یەكەم ڕۆژنامەی كوردی بە ناوی «كوردستان» لە 22ی نیسانی ساڵی 1898 لەسەر دەستی میقداد مەدحەت بەدرخان لە قاهیرەی پایتەختی میسر دەرچوو. ئەو داهێنانە وەرچەرخانێكی گەورەی ڕۆشنبیری دروست كرد و، تا هەنووكەش بە بنەمایەكی گرنگ بۆ ڕۆژنامەگەریی كوردی دادەنرێت و ڕۆڵێكی مەزنیشی لە گەشەی هزری نەتەوەیی و ڕەوتی ڕووناكبیری و بزاڤی ڕزگاریخوازیی كوردستاندا گێڕاوە. حكومەتی هەرێمی كوردستان لەژێر سێبەری حوكمڕانییەكی خۆماڵیدا بوارێكی بەرفراوانی بۆ ئازادیی ڕادەربڕین و كاری میدیایی ڕەخساندووە، ئافرەتانیش لەو بوارەدا وێڕای بەربەست و ڕێگرییەكان توانیویانە لە كاری میدیاییدا وەك هەر بوارێكی دیكە تواناكانیان بسەلمێنن و بە كۆمەڵگە بڵێن ئێمەش هەین. لەم ڕوانگەیەوە بەشداربووانی ئەم راپۆرتەی گۆڤاری گوڵان ئەرك و ماف و ئاستەنگەكانی بەردەم ئافرەتی میدیاكار لە كوردستاندا دەخەنەڕوو.

 

گوڵان: كۆمەڵایەتی

 

نەرمین سندی ڕاوێژكار لە ئەنجومەنی وەزیران، لە دەستپێكی ڕاپۆرتەكەدا ئاماژە بە ڕۆڵی گۆڤاری گوڵان لە گرنگیدان بە پرسی ئافرەت دەكات و لەمبارەیەوە دەڵێت: «سەرەتا دەستخۆشیتان لێ دەكەم بۆ گرنگیدانتان بەم بابەتە، كە وەك هەمیشە گوڵان نموونەی گرنگیدانە بە پرسی ئافرەت و بە تایبەت ئافرەتی میدیاكار، بە دەرفەتیشی دەزانم پیرۆزبایی ساڵیادی ڕۆژنامەگەری كوردی لە تەواوی ڕۆژنامەنووسان و گشت ئەوانەی لە كوردستان لە بواری میدیادا كار دەكەن بكەم.

بەشێوەیەكی گشتی ڕەوشی ئافرەتی میدیاكار باشە و بەرەو باشتریش دەچێت، لە ڕووی ڕێژە و بەشداری ئافرەتان لە بواری میدیادا بەراورد بە دە ساڵ پێش ئێستا دەبینین ژمارەیان لە زیادبووندایە، بەڵام لە ڕووی ڕۆڵ بینینیان لەم بوارەدا تێبینی دەكرێ رۆڵ بینینەكە لە ئاستێكدا وەستاوە، بە بۆچوونی من پێویستە هەم دەزگای میدیایی هەم ئافرەت خۆی پەرە بە تواناكانی بدات و زیاتر خۆی بسەلمێنێت».

نەرمین سندی سەبارەت بە ئاستەنگ و بەربەستەكانیش گوتی: «ئەگەر باس لەو ئاستەنگ و ڕێگرییانەی دێنە بەردەم ئافرەت بۆ كاركردن لەم بوارەدا بكەین، دیسان دەتوانم بڵێم بە بەراورد بە ساڵانی پێشوو ئاستەنگەكان كەم بوونەتەوە كە دیارترینیان ئاستەنگی كۆمەڵایەتییە بەڵام هێشتا پێویستی بە تێكۆشانی زیاتری خانمان هەیە، ئەمەش هەر لە رێی میدیاوە دەكرێ كار لەسەر هۆشیاری كۆمەڵایەتی زیاتر بكرێت، لە لایەكی دیكەوە زەحمەتییەكی دیكە بۆ ئافرەت كە دێتە پێش ئەویش ئەركی خودی ئافرەتە لە نێو خێزاندا كە ئەركێكی پیرۆزە و بەرپرسییاریەتییەكی گەورەی لەسەر شانە هەم وەك دایك هەم وەك پەروەردەكار و هاوبەشی خێزان، بە حوكمی ئەوەی سروشتی كاری ڕاگەیاندن كارێكی زۆر و كاركردنی بەردەوامە، دەكرێ دەزگاكانی ڕاگەیاندن ڕەچاوی ئەو خاڵانە بكات و هەوڵ بدات ژینگەی باشتر بۆ ئافرەتی خاوەن منداڵ فەراهەم بكات، ئەویش بە كردنەوەی داینگەی تایبەت بە دەزگاكە بێ بەرامبەر بۆ ئەو ئافرەتانەی كە لەوێ كار دەكەن و پێویستیان پێی هەیە، پێویستە هەر دەزگایەكی ڕاگەیاندن ژینگەی كاركردنی بە شێوەیەك بێت كە پێشكەوتنی كارمەندەكانی بە ئافرەت و پیاوەوە لەسەر بنەمای لێهاتووی و تواناوە بێت كەچی هەندێ جار هەر ئەم لێهاتووییە بە ئامانج دەگیرێ و كەسی لێهاتوو دەرفەتی پێنادرێت، كە ئەمەش بۆ سروشتێكی خراپی هەندێ مرۆڤ دەگەرێتەوە و دەچێتە خانەی ئیرەیی بەداخەوە، بۆیە دەبێت هەر دەزگایەك لە سیاسەتی دەزگاكەیدا تەواو پەیڕەوی پێشكەوتنی كەسی بەتوانا و لێهاتوو بكات و پەیڕەوی بەشداری و دەرفەتی یەكسان بۆ هەردوو رەگەز بكات و هەر دەزگاكە خۆی خولی ڕاهێنان و پێگەیاندن بۆ كارمەندەكانی بكاتەوە و لەوێش ڕەچاوی بەشداری یەكسان بكات، بەم شێوەیەش دەزگای میدیایی دەبێتە پێگەیەك بۆ پەرەپێدان بە ئافرەتی میدیاكار لە ڕووی بەشداری و لێهاتوویی، چونكە چەندایەتی و چۆنایەتی گەر بەیەكەوە كاریان لەسەر بكرێت بێگومان ئەنجامێكی باش بەدەستەوە دێنێت».

عارف ڕوشدی ئەندامی دەستەی كارگێڕی ئەنجومەنی باڵای تێكۆشەران، هێما بۆ ئەوە دەكات: « خانمان لە هەڕێمی كوردستاندا، هەر لە دوای ڕاپەرینی ساڵی 1991، سەرەڕای تەنگوچەڵەمەكان ژمارەیەكی بەرچاو لە خانمان، زیرەكانە ڕوویان لە بواری ڕوژنامەگەری كرد، لەو ئاراستەیە پڕ ڕێگری و تەنگەتاوییەدا كوڵیان نەدا، تەنانەت لە هەموو ڕۆژنامە و گوڤار و بڵاوكراوەكاندا، پێنووسی ئافرەت بەدیاركەوت، ئافرەتان لە سەرەتادا هەوڵی ئەوەیان دەدا كە تەنیا لە بواری كاروبار و گرفتە كۆمەڵایەتییەكاندا ڕۆڵیان هەبێت، بەڵام بە تێپەڕبوونی كات ئەو ڕێچكەیەیان شكاند و لە گوڕەپانی بزاوتی سیاسی و ئابووری و ئەركە گشتییەكانی كۆمەڵگەدا ئەسپی خۆیان تاودا، تەنانەت توانیان لە پلەی بەرپرسیاری بەڕێوەبردنی بەش و لاپەڕەكانی چەندین بڵاوكراوە بە لێهاتوویی و پێداگیری شوێنی خۆیان بكەنەوە، دوای كردنەوەی بەشی ڕاگەیاندن لە زانكۆكانی هەرێمی كوردستاندا، ڕێژەیەكی بەرچاو لە خانمان ڕوویان لەو بەشە كرد و دەیان ڕاگەیاندنكاری ئافرەت سەركەوتووانە پلەی باڵایان بەدەستهێنا و لە كەناڵە جیا جیاكانی ڕاگەیاندندا كاریان كرد، بەتایبەتی دوای هەڵكشانی ئامرازەكانی ڕاگەیاندنی بیستراو و بینراو( كەناڵەكانی تیڤی و ڕادیۆ) ڕوژ بە ڕوژ ڕێژەی ئافرەتی میدیاكار لە زیادبووندایە، سەرەڕای قورسی پیشەكە و ڕێگرییەكان و گێچەڵپێكردن، دەیان ئافرەتی خاوەن توانا و هێز سەركەوتووانە شاشەكان دەڕازێننەوە، نەك تەنیا وەكو ڕووخسار، بەڵكو وەكو كەسایەتی بە توانا و ئاستی ڕۆشنبیری و لێزانی شایەستە لە بواری ئیتێكی ڕۆژنامەوانیدا».

عارف ڕوشدی لە درێژەی باسەكەیدا دەڵێت: «پێویستە ئافرەتی ڕاگەیەندنكار بە بەردەوامی پشتیوانی بكرێت لەسەر ئاستی گرینگیدانی مەعنەوی و دارایی و دابینكردنی ژینگەی كاركردنی لەبار و پارێزراو، تاكو زیاتر بتوانێت توانا شاراوەكانی لەو بوارەدا پەرەپێبدات».

ئاشنا بابان مامۆستای زانكۆیە و بەمجۆرە باس لە ڕەوتی كاركردنی خانمانی میدیاكار دەكات: «مێژووی ئافرەت لە بواری ڕۆژنامەگەریدا بۆ سەدەی نۆزدەهەم دەگەڕێتەوە، لەو كاتەوە ئافرەتان لە ڕۆژئاوادا چوونە ناو بواری ڕۆژنامەگەرییەوە، هەرچەندە بە كارێكی پیاوانە هەژمار دەكرا. مارگرێت فۆلەر یەكەم ئافرەتی ڕۆژنامەنووسە لە جیهاندا كە لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەهەمدا نووسیویەتی، هەروەها نێلی بلای كە بە ڕاپۆرتكردنی بوێرانەی لێكۆڵینەوە ناسراوە. زۆرجار لەسەر پرسی ئافرەتان و مافەكانیان قەڵەمەكانیان دەخستەگەڕ، بەڵام هەندێكیان خۆیان دەخستە ناو بوارەكانی سیاسەت و تاوانەوە.

ڕەوتی ئافرەت لە بواری ڕۆژنامەگەری و میدیادا گۆڕانكارییەكی بەرچاوی بەخۆیەوە بینیوە هەروەك زیادكردنی ئامادەبوون و ھاوشێوەكردن، بەراورد بە دە ساڵی ڕابردوو ئەمڕۆ ژمارەیەك ئافرەت لە بواری ڕۆژنامە و ڕاگەیاندن لە كەناڵە تەلەفزیۆنییەكان، یان كەناڵە دیجیتاڵییەكان دامەزراون. ڕۆڵی ئافرەتان لە پۆستە گرنگەكانی وەك سەرنووسەر، و دامەزراوە میدیاییەكان ڕۆڵێكی بەهێز بووە. هەروەها سەرنجیان لەسەر پرسەكانی ئافرەتان وەك ماف، توندوتیژی، جیاكاری، مووچەی یەكسان، یەكسانی ئافرەتان لە ژیانی سیاسی و ئابووریدا شۆڕشێكی گەورەی خولقاند. هاوكات بەشداری ئافرەتان تەنیا لە پێگەی كۆمەڵایەتی یان هونەریدا سنووردار نییە، بەڵكو سیاسەت و ئابووری و وەرزش و توێژینەوەی زانستیش دەگرێتەوە.

دەبێت لە بیرمان نەچێت ئافرەتان لە سەرجەم بوارەكانی ژیان و بە تایبەتی بواری كاری میدیایی تووشی كۆمەڵێك كیشە و تانە و ڕەخنە دەبنەوە، وەك جیاكاری لە شوێنی كاردا و سەختی هاوسەنگكردنی ژیانی پیشەیی و خێزانی ونەبوونی ڕاهێنان و پشتیوانی لە هەندێك وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لەبەر ئەوەی سەركەوتنی ئافرەتان لە بواری میدیادا بەندە بە كۆمەڵێك هەنگاو و لێهاتوویی».

«ئاشنا بابان هەنگاوەكانی سەركەوتنی ئافرەتان لە بواری میدیاییدا بەمجۆرە پۆڵین دەكات:

1_دەستكەوتی ئەكادیمی و مەعریفی خوێندنی میدیا یان دیسیپڵینەكانی پەیوەندیدار وەك ڕۆژنامەگەری، پەیوەندییە گشتییەكان، و پەیوەندییە جەماوەرییەكان بەشداریكردن لە خولی ڕاهێنانی تایبەتمەند (وەك تەكنیكەكانی قسەكردن لە بەردەم خەڵك، مۆنتاژكردنی ڕۆژنامەوانی، دیجیتاڵ میدیا و هتد).

2-دروستكردنی متمانە بەخۆبوون متمانە هۆكارێكی سەرەكییە، بەتایبەتی لەو بوارانەی كە پێویستیان بە بەركەوتنی گشتی هەیە، هاوكات ڕووبەڕووبوونەوەی ڕەخنە بەبێ پاشەكشەكردن.

٣_ بەدەستهێنانی كارامەیی پراكتیكی قسەكردن و شیكردنەوە و گفتوگۆ، لەگەڵ شارەزایی لە بەكارهێنانی ئامرازە میدیاییە مۆدێرنەكان.

٤- ئامادەبوون و كاریگەری بەهێز، پەرەپێدانی شێوازێكی جیاواز لە قسەكردن و كارلێككردن. بەكارهێنانی زمانی جەستە بە شێوەیەكی متمانە بەخۆبوو و هاوسەنگ.

٥- متمانە و پیشەیی بوون و پابەندبوون بە بنەماكانی میدیای ئەخلاقی، واتا گەیاندنی زانیاری بە وردی و بەبێ لایەنگیری كردن.

٦-بەهێزكردنی پەیوەندی لەگەڵ هاوكاران و ڕۆژنامەنووسان و سەرچاوەكان، بەشداریكردن لە بۆنە و كۆنفرانسە میدیاییەكان.

٧- پسپۆڕی و نایابی بوارێكی دیاریكراو (وەك میدیای سیاسی، ئابووری، كولتووری و هتد)، دروستكردنی براندێكی كەسی كە ڕەنگدانەوەی لێهاتوویی و پیشەیی بوون بێت.

٨- ڕووبەڕووبوونەوەی ئاستەنگە كۆمەڵایەتییەكان و شكاندنی بیری كۆنەپەرستی سەبارەت بە ڕۆڵی ئافرەتان لە میدیادا».

گوتیشی: «پێگەی ئافرەت لە سەرجەم كایەكانی وڵاتدا بەتایبەتی لە ڕۆژنامەگەری و میدیا تایبەتمەندی خۆی هەیە، بە تایبەتی لە گەیاندنی دەنگی ئافرەتان و دەرخستنی كیشە و وردەكارییەكانی تایبەت بە پرسی ئافرەتان، لەم ڕۆژگارەی ئێستادا لە سەردەمی شۆڕشی تەكنەلۆژیا و زیرەكی دەستكرد پێویستە ئافرەتان بە تەواوی هەوڵی خۆیان بدەن و جێ پەنجەیان لە ڕەوتی پێشكەوتن و سەرهەڵداندا بە دیاربخەن و ببنە نموونە و هاندەرێكی سەرسەخت بۆ ئافرەتانی دیكە، چونكە ئەوان دەنگ و نوێنەری ئافرەتانی بەهیز و بەتوانای كۆمەڵگەن، ئەوانن لە ڕێگەی دروستكردنی ڕای گشتی، ئاراستە و كاریگەری دروست دەكەن».

حەمەڕەشید هەرەس نووسەر و هونەرمەند، سەبارەت بە هەمان پرس ئاماژە بەوە دەكات: «بەشداری ئافرەت لە كاری میدیایی دیاردەیەكی پیرۆز و، وێنەیەكی بەرچاو و، سەرەتایەكی تیشكبەخشی ڕۆچوو بە قووڵایی كۆڵانە تاریكەكانی نەزانیندا و، دڕدان بەو پاڵە پەستۆ و نەریتە كۆنەخوازانە و، شكاندن و پلیشانەوەی قەفەزی كۆیلەیەتی، پەراوێز كردن و، هەڵتەكاندنی هۆكاری لارەمل بوون و باوەڕ نەبوونی خانمانی نەتەوەكەم بە مرۆڤ بوون و یەكسانیان لەگەڵ پیاودا، ئەمرۆ لەم شۆڕشەدا خۆی بەرجەستە دەكات كە خانمانانی كورد‌ بە خامە پیرۆزەكانیان هەڵیانگیرساندووە.

بێگومان گەورەترین كێشەی كۆمەڵگە لە جیهاندا بە گشتی و، لە كۆمەڵگە ئیسلامییەكان بەتایبەتی و، لە كوردوستانەكەی خۆمان بەتایبەتتر، كێشەی پیاوسالارییە بەرامبەر ڕەگەزە پێچەوانەكەی، یان دەتوانین بڵێین زۆربەی كێشە و ئاستەنگە كۆمەڵایەتییەكان بەرەو تەوەری مێینە مل دەنێت. جا هەرچەندە ڕۆشنبیرانی پیاو، ئەوانەی باوەڕیان بە ئازادی و یەكسانی و هاوئاهەنگی كۆمەڵگەیە، ئەمانە هەرچی كۆششێك بۆ ئەو مەبەستە هەستیارە بكەن (كە ئەركێكی نەتەوەییە و بیری پیرۆزی نەتەوەیی كوردییە) هەر بە لاسەنگی ڕێ دەكەن و شەلین و لەنگی بە ڕەوتەكەیانەوەیە، ئەگەر بە شێوازێكی تەریبی هەوڵ و كۆششی خانمانی لە تەكدا نەكشێت».

حەمەڕەشید هەرەس لە درێژەی قسەكانیدا دەڵێت: «ئێمە ئەگەر چاوێكی مەبەستدار بە ڕاگەیاندنی جیهاندا بكێشین، دەبینین لە كۆمەڵگە پێشكەوتووەكانیشدا، ئامادەبوونی خانمانیان بەو رێژە دڵخۆشكەر نییە كە لە یەكسانی تەواو نزیك بووبنەوە. خۆ ئەگەر سەیری جیهانی ئیسلامیش بكەین لە زۆربەی وڵاتانیدا دەتوانم بڵێم تووشی ڕاگەیاندنێكی زوگورتی (ڕەبەنی) بێ ژن دەبین، ئەمەش هۆكارەكەی خۆیایە و پێویست بە شیكردنەوە ناكات.

هەڵكشانی ژمارەی خانمانی بواری میدیا و رۆژنامەگەری و، بارستایی هێز و توانای خانمان بەندە بە پشتگیری دەسەڵات بۆ خانمەكانی ئەم بوارە، ئەگەر چەند سەدەیەكی كەم بچینە دواوە سەیر دەكەین بەشداریان لەم چەمكە هەستیارە زۆر تەنك و لاواز بوو، كەچی ئەمڕۆ لەژێر دەسەڵاتی كوردیدا، ساڵ بەساڵ ژمارەی خانمانی بە توانا لە بواری میدیا و رۆژنامەگەری لە زیادبوونێكی بەرچاودایە، مانای ژمارەی خانمان و چۆنیەتی بەرهەمەكانیان جیاوازی زۆرە لەگەڵ چەند ساڵێك پێش ئێستا جیاوازییەكی زەقە و ڕۆژ بە ڕۆژیش لە برەودایە، وای بۆ دەچم لە داهاتوویەكی نزیكدا بەشداری خانمان و تەنانەت داهێنانیشیان بەراورد بە ڕەگەزی بەرامبەر نزیك بوونەوەیەكی بەرچاو دەبینم، تەنانەت وای بۆ دەچم پێشكەشكارە خانمەكان لەم بوارەدا جەماوەری زیاتریان بۆ خۆیان ڕاكێشاوە و دواڕۆژێكی گەشتر چاوەڕوانی خانمانی داهێنەر دەكات. ئێستا میدیا و ڕۆژنامەگەریی كوردستان شان لە شانی ئەو دەوڵەتە پێشكەوتووانەدا دەدات كە مێژوویەكی دەوڵەمەندیان لەم بوارەدا هەیە».