکردەوە چونکە دەسەڵات داران لە بەغدا دەزانن هەرێم لەوێ دەسەڵاتی هەیە لە ئیدارەدانی مەلەفی نەوتی لە سنووری خۆی بۆیە یاسای نەوت و گاز دەرناچوێنێ.

ڕەحمەتی مام جەلال تاڵەبانی لە چاوپێکەوتنێکی تەلەڤزیۆنیدا ئەڵێت بەڕێز مالیکی سەرۆک وەزیرانی عێراق بە ئێمەی وت ئەگەر لە ٢٠٠٧ یاسای نەوت و غاز لە پەڕلەمانی عێراق دەرنەچوو ئێوە ئازادن لە ئیدارەدانی مەلەفی نەوتی لەلای خۆتانەوە، چەندین ڕێککەوتنیش کرا لە نێوان هەولێر و بەغدا لەسەر دۆسیەی نەوت بەڵام لە ئاکام بەغدا لێی پاشگەز بۆوە، چونکە بەغدا بە ئەنقەست ئەیەوێت مەلەفی نەوتی بە مەرکەزی بەڕێوە بچێت و حکومەتی عێراقی بەتەنها ئەو دەسەڵاتەی هەبێت، ئەمەش کڕۆکی کێشەکانە.

من پێشنیار ئەکەم بۆ چارەسەری کێشەی نەوت و گاز کە کارایی لەسەر بودجە و مووچەشدا هەیە لایەنی کوردستانی پێداگیری بکەن لەسەر دەرچواندنی یاسای نەوت و غاز لەبەر ڕۆشنایی ماددەی ١١٢ دەستووری عێراق، هەروەها هەماهەنگی بکەن لەگەڵ ئەو پەڕلەمانتارانەی نوێنەرایەتی ئەو شارانە ئەکەن کە نەوتی لێدۆزراوەتەوە دوای ٢٠٠٣ کە ئەوانیش دەنگبدەن بۆ یاسای نەوت و غاز کە دەسەڵات بە هەرێم و پارێزگاکان ئەدات، چونکە ئەو پارێزگایانەیەش سوودمەند ئەبن لە جێبەجێکردنی ماددەی ١١٢ دەستووری.

بە نسبەت گومرگەوە دەسەڵاتی هاوبەشە لە نێوان هەولێر و بەغدا وەک لە ماددەی ١١٤ هاتووە و لە دەسەڵاتی حەسری حکومەتی عێراقی نیە وەک لە ماددەی ١١٠ ی دەستووری عێراقیدا هاتووە.
نابێ ئەم بابەتە بە مەرکەزی بکرێت تا لەسەر بریارەکانی ڕژێمی بەعسی پێشوو بڕوا، بەڵکوو دەبێ هەردوولا ڕێک بکەون و یاسایەکی هاوبەش بۆ گومرگەکان دەربکەن، گومرگ بەس لە دەروازە سنوریە نێودەوڵەتیە عێراق ، کوردستان بێت ، نابێت گومرگ لە نێوان شارەکانی کوردستان و عێراق هەبێت، ئەمە وا ئەکات بازرگانەکان لە کوردستانەوە بچن لە دەروازە سنوریەکانی عێراقەوە کاڵاکان هاوردە بکەن، ئەمەش وا دەکات داهاتی کوردستان کەمبکێتەوە و ئەبێتە هۆی ئەوەی عێراق بڵێت بۆ داهاتی مانگانەتان کەمە..؟
داهاتی مانگانەی عێراق و کوردستان هەموو مانگێک وەک یەک نیە و لە بەرز و نزمی دایە، داهاتی دەروازەی سنوریەکانی عێراق کەرکوک و ١٤ پارێزگاکەی تر زۆر زیاترە لە داهاتی ٤ پارێزگاکەی تری هەرێم.
بۆیە حکومەتی عێراقی فیدراڵ ئەیەوێت گومرگ و داهاتی سنوری کۆنترۆڵ بکات، بۆیە دەبێ ڕێگە لە دزی و قاچاخبردنی نەوت و ئاودیوکردنی کاڵا بکرێت، پێویستە لیژنەیەکی هونەری هاوبەش لە نێوان کوردستان و عێراق پێکبهێنێ بۆ کۆنترۆڵی گشت سنورەکان، نەک تەنها فۆکس بخاتە سەر کوردستان و دەروازەکانی تر بەجێ بێڵێت بۆ میلیشیاکان، یان داوا بکات داهاتی دەروازە سنوریەکانی هەرێم کە ٤ پارێزگایە وەک کەرکوک و ١٤ پارێزگاکەی تری عێراق و بێت مانگانە، کەی ڕەوایە داهاتی ئیبراهیم خەلیل و مینای ئوم قەسر وەک یەک سێر بکرێت.
ئەرکی حکومەتی عێراقە ئەو کێشەیە بە یاسا و دەستوور چارەسەر بکات، باشتریش وایە سوود لە نێوەندگیری نێودەوڵەتی وەربگیرێت بۆ چارەسەرکردنی هەموو کێشەکانی نێوان هەولێر بەغدا.

 

(*)

ڕاوێژکاری باڵای سەرۆکی حکومەت و نوێنەری حکومەتی هەرێم لە لیژنەی جێبەجێکاری ماددەی ١٤٠ لە بەغدا