پێش ئەوەی باس لەم نەخشەڕێگایە بكەین، پێویستە بپرسین: ئایا لە قۆناغی داهاتوودا هەرێمی كوردستانی عێراق لەسەر بنەمای شیكردنەوەی دۆخی سیاسی و ئابووریی ئێستا و خواستەكانی گەلی كوردستان پێویستی بە چییە؟

ئاساییە پرسیارگەلێكی ڕەوا بكەین سەبارەت بەوەی ئایا هەرێم پێویستی بە پەلەكردن و پێكهێنانی حكومەتێكی سازانی بەهێز هەیە، یان پێویستی بە بوونی ئۆپۆزسیۆنێكی سیاسیی نیشتمانی هەیە، یانیش پێویستی بە بنیادنانی ئابوورییەكی سەربەخۆی پتەو هەیە، یان پێویستی بە پەیوەندیی ئابووری و سیاسیی هەرێمی و نێودەوڵەتی هەیە.

لە ڕاستیدا، هەرێم پێویستی بە تێكەڵەیەكی هاوسەنگ لە هەموو ئەو توخمانەی سەرەوە هەیە، بەڵام ڕێكخستنی ئەولەوییەتەكان پشت بەو ئالنگارییانەی ئێستا و داهاتوو دەبەستێت كە ڕووبەڕووی هەرێم دەبنەوە:

١- حكومەتێكی سازانی كاریگەر كە ناكۆكییە سیاسییەكان تێپەڕێنێت و نوێنەرایەتیی ئیرادەی گەل بكات و بەرنامەیەكی ڕوونی هەبێت لە پێشكەشكردنی خزمەتگوزارییەكانی ڕۆژانە، بەتایبەتی پڕۆژەكانی ژێرخانی بەردەوام كە ئاستی چاودێریی تەندروستی و كۆمەڵایەتی بەرز بكەنەوە، كاریش بكەن بۆ بەرزكردنەوەی ئاستی خوێندن و نوێكردنەوەی پڕۆگرامەكانی خوێندن لە هەموو ئاستەكانیدا و بیانبەستێتەوە بە پێداویستییەكانی بازاڕی كارەوە. هەروەها دەبێت كاربكەن بۆ دڵنیابوون لە لێهاتوویی و شەفافیەت لە كاركردنی دەزگا و دامەزراوە حكوومییەكاندا، لەگەڵ پتەوكردنی ڕۆڵی دەستەی دەستپاكی لە بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی دارایی و كارگێڕی و پشتبەستن بە پێوەری لێهاتوویی لە دامەزراندن لە پۆست و پلە حكوومییەكاندا لەبری پشت بەستن بە ئینتیمای سیاسی.

ئەو حكومەتە بەهێز نابێت، مەگەر خاوەنی ئیرادەیەكی سەربەخۆ بێت لە بڕیاردانی سیاسیدا دوور لە بەرژەوەندییەكانی تەسكی حزبی و خۆی بۆ خزمەتكردنی مرۆڤی كوردستانی بە شكۆ و دادپەروەرییەوە تەرخان بكات.

٢- ئۆپۆزسیۆنێكی سیاسیی نیشتمانی بۆ دڵنیابوون لە لێپرسینەوە و شەفافیەت بە ئامانجی هاندانی حكومەت بۆ ئەنجامدانی ئەركەكانی لە خزمەتكردنی گەلی كوردستان و، ئاشكراكردنی شوێنە ڕاستەقینەكانی ناوەندەكانی گەندەڵی، لەگەڵ پێشكەشكردنی پێشنیازی واقیعی بۆ چارەسەركردنیان لەبری تەنیا ناوزڕاندن و زیادەڕۆیی و تۆمەتبەخشینەوە. ئەوەی كوردستان پێویستی پێیەتی بوونی ئۆپۆزسیۆنێكە، جا چ پەرلەمانی بێت، یان لە دەرەوەی پەرلەمان، كە چاودێریی دامەزراوە حكوومییەكان بكات و، ڕاشكاوانە ڕەخنەیان لێبگرێت و پێشنیازی چارەسەر بكات. هەروەها هەرێمی كوردستان پێویستی بە بنیادنان و چەسپاندنی كەلتوورێكی سیاسی هەیە كە باوەڕی بەوە هەبێت كە ئۆپۆزسیۆن بەشێكی دانەبڕاوە لە پرۆسەی دیموكراسی و بەشێكە لە سیستەمی سیاسی و دیموكراسی، ڕاست نابێتەوە بەبێ ئۆپۆزسیۆنێكی سیاسیی نیشتمانی كە كاربكات بۆ دڵنیابوون لە ئازادیی ڕادەربڕین و ڕێزگرتن لە مافەكانی مرۆڤ. نەبوونی ئۆپۆزسیۆن ڕێگا بۆ هەژموونی گەندەڵی دارایی و كارگێڕی و ونبوونی لێپرسینەوە و شەفافیەت و سڕینەوەی ڕۆڵی ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی خۆش دەكات.

3- بنیادنانی ئابوورییەكی بەهێز، چونكە پشتبەستنی هەرێم بە داهاتی نەوت و هاوردەی بازاڕی بەكاربردن و بەشێك لە ڕسوماتە گومرگییەكان و گواستنەوەی مووچەی فەرمانبەران لە بەغداوە، بووەتە هۆی بنیادنەنانی ئابوورییەكی ڕاستەقینە و سەربەخۆ، ئەوەی هەرێم پێویستی پێیەتی هەمەچەشنكردنی ئابوورییە لە ڕێگەی پاڵپشتیكردنی كەرتەكانی كشتوكاڵ و پیشەسازیی كشتوكاڵی و پاڵپشتیكردنی پڕۆژە بچووك و مامناوەندەكانی وەبەرهێنان و بووژاندنەوەی گەشتوگوزار و دووركەوتنەوە لە قۆرخكاری، لەگەڵ كۆتاییهێنان بە ڕۆتین و هاندانی خوێندنی پیشەیی و تەكنیكی و بەردەوامبوون لە دروستكردنی بەنداو و پۆندەكان و هاندانی بەخێوكردنی ئاژەڵ و باڵندە و ماسی، لەگەڵ پاڵپشتیكردنی جووتیاران و دروستكردنی ڕێگاوبان و پرد.

٤- بەهێزكردن و بەردەوامیدان بە پەیوەندییە هەرێمی و نێودەوڵەتییەكان، چونكە ئەم پەیوەندییانە پێویستن بۆ چەسپاندن و بەردەوامیی سەقامگیریی سیاسی و ئابووری لە هەرێمدا، هەرێم پێویستی بە كرانەوەیەكی بەردەوام هەیە كە لەسەر بنەمای بەرژەوەندییە هاوبەشەكان بێت، بۆیە پێویستە هاوبەشییە هەرێمی و نێودەوڵەتییەكان هەمەچەشن بكرێن و، هێڵی بازرگانیی نوێ بدۆزرێتەوە بۆ دامەزراندنی پڕۆژەی ئابووریی هاوبەش، وەك دامەزراندنی ناوچەی بازرگانیی ئازاد لە نزیك توركیا و ئێران و سوریا و ڕاكێشانی وەبەرهێنانی بیانی بۆ بنیادنانی پڕۆژەی بەرهەمهێن لە هەرێمدا، چ پیشەسازی، بازرگانی، یان گەشتیاری.

لەوەی باسمان لێوەكرد، دەردەكەوێت كە ڕیزبەندی لۆژیكی پێداویستییەكانی ئێستای هەرێم بریتییە لە:

1- پێویستیی ئەنجامدانی چاكسازیی سیاسی لە ڕێگەی پەلەكردن لە پێكهێنانی حكومەتێكی سازان كە بە هەموو شەفافیەتێكەوە كاربكات بۆ خزمەتكردنی كۆمەڵگەی كوردستانی، لەگەڵ پێویستی بوونی ئۆپۆزسیۆنێكی نیشتمانیی كاریگەر كە چاودێریی كارەكانی حكومەت بكات و پێشنیاز و چارەسەری پێشكەش بكات بۆ تێپەڕاندنی ئاستەنگەكان.

٢- پێویستی ئەنجامدانی چاكسازیی ئابووریی ڕیشەیی بۆ بەدیهێنانی گەشەپێدانی بەردەوام.

٣- بەهێزكردنی پەیوەندییە دەرەكییەكان بۆ مسۆگەركردنی پشتیوانیی سیاسی و ئابووری.

٤- بەردەوامبوون لە ئەنجامدانی گفتوگۆی ئاشتییانە لەگەڵ بەغدا و چارەسەركردنی كێشە هەڵپەسێردراوەكان بە شێوەیەك كە بەرژەوەندیی هەمووان مسۆگەر بكات.

سەبارەت بە داڕشتنی نەخشە ڕێگایەك بۆ هەرێمی كوردستان، دەتوانرێت دابەش بكرێت بۆ ئەم قۆناغانەی خوارەوە:

١- قۆناغی چاكسازیی سیاسی و بنیادنانی سەقامگیریی سیاسی و دامەزراوەیی، مەبەست لێی بەهێزكردنی حوكمڕانیی باش و شەفافیەت و حوكمڕانییە، بە ئامانجی گەڕاندنەوەی متمانە بۆ دامەزراوەكانی هەرێم، بۆ چەسپاندنی دیموكراسییەكی كاریگەر و بەردەوام و ئەنجامدانی چاكسازیی گشتگیر تیایاندا لەسەر بنەمای لێهاتوویی و شارەزایی و نیشتمانپەروەری و بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی، لە ڕێگەی پاڵپشتیكردنی دەستە چاودێرییەكان و ڕێكارەكانی ئاشكراكردنی سەروەت و سامان و چەسپاندنی بنەماكانی دەستپاكی لە دامەزراندن لە پۆستە حكوومییەكان و دووركەوتنەوە لە پشكپشكێنەی حزبی و سیاسی. بێگومان بەدیهێنانی چاكسازیی سیاسی لە دامەزراوەكانی حوكمڕانیدا پێویستی بە پێكهێنانی حكومەتێكی كارامەی سازان هەیە لەسەر بنەمای شایستەیی هەڵبژاردن و هاوسەنگیی جوگرافی، لەگەڵ كردنەوەی بوار لە بەردەم نوێنەرایەتیی ڕاستەقینەی گەنجان و ژنان، هەروەها پێویستیی كاراكردنی پەرلەمان بۆ ئەنجامدانی ڕۆڵی خۆی لە جێبەجێكردنی چاودێریدا، لەگەڵ ڕێزگرتن لە ئیرادەی سیاسیی حزبە ئۆپۆزسیۆنەكان و ڕێزگرتن لە ڕۆڵی ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی و میدیا و ملكەچبوون بۆ سەروەریی یاسا.

2- قۆناغی بنیادنانی ئابوورییەكی هەمەچەشن و بەردەوام، ئەمەش پێویستیی بە جێبەجێكردنی چاكسازیی ئابووری هەیە، لەوانە هەمەچەشنكردنی ئابووری و سەرچاوەكانی داهات و پاڵپشتیكردنی كەرتە نانەوتییەكان؛ وەك كشتوكاڵ و پیشەسازییە گۆڕدراوەكان و گەشتوگوزار و باشتركردنی ژینگەی ڕاكێشانی وەبەرهێنانی بیانی و ناوخۆیی و بەرەنگاربوونەوەی قۆرخكاری و هاندانی كەرتی تایبەت و پاڵپشتیكردنی پڕۆژەكانی گەشەپێدان و بنیادنانی هاوبەشی لە بواری وزەی نوێبووەوە و دامەزراندنی ناوچەی پیشەسازیی ئازاد و دووبارە داڕشتنەوەی سیستەمی دارایی و پاڵپشتیكردنی تەكنەلۆژیای زانیاری لە سیستەمی مووچە و خەرجییەكان و كاراكردنی سندوقی سەروەریی كوردستان و هەمواركردنەوەی یاسای وەبەرهێنان، بۆ پاڵپشتیكردنی پڕۆژە پیشەسازی و كشتوكاڵی و دەرمانسازی و تەندروستی و وەبەرهێنانەكان و پاراستنی ژینگە.

٣- قۆناغی بەدیهێنانی گەشەپێدانی سەرچاوە مرۆییەكان بە ئامانجی بنیادنانی كۆمەڵگەیەكی بەرهەمهێن كە خاوەنی ژێرخانێكی كاریگەر و ئابوورییەكی هەمەچەشن بێت، بە ئامانجی بەدیهێنانی بووژانەوەیەكی بەردەوام، بەدیهێنانی ئەم گەشەپێدانە كە كەرتی خوێندن و ڕاهێنانی پیشەیی و تەندروستیی گشتی و بنیادنانی تواناكانی سەركردایەتی و دەستپێشخەری و بیركردنەوەی ڕەخنەگرانە دەگرێتەوە، سەرەتا پێویستی بەمانەی خوارەوەیە:

أ- چاكسازی لە پرۆسەی خوێندندا لە ڕێگەی نوێكردنەوەی پڕۆگرامەكانی خوێندن و بەستنەوەی زانكۆكان بە بازاڕی كار و دامەزراندنی ناوەندی توێژینەوە و ڕاهێنانی پیشەیی و دابینكردنی هەلی كار.

ب- گرتنەبەری بەرنامەی ڕاهێنان و كارسازی لە ڕێگەی كردنەوەی خول بۆ توێژی گەنجان لە بواری كارگێڕی و بەرنامەسازی، لەگەڵ دابینكردنی بوودجە بۆ پڕۆژە پێشەنگەكان و بەهێزكردنی ناسنامەی نیشتمانی.

ج- باشتركردنی ئاستی خزمەتگوزارییە تەندروستییەكان لە ڕێگەی باشتركردنی كاركردنی نەخۆشخانە و بنكە تەندروستییەكان، لەگەڵ پاڵپشتیكردنی بەرنامە كۆمەڵایەتییەكان و پاڵپشتیكردنی خاوەن پێداویستییە تایبەتەكان، لەگەڵ بڵاوكردنەوەی كەلتووری ئینتیمای نیشتمانی و بەرەنگاربوونەوەی نەخوێندەواری و بازرگانیكردن بە ماددەی هۆشبەر و هاندانی توانستە نیشتمانییەكان بۆ گەڕانەوە بۆ هەرێم، لەگەڵ پاڵپشتیكردنیان بە شێوەی ماددی و مەعنەوی.

٤- قۆناغی گرنگیدان بە كەلەپووری میللی و بڵاوكردنەوەی ڕۆشنبیری و هاندانی هونەر و سینەما و شانۆ و پاڵپشتیكردنی ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی و پاڵپشتیكردنی پڕۆژەكانی ڕۆشنبیری و هونەری و دەزگاكانی ڕۆشنبیری و چاپ و بڵاوكردنەوە و وەرگێڕان و ناوەندە هونەرییەكان و هاندانی سازكردنی فێستیڤاڵەكانی كەلەپووری كوردی و پاڵپشتیكردنی هونەرمەندانی كوردستانی و بەردەوامبوونی پەیوەندییەكان لەگەڵ یونسكۆ و پەیمانگا ئەوروپییەكان و ناوەندە ڕۆشنبیرییەكان لە تاراوگەی كوردی.

5- قۆناغی دابینكردنی چوارچێوەی یاسایی و سیاسی بۆ پاراستنی ئازادییەكان و مافی هەموو چین و توێژەكانی كۆمەڵگە و پاڵپشتیكردنی سەربەخۆیی دەسەڵاتی دادوەری بۆ بنیادنانی ڕێكخستن و كاراكردنی دامەزراوەكانی هەرێم و ملكەچبوون بۆ سەروەریی یاسا.

لە ڕاستیدا، پێویستە هەموو قۆناغەكان پێكەوە ببەسترێنەوە لە چوارچێوەی نەخشەڕێگایەكی ستراتیژیی یەكگرتوو بۆ هەرێمی كوردستان، چونكە هەر قۆناغێك تەواوكەری ئەوی دیكەیە و، ناتوانرێت لێك جیابكرێنەوە. پێكەوەبەستنی ئەم قۆناغانە بنەمای سەركەوتنی هەر هەنگاوێكی گەشەپێدانی درێژخایەنە، چونكە حكومەتی دروست دەبێتە هۆی گەشەپێدانی ئابووری و مرۆیی و بەمەش سەقامگیریی سیاسی بەدی دێت. ئامانج لە قۆناغی یەكەم دروستكردنی ژینگەیەكی سیاسیی سەقامگیر و حكومەتێكی كاریگەر و پەرلەمانێكە كە گوزارشت لە خواستەكانی هەموو پێكهاتەكان بكات و، پێكهاتەیەكی كارگێڕی و دامەزراوەی دەستوورییە كە بە هەموو شەفافیەتێكەوە كاربكات بۆ بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی و قۆرخكاری، بەڵام قۆناغی قۆناغی دووەم بەهێزكردنی ژێرخانی ئابووری و گەشەپێدانی ئابووری و بنیادنانی سەربەخۆیی داراییە لە ڕێگەی هەمەچەشنكردنی سەرچاوەكانی داهاتی نیشتمانی و وەبەرهێنان لە پڕۆژەكانی وەبەرهێنان و پەرەپێدانی ژێرخان (ڕێگاوبان – بەنداو – كارەبا – ئاو) لەگەڵ دۆزینەوەی ژینگەیەكی هاندەری وەبەرهێنان، لە كاتێكدا ئامانجی قۆناغی سێیەم بنیادنانی كۆمەڵگەیەكی مەدەنیی بەرهەمهێنە لە ڕێگەی چاكسازی لە خوێندن لە هەموو قۆناغەكانیدا و گرنگیدان بە ڕاهێنانی پیشەیی و بەستنەوەی هەلی كار بە بازاڕەوە، لەگەڵ پاڵپشتیكردنی تەندروستیی گشتی و دابینكردنی هەل بۆ توێژی گەنج، بەڵام ئامانجی قۆناغی چوارەم هاندانی كەلەپوور و هونەر و فێستیڤاڵە ڕۆشنبیرییەكان و گەشتوگوزارە بۆ گەیشتن بە ئامادەییەكی ڕۆشنبیری و سیاسیی كاریگەر لەسەر ئاستی هەرێمی و نێودەوڵەتیدا.