كەركووك وەك شارێكی كوردستانی كە هەمیشە زۆرینەی دانیشتووانی كورد بووە، لە سەردەمی حوكمڕانیی بەعس و تەنانەت لە دوای ڕزگاركردنی عێراق و دامەزرانی دەوڵەتی فیدڕاڵیش بەردەوام هەوڵی تەعریبكردنی دراوە و تا ئێستاش ئەو سیاسەتە چەوت و ناڕەوایە بەردەوامە و تەنیا لە قۆناغێكدا سەقامگیری و ئاساییشی بەخۆیەوە بینیوە، كە هێزی پێشمەرگە كۆنتڕۆڵی باری ئەمنیی كردووە و پارێزگاری پێكەوەژیان لە شارەكەدا بووە، لە دوای ڕووداوەكانی 16ی ئۆكتۆبەرەوە دۆخێكی چاوەڕوان نەكراو لە ناوچەكەدا دەگوزەرێت و ئەمڕۆش كەركووكییەكان بە گرنگییەوە لە هەڵبژاردنی داهاتووی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق دەڕوانن و هەڵسەنگاندنی دۆخی كەركووك لە دوای ئەم هەڵبژاردنە دەكەن.

 

گوڵان: كۆمەڵایەتی

 

بەگوێرەی ڕاگەیێندراوی نووسینگەی سەرۆكوەزیرانی عێراق، ئەنجوومەنی وەزیرانی عێراق ڕۆژی 11ی تشرینی دووەمی 2025ی وەكو ڕۆژی بەڕێوەچوونی هەڵبژاردنی خولی شەشەمی پەرلەمانی عێراق دیاریكرد، كە نزیكەی 20 ملیۆن هاووڵاتی بەشداریی تێدادەكەن.

محەمەد ئەیاد كادری لقی زانكۆی كەركووكی یەكێتیی قوتابیانی كوردستان، سەبارەت بەم پرسە دەڵێت: «بارزانیی نەمر و جەنابی سەرۆك بارزانیش جەختیان لەوە كردۆتەوە كە كەركووك چەقی پرسە چارەنووسسازەكانی كوردە، چونكە پرسی كورد ڕاستەوخۆ پەیوەندیی بە كەركووكەوە هەیە و ئەم ناوچانە قووڵایی ستراتیژیی هەرێمی كوردستانن. كاتێك لە قووڵایی ستراتیژیدا باسی هەڵبژاردن دێتە گۆڕێ باسەكە بێگومان زۆر گرنگە چونكە دیمۆگرافیای ئەم ناوچەیە گۆڕانكاریی بەسەردا هاتووە، لە سەد ساڵی ڕابردوودا ئێمە دراوسێی سووننەكان بووین، ئێستا دراوسێی شیعەكانیشین، شیعە لە كەركووك و ناوچە دابڕاوەكان دەنگ و نوێنەریان هەیە، لەبەر ئەوە كورد و سەركردایەتیی سیاسی دەبێت بۆ ئەم هەڵبژاردنە دیدگایەكی نوێ بخەنە ڕوو، هاوكات بە گوڕوتینەوە بەشداریی فیعلی تێدا بكەن.

ئەم هەڵبژاردنەش بێگومان كاریگەریی لەسەر ئاییندەی كورد لە كەركووك دەبێت، چونكە یەكەمین هەڵبژاردنە كە لە دوای پرۆسەی سەرژمێری ساڵی ٢٠٢٤دەكرێت، سەرژمێرییەك كە لەساڵی ١٩٥٧ ەوە ئەنجام نەدرابوو».

گوتیشی: «وەك دەبینن پرۆسەی تەعریب و بە عەرەبكردن تا ئەمڕۆش بەردەوامی هەیە و بە سەدان هەزار دۆنم زەویی كورد هێشتا داگیركراوە، لە كاتێكدا پەرلەمان یاسای بۆ دەركردووە كە ئەم زەوییە كشتوكاڵییانە بگەڕێندرێنەوە بۆ خاوەنە ڕەسەنەكانیان كە كوردن، دادگا داویەتیەوە بە كورد، بەڵام سەربازی عێراقی یەخەی كورد و خاوەن زەوییەكان بەر نادات، ئەگەر كورد نوێنەری ئازا و زیرەك و نیشتمانپەروەر بۆ بەغدا بنێرێت بێگومان پارێزەری ئەو مافانەی كورد دەبن كە لە دەستووردا هاتووە.»

هەرمن ئەحمەد، نووسەر و چالاكی سیاسییە و سەبارەت بە هەمان پرس ڕای وایە: «هەر كاتێك كە پرسی پرۆسەی هەڵبژاردنی نوێنەرانی عێراق دێتە ئاراوە من یەكسەر خەمێك دامدەگرێت و هۆشم دەڕوات بۆ ئەنجامەكانی هەڵبژاردن لە شاری كەركووك خەمەكەشم بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە كە بە هۆی ئەو ململانێ نێوخۆییەی حزبە كوردستانییەكان كە لەو شارەدا هەیە هەڵوێستی كوردانی خستۆتە نێو بازنەی حزبایەتی نەك نەتەوایەتی، پرسیارێك كە هەمووكات دەكرێت ئایا ئەنجامی هەڵبژاردنەكان هیچ لە كۆی ئەو نادادپەروەرییەی كە حكومەتی عێراق بەرامبەر بە كورد و نەتەوە ڕەسەنەكانی كەركووكدا دەیكات دەگۆڕێت؟ وەك خۆم هیچ كاتێك بەرامبەر بە دەسەڵاتدارانی دەوڵەتی عێراق گەشبین نەبووم، پێموایە هەڵبژاردن وەك فەرزێكی دیموكراسی دەكرێت نەك بە ئەقلیەتێكی دیموكراتخوازی، هیواخوازم حزبە كوردستانییەكان لە كەركووك هاوپەیمانێتییەكی شەفاف و بەهێز لە نێوانیاندا دروست ببێت، بۆ ئەوەی بەسەر ئەو خاڵە ناكۆك و لاوازانەی كە پرۆسەی پێكەوە ژیان و خزمەتكردنی شاری كەركووكیان پەكخستووە سەربكەون، پێموایە دەبێت سەردەمی ناكۆكی تێپەڕێت، چونكە تەحەدییەكانی دەرەكی زۆر گەورەترن و پلانی خراپ لە ئارادایە بۆ ئەوەی نەخشەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە ئاراستەی ئەو سیستەمە داڕێژن كە وڵاتانی زلهێز نەخشە و پلانیان بۆ داناوە، كوردیش لەم نێوەندەدا پێویستە ژیرانە لەگەڵ دۆخی ناوچەكە و ناوخۆی عێراق مامەڵە بكات، هەر بۆیە هێز لە یەكگرتندایە تا بەسەر كۆی ئەو پلانە ناوخۆیی و دەركییانە سەركەوین تا هەرێمی كوردستان و كەركووك پارێزراو بێت».

مەریوان جەلال ڕەشید، چاودێری سیاسی لە كەركووك سەرەتا هێما بۆ ئەوە دەكات و دەڵێت: «عێراق بەگشتی و كەركووك بە تایبەتی لە پێش ڕووداوێكی گرنگدایە و لە چاوەڕوانی هەڵبژاردنێكی گرنگە كە ئەویش هەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقە، كە وا بڕیارە لە مانگی تشرینی دووەمی ئەمساڵ بەڕێوە بچێت .

دیارە هەڵبژاردن تاكە ئامرازی دیموكراسییە بۆ پێدانی دەسەڵات بە فەرمانڕەواكان و كۆڵەگەیەكی گرنگی هەموو حوكمڕانییەكی دیموكراسی دروستە، چونكە سەرچاوەی سەرەكییە بۆ دیاریكردنی شەرعییەتی دەسەڵات لە ناو كۆمەڵگەدا، هەروەك چۆن بنەمای بەرجەستەكردنی چەمكی سەروەری خەڵك پێكدەهێنێت، واتا مافی خەڵك، كە دوای ئەوە سەروەری بە تەنیا سەرچاوەی دەسەڵاتەكانە، ئەویش بۆ بەڕێوەبردنی خۆیان لە ڕێگەی هەر كەسێك كە هەڵیدەبژێرن بۆ جێبەجێكردنی كاروباری دەسەڵاتی سیاسی».

ئەو چاودێری سیاسییە لە درێژەی قسەكانیدا دەڵێت: «كەوایە هەڵبژاردن گرنگە و بەشداری كردنی خەڵكیش لەم پرۆسەیە گرنگترە و شەرعییەتەكەی بەهێزتر دەبێت، بۆیە لەم سەروبەندەدا پێویستە كەركووكییەكان بۆ سەلماندنی خۆیان و زامنكردنی مافەكانیان بە حەماسێكی باشتر و كاریگەرتر بەشداری لەم هەڵبژاردنەدا بكەن، لە مەش پێویستتر ئەوەیە ئایا لایەنە سیاسییەكانی كوردستانی لە كەركووك چۆن بەپیری ئەم پرۆسەیەوە دەڕۆن و چۆن بەشدار دەبن، بە یەك لیست یان وەكو پێشوو بە لیستی جیاجیا خۆیان ئامادە دەكەن، كە ئەمەش زۆر كاریگەرە و زۆر پێویستە هەر زوو بڕیار لەسەر ئەم هەڵوێستە بدەن، كە دەكرێ ناوی بنێین هەڵوێستی نەتەوەیی، چونكە دۆخی كەركووك خراپە و شارەكە لە بەردەم مەترسیی گەورەی تەعریبێكی مەترسیداردایە، ئەمەش ڕاستەوخۆ كاریگەری لەسەر هەرێمی كوردستانیش هەیە، بۆیە پێویستە حكومەتی هەرێم و لایەنە سیاسییەكان لەسەر ئاستی باڵا لەم پرسە بڕوانن و تێیدا بەشدار بن.

بە بڕوای من یەك لیستی گرنگە و ئەگەر ئەوەش نەكرا لایەنە سیاسییەكان بە دوو لیستی جیاواز كە لایەنە سیاسییە كوردستانییەكان بەسەر دوو لایەندا یان دوو بەرەدا دابەش بن، ئەوەش دەكرێ و ڕەنگە بۆ ئەم سیستەمە نوێیەی هەڵبژاردن باش بێت و لەم ڕێگەیەوە كورسیی زیاتر بەدەست بهێنین، هەڵبەت ئەم بابەتە بۆ پسپۆڕانی بواری هەڵبژاردن بەجێ دێڵین، بەڵام پرسی كەركووك پرسێكی تایبەتە و بارودۆخی خەڵكەكەشی ناسەقامگیرە، كەركوكییەكان پێویستییان بەهاندان و حەماسێكی زۆر زیاترە و تەكنیكی هەڵبژاردنیش ئەوە دەخوازێ.

بۆیە باشترە زۆر ژیارانە و كوردانە بڕوانینە ئەم هەڵبژاردنە و كورد بۆ جارێكی دیكە بیسەلمێنێت ئەم شارە كوردستانییە و دەنگ و ڕەنگ و كورسییەكان بەشێكن لەو بەڵگە و گەواهیدانەی كوردستانی بوونی كەركوكی دڵی كوردستان.»

ئەمیر بەهجەت بەرپرسی ناوچەی ڕۆژئاوا / یەكێتیی قوتابیانی كوردستان، بەمجۆرە باس لە پرسی كەركووك و هەڵبژاردن دەكات و دەڵێت: « ئەمڕۆ لەگەڵ نزیكبوونەوەی هەڵبژاردنەكانی داهاتووی پەرلەمانی عێراق لە بەردەم قۆناغێكی نوێ و سەرەكی لە پرسی دیموكراسیدا وەستاوین. ئەم هەڵبژاردنە تەنیا مانۆڕێكی سیاسی تێپەڕ نییە، بەڵكو دەرفەتێكی ڕاستەقینەیە بۆ دیاریكردنی ئاییندەی پارێزگاكەمان و دەنگ و پێگەی ئێمە لە بەغدا و لە بڕیارەكانی دەوڵەتی عێراق دەچەسپێت.

بەداخەوە ئەو ڕووداوانەی لە دوای 16ی ئۆكتۆبەر ڕوویاندا، بووە هۆی ئەوەی كۆمەڵێك گۆڕانكاریی نەرێنی لە بوارەكانی ئیداری و سیاسی و كۆمەڵایەتی و ئابووری دروست ببێت، بەعەرەبكردن و هاوردەكردنی عەرەبی شیعە بۆ كەركووك و دەوروبەری، هەموو ئەو گۆڕانكارییانەش لە ئێستادا دۆخێكی ناهەمواری لە سنووری پارێزگای كەركووك و تەواوی ناوچە كوردستانییەكان دروست كردووە».

گوتیشی: « ئەم چەشنە هەڵبژاردنانە نوێنەرایەتیی ئامرازی سەرەكی خەڵك بۆ گۆڕانكاری و چاكسازی دەكەن. ئەوان ئەو ئامرازانەن كە ئێمە لە ڕێگەیانەوە شەرعیەت بەو كەسانە دەبەخشین كە نوێنەرایەتیمان دەكەن و دەنگ و داخوازی و داواكارییەكانمان بە پەرلەمان دەگەیەنن.

كەركووك بە فرەچەشنی نەتەوەیی و كولتووری و مێژووی قوربانیدانی، ئەمڕۆ پێویستی بە ئامادەبوون و بەشدارییەكی بەهێز و كاریگەری هاووڵاتییانە لە پرۆسەی دەنگدان. بایكۆتكردنی هەڵبژاردن یان بێباكی تەنیا خزمەت بەو كەسانە دەكات كە دان بە كوردستانی بوونی كەركووك دانانێن، ئەوانە هەمیشە هەوڵی كپكردنی دەنگی كورد و پەراوێزخستنی تاكی كورد لە ناوچەكەدا دەدەن.

شكستی بەشداریی كورد تا ڕادەی پێویست دەبێتە هۆی ئاژاوەی سیاسی و نوێنەرایەتی، هاوكات ڕێگە بۆ ئەو لایەنانە دەكاتەوە كە نوێنەرایەتیی ئیرادەی ڕاستەقینەی دانیشتوان ناكەن و بڕیارەكانی پەرلەمانی داهاتوو بێ توانا دەكات، لە ڕەنگدانەوەی خواستەكانی بەشێكی زۆری دانیشتوانی كەركووك. كاتێك كورسییەك بە بەتاڵی دەمێنێتەوە، كەسێكی دیكە تێیدا دادەنیشێت. ئەگەر بۆ داواكردنی مافە ڕەواكانمان دەنگمان بەرز نەكەیتەوە و دەنگ هەڵنەبڕین كەسێكی دیكە دێت و بەناوی ئێمەوە قسە دەكات».

هەروەها دەڵێت: «خەڵكی خۆشەویستی كەركووك، بۆ بەرگریكردن لە مافەكانمان و پاراستنی دەستكەوتەكانمان دەنگمان چەك و ئامرازی بەكژداچوونەوەی تەعریب و داگیركاری دەبێت، دەبێتە هۆكاری بە دەستهێنانی گەشەپێدان و سەقامگیریی بۆ كەركووك و ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم.

 با هەموومان پێكەوە بوەستین، دەست لە دەست، بە هەستكردن بە بەرپرسیارێتی و هۆشیارییەوە بەشداری لەم هەڵبژاردنەدا بكەین. با بیسەلمێنین كە كەركووك شاری خەڵكە ڕەسەنەكەیەتی كە زۆرینەیان كوردن، ناكرێ دەنگی كوردەكانی ئەوێ بێدەنگ بكرێت یان پشتگوێ بخرێت.

با بچینە سەر سندوقەكانی دەنگدان نەك لە پێناوی مەزهەب و حزبێكدا، بەڵكو لە پێناوی كەرامەتی خۆمان و داهاتووی منداڵەكانمان. بژی كەركووكێكی ئازاد و یەكگرتوو، بژی گەلی كوردی سەربەرز».