یەكێك لەو سێكتەرانە كە ڕاستەوخۆ كاریگەری لەسەر ژیانی تاك هەیە و لە ئاستی جیهانیشدا بووەتە فاكتەری دەست بەسەرداگرتنی جیهان، سێكتەری ئابوورییە، لە زۆربەی وڵاتانیشدا هەوڵی بەهێزكردنی تواناكانی ئافرەت دەدرێت، بۆ ئەوەی بەشدارێكی كارا بێت لە بازاڕی كار و كەرتی تایبەتدا و هاوكات بتوانێت بە سەر ئەو كۆسپ و تەگەرانەی كە لەم سۆنگەیەوە دێنە بەردەمی زاڵ بێت. ئەگەر پیاوان پشكی شێریان بەركەوتووە، ئەوا ئافرەتانیش بە ڕێژەیەكی زۆر شانیان داوەتە بەر كاری دەرەوەی ماڵ و بوونەتە خاوەن ئابووریی سەربەخۆ و ژمارەی ئەو ئافرەتانەش كە بە جۆرێك لە جۆرەكان تێكەڵ بە بازاڕی كار بوون، كەم نییە. لەم ڕوانگەیەوە خانمانی خاوەنكار لەم ڕاپۆرتەی گوڵان باس لە ئەرك و مافەكانیان دەكەن.

 

گوڵان: كۆمەڵایەتی

 

خاوەنكار شادی حەسەن كچێكی بوێر و چالاكی شارۆچكەی سەنگەسەرە و لە ماڵەكەی خۆیاندا كتێبخانەیەكی كردووەتەوە و بە شێوەی ئۆنڵاین و ڕاستەوخۆ كتێب دەفرۆشێت. سەبارەت بە ئەرك و مافی خانمانی خاوەنكار دەڵێت: «كاركردن بەتایبەت بۆ خانمان قورسترە لە كۆمەڵگەیەكی داخراودا، ڕووبەڕووی چەندین لەمپەر و كۆسپدەبنەوە، بەڵام تا ئاستێك توانیویانە ئازایانە كۆت و بەندەكانی دابونەریت بشكێنن و هاتوونەتە نێو گۆڕەپانی كار و پارە پەیداكردن، بەوەش هەم بژێوی خۆیان پەیدا دەكەن هەم بەشدار و هاوبەشن لە دابینكردنی بژێوی خێزان.

چونكە ئێمە بەو ڕاستییە گەیشتووین كە پێویست ناكات ئافرەت چاوی لە دەستی هیچ كەسێك بێت، بەڵكو خۆی بتوانێت داهاتی خۆی بەدەستبهێنێت، ئافرەت گەر ئابووری سەربەخۆی هەبوو توانا و بڕیارەكانیشی زیاتر جێگەی بایەخ دەبن.

هەرچەندە لەم دۆخە ناهەموارە ئابوورییە و ئەخلاقیەی كە هەیە كەمتر دەرفەتی كاركردن بۆ ئافرەتان ڕەخساوە و ئەوان كەمتر خاوەنی ئابووری سەربەخۆن، لێرەوە پێویستە شانازی بەو ئافرەتانەوە بكەین كە ئازایانە و ئازادانە لەم دۆخەدا دەجەنگن و لەسەر پێی خۆیان وەستاون، بەرهەمی ڕەنج و ماندوو بوونی خۆیان دەخۆن و سەربەرزانە وەستاون.

ئەو خاوەنكارە لە درێژەی قسەكانیدا گوتی: «پێویستە لایەنی پەیوەندیدار و دەسەڵاتداران گرنگی بە هێزی كار بۆ هەردوو ڕەگەز بدەن، تەنانەت پێویستە زیاتر گرنگی بە تواناسازی پیشەیی ئافرەتان بدات و دەرفەتی زیاتر پێشكەش بە خانمانی بەهرەدار بكەن. هەزاران ئافرەتمان هەیە شارەزایە لە یەكێك لە بوارەكان كە خوێندوویەتی و بەڵام بەهۆی ئەم دۆخەوە ناتوانێت سوود لە تواناكانی وەربگرێت و كاربكات، تەنانەت كاركردن لە كارێكی سەربەخۆشدا.

دەكرێ حكومەت زیاتر گرنگی بەم بوارە بدات چونكە كاركردن بەتایبەت كاركردنی سەربەخۆ بۆ ئافرەتان كاردەكاتە سەر گەشەی ئابووری و گەشەی كۆمەڵایەتی و كلتووری لە وڵاتدا».

خاوەنكار ئەڤین سەڵاح خانمێكی بلۆگەرەوە لە ڕێگەی سۆشیال میدیاوە تواناكانی خۆی بەرجەستە دەكات و سەبارەت بە هەمان پرس دەڵێت: «كرێكار ئەو چینە لە بیركراوەی كۆمەڵگەن كە ژیانێكی كۆڵەمەرگی و مەمرە و بژییان هەیە و بەهێزی بازوو بۆ ژیانێكی شەرەفمەندانە تێدەكۆشن. جا ئەگەر كرێكارەكە ژن بێت ئەوا دووجار ژیان لەم چوارچێوەیەدا بۆی قورس دەبێت. جەژنی كرێكارانیش هەر لە دەرەنجامی ڕۆڵی ژن و چەوسانەوە و قوربانیدانیان لە كارگەیەكی ڕستن و چنین ئەم ڕۆژە دیاری كرا. قسە زۆرە لەسەر ئەم چینە، بەڵام بەكورتی لە دنیای سەرمایەداری و بۆرجوازیدا ئەم چینە قوربانی یەكەمن، تەنانەت لە كۆمەڵگەی ڕۆژهەڵاتیش جگە لە چەوسانەوەیان باری سەرشانیان زۆر قورسە لە پای كارێكی زۆر بە كرێیەكی كەم مردنیان لە قورسی ژیان گشت ڕۆژێك پیشان دەدرێت».

ئەو خاوەنكارە سەبارەت بە ئەركی حكومەت لە كارئاسانی بۆ خانمانی خاوەنكار دەڵێت: «داواكارین حكومەت و لایەنی پەیوەندیدار هاوكارمان بن لە دانانی بیمەی بێكاری، چاودێری تەندروستی بەخۆڕایی، ڕەچاوكردنی یاسای خانەنشینی، یەكسانی لە هەلی كاری خانمان و پیاوان، ڕێگری و سزا بۆ ئەو كۆمپانیا و خاوەنبزنسانەی چەكی پارە بۆ تەحروش و دەستدرێژی بۆ سەر خانمان بەكار دەهێن».

خاوەنكار لانە ئاوات كچە گەنجێكی بوێر و دەستڕەنگینە و لە ڕێگەی تۆڕە كۆمەڵایەتییەكانەوە ئیكسسوارات و كارە دەستییەكانی بە بازاڕ دەكات و لەمبارەیەوە دەڵێت: «خانمان بۆ پەیداكردنی بژێوی ژیان هەوڵ و ماندووبونێكی زۆر زۆر دەدەن زۆرینەیان دەستیان بە كارێكی سەربەخۆ كردووە لەبەر ئەوەی لە ئێستادا هیچ دامەزراندنێك بوونی نییە كە دەرچووان ئیستیفادەی لێ بكەن، یان ئەوەیە دەبێت پەنا ببەنە بەر شوێنە ئەهلییەكان یان بزنسی خۆیان بە بچووكی دەست پێ بكەن، شوێنە ئەهلییەكانیش هیچ ڕەحم بە مرۆڤ ناكەن بەتایبەت كارمەندی ئافرەت، تەواوی ڕۆژ بە مووچەیەكی كەم ئیش دەكەن و زۆر زۆر لەو پارەیەی كە پێی دەدەن ئیشی زیاتری پێ دەكەن، بگرە هیچ حساب بۆ نەخۆشی و سووڕی مانگانە و دووگیانی و منداڵبوون ناكرێت، بەڵكو دەبێت وەك ڕۆبۆت كار بكەیت.

‎زۆرجار ئافرەت بزنسی خۆی دەست پێ دەكات كە ئەوەش زۆر زۆر كاتی دەوێت تاكو دەگەیتە بەرهەمی هەوڵ و ماندوو بوونەكانت، وەك كەسێكمان لێ دێت كە 15 یان 16 ساڵ نەمانخوێند بێت، ئەگەرچی ئیشی خۆت 24 سەعاتە و كاتی بۆ نییە بەڵام لە دواجاردا ئازادترین لە كاتی كار كردن و لە كاتی نەخۆشی و بۆنە و كۆبوونەوەكان دەتوانین كات بۆ خۆمان تەرخان بكەین».

‎ ئەو خاوەنكارە لە درێژەی قسەكانیدا دەڵێت: «پێویست دەكات لایەنی پەیوەندیدار بەشێك لەو خانمانەی كە كاتی خانەنشین بوونیانە خانەنشین بكرێن و گەنجانێكی زۆری دانەمەزراو هەن ئەوان بخەنە شوێنیان، هاوكات لە فەرمانگە ئەهلییەكان ئەم هەموو یاسا قورس و كۆیلە بوونە نەمێنێت و كاتی خانمان وەك پیاوان نەبێت لەبەر ئەوەی ئافرەت لە ماڵەوەش هەموو ئەركی ماڵی لەسەرشانە، دەكرێت كاتی كاركردنی كەمتر بێت».

خاوەنكار هەنا عەلی خانمە گەنجێكی دەستڕەنگینی دانیشتووی تەوێڵەیە لە هەورامان، لە ڕێگەی پەیجەكەیەوە لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان فێركاریی چێشتلێنان و شیرینی دروستكردن بڵاودەكاتەوە،

پەیامی من وەكو بلۆگەرێك بۆ خانمەكانمان ئەوەیە و پێیان دەڵێم خانمان هەوڵبدەن هەرگیز قسەی هیچ كەس كارتان تێنەكات، پێویستە خانمان ئەو بەهرەیەی كە هەیانە نەی شارنەوە و بەردەوام هەوڵی بۆ بدەن، هەر ئامانجێكیان هەیە هەرگیز كۆڵ نەدەن.

دۆخی خانمانی خاوەنكار لە ئێستادا سەختە حكومەت وەك پێویست لێیان ناپرسێتەوە خانمان خۆیانن هەوڵدەدەن بۆ دەستكەوتنی كار و خۆیان پێ دەگەیەنن، پێویستە حكومەت لایەك لە دۆخی خانمانی خاوەنكار بكاتەوە و پشتگیرییان بكات چ لەلایەنی ماددی بێت یان مەعنەوی».

ئەو خاوەنكارە لە كۆتایی قسەكانیدا گوتی: «من خۆم خانمێكم لە ماڵەكەی خۆمەوە هەوڵدەدەم و كار دەكەم كەس هاوكارم نییە و لە هیچ لایەنێكەوە جگە لە كەسوكارەكەی خۆم هیچ كەس و لایەنێك دەستی هاوكاری بۆ درێژ نەكردووم، بەڵكو هەمیشە پشتم بە تواناكانی خۆم دەبەستم و هەمیشە هەوڵمداوە لە ڕێی پەیجەكەمەوە داهاتێك بۆخۆم پەیدا بكەم».

لە ڕوانگەی شەرعەوە و لە ئایینی پیرۆزی ئیسلامدا كاركردنی ئافرەت پیرۆز و ڕێگەپێدراوە، لەمبارەیەوە مەلا ڕەعـد نوری ئۆمەربلی،كارگێڕی لقی هەولێری یەكێتیی زانایانی ئایینی ئیسلامی كوردستان، لە ڕوانگەی شەرعەوە باس لە ڕۆڵی ئافرەت لە بواری كاركردن دەكات و دەڵێت: «وەكو دیارە ژنان شان بە شانی پیاوان ڕۆڵی بەرچاو دەبینن لە بازرگانی كردن، هەروەها كاركردن، بگرە زۆر جار ڕۆڵی ژنان زیاترە لە پیاوان، ئەوەی كە زۆر جار ڕۆڵی ژنان بزر بووە، لەبەر ئەوەی ژنان كارەكانیان لە ماڵەوە بووە، یان دوور لە بەرچاو بووە. ئەگەر ژنان هاوكاری پیاوان نەبن، بەشێك لە زۆربەی كارەكان پەكیان دەكەوێت.

ئەگەر تەماشا بكەین خەدیجە (خوای لێ ڕازی بێت) پێش ئەوەی شوو بە پێغەمبەر (د.خ) بكات، یەكێك بووە لە بازرگانە گەورە و سەركەوتووەكان،

خودای گەورە لە بارەی بەدەستهێنانی ڕزقی حەڵاڵ دەفەرموێت :

(وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا * وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَي اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اللَّهَ بَالِغُ أَمْرِهِ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْرًا) [الطلاق:2-3].

واتە: هەر كەسێك تەقوای خوا بكات، ئەوە دەروی لێ دەكاتەوە، ئینجا ڕزقی پێ دەبەخشێت لە ڕێگایەكەوە كە خۆی حیسابی نەكردووە، لەو ڕێگایەوە ئەو قازانج و دەستكەوتەی دەست بكەوێت.

مەبەست لەو كەسانەیە كە هەوڵ دەدەن بۆ بەدەستهێنانی ڕزقێكی حەڵاڵ .

بێگومان ژنانی كورد لە پێشان و لە ئێستاشدا بەردەوام لە هەوڵی بەدەستهێنانی پاروویەكی حەڵاڵن بۆ منداڵەكانیان .

دەربارەی ئەو كەسانەی نانی دەستی خۆیان دەخۆن، پێغەمبەر (د.خ) فەرمویەتی: «ما أكَلَ أحدٌ طعامًا قطُّ خيرًا من أن يأكل من عمل يده، وإن نبيَّ الله داود عليه السلام كان يأكُلُ من عمل يده».

واتە: هیج كەسێك نانێكی باشتری نەخواردووە لەو نانەی كە بە دەستەكانی خۆی پەیدای كردبێت. ئینجا فەرموی: پێغەمبەر داود (سەلامی خوای لەسەر) نانی دەستی خۆی خواردووە، كەواتە كەسابەتی كردووە .

 خودای گەورە لە (سورة الجمعة) دەفەرموێت: (فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلَاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ).

واتە: لە دوای تەواوبوونی نوێژتان (نوێژی هەینی) پەرت و بڵاو بن بە سەر زەوی و لەو بەرەكەتانەی خودای پێی بەخشیون، لێی كۆبكەنەوە (بە حەڵاڵی) دواتر یادی خوا بكەن بۆ ئەوەی سەربەرز و سەركەوتوو بن.

ژنی كورد جاران ئەم كارانەیان دەكرد:

1- شینایی كردن و بەخێوكردنی ڕەز .

2- دۆشین و بەخێوكردنی مەڕ و بزن و چێڵ و مانگا.

3- نانكردن و ئامادەكردنی شێو سێ ژەمە .

4- مەشكە هەژاندن و دروستكردنی ماست و پەنیر و ژاژی و لۆرك و كەشك و دۆ .

5- ساوار كوڵاندن و باراش لێكردن .

باراش لێكردن یەعنی جونە ئاش بۆ لێكردنی (ئارد و ساوار و گەنم كوتا و پڕوژ و. هیتر)

6- تەشی ڕێستن و دروستكردنی لیفكە.

7- دروستكردنی ڕایەخ جاجم و لباد و لێف و دۆشەك هەر لە خوری و مووی بزن .

8- دروستكردنی بەڕ لەو پەڕۆیانەی كە بە كەڵكی بەكارهاتن نەدەهات .

9- دروستكردنی حەسیر لە قەمیش .

10- دروستكردنی سەبەتە بە داری بی و هیتر .

11- چاندن و دروستكردنی گێسك بە داری گێسك.

12- داركۆكردنەوە، پێیان دەگوت تێلای دار.

13- دروستكردنی كڵاش و كەڕك كر و. هیتر.

14- دروست كردنی تورشی و مەرەباو ئاو تەماتە و هیتر .

15- دروومانی جلوبەرگ بۆ خۆیان .

بەشێك لە ژنانی ئێستا خەریكی بازرگانیكردنن و كۆمپانیا و دووكانیان هەیە و خۆیان سەرپەرشتی دەكەن .

لە بەشێكی زۆری ماركێتەكان، یان بەڕێوەبەرن، یان لەسەر كالا و كاشێر كارمەندی سەركەوتوون .

لە زۆربەی فەرمانگەی حكوومی و ناحكوومی ڕێژەی زۆرینەی لە ژنان پێك هاتووە و لە پیاوان زیاتر سەركەوتووترن.

ژمارەیەكی زۆری پزیشكی ژنانمان هەیە .لە پەرلەمان ژمارەی ژنان زۆرن و سەرۆكی پەرلەمانیش ژنە و چەند وەزیرێكی ژنیشمان هەیە و لە ناو حزبە سیاسییەكانیش لە پێگەی بەرز پۆستیان هەیە، ئەمانەش هەمووی كارن .

ژنانی ئێستا بە هۆی مووچەكانیانەوە دەورێكی كاریگەریان لە هاوكاریكردنی پیاوەكانیان هەیە.

بەشێك لەو ژنانەی كە خاوەن پێداویستیی تایبەتن، یان منداڵی یەتیمیان هەیە، كاری دەستی دەكەن و بژێوی حەڵاڵ بۆ منداڵەكانیان پەیدا دەكەن .

بەشێك لە ژنانی كورد چێشتخانەی تایبەت بە خۆیانەوە هەیە و هەندێكی دیكەشیان نانەواخانەی نانی تیرییان داناوە و فرۆشیان زۆرە.

بەشێكی دیكە لە ژنانی سەربەرزی كورد لە شەقام و لە ناو بازاڕەكان عەرەبانەیان داناوە و گەس و شیرینی و شتی بچووك دەفرۆشن. جا ئەوەی مەبەستە ئەوەیە كە ژنانی كورد لە بەرەوپێشچوونی وڵات و نیشتمانیش ڕۆڵێكی بەرچاویان هەبووە و هەیە.

ئەوەی جێگای نیگەرانییە ئەوەیە كە هەندێك لە ژنان و كچانی كورد، خەریكی پەیداكردنی پارە و بازرگانی كردنن بە لەش و لاریان و خەریكی تیك تۆك و ڕێكلام كردنن بۆ كاڵای ناپەسەند و ناشەرعی و دوور لە تەندروستیی كەلتووری خۆمان، جگە لە ژنان، پیاوانیش خەریكی تیك تۆك و سناپ چات و هیترن، ئەمەش دەبێتە هۆی داڕمانی دارایی وڵات و لە دەستدانی گەنجی وڵات .