(*)

لە نێوان دیمەنێکی جیۆپۆلەتیکی نادیار و پەرەسەندنی کێبڕکێی نێوان زلهێزەکان، وڵاتانی ناوچەکە لە ئاکامی گۆڕانی داینامیکی دەسەڵاتدا ڕێبازەکانی سیاسەتی دەرەوە خۆیان ڕێکدەخەن، هەڵبەتە ئەم گۆڕانکاریانە بۆ چەند هۆکارێک دەگەڕێتەوە، لەوانە گرژییەکانی نێوان ئەمریکا و چین، پارچەپارچەبوونی جیهانی، ڕکابەرییە بەردەوامەکانی ناوچەکە و ناسەقامگیرییەکی ئەوتۆ.

لە نەبوونی چوارچێوەیەکی گشتگیر بۆ ئاسایشی ناوچەکە و هاوکاری کە یاریزانە سەرەکییەکانی وەک ئیسرائیل، ئێران، تورکیا و دەوڵەتانی کەنداو کۆبکاتەوە، وڵاتان پەنایان بردۆتە بەر دەستپێشخەریی بچووک و پڕۆژەی پەیوەندیی ستراتیژی بۆ بەرزکردنەوەی ئاسایش و بەردەوامیی ئابووری و سەقامگیری سیاسی خۆیان. ئەمڕۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پڕە لە پڕۆژەی هاوکاری، کە لە وەبەرهێنانەکانی دەستپێشخەری پشتێن و ڕێگاکانی چینەوە دەستپێدەکات.
لە ڕێککەوتنەکانی ئەبراهام و I2U2 بە سەرۆکایەتی ئەمریکاوە تا پڕۆژەکانی پەیوەندی وەک ڕێڕەوی ئابووری هیندستان-ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست-ئەوروپا (IMEC) ((ڕێڕەوی ئابووری هیندستان-ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست-ئەوروپا- India–Middle East–Europe Economic Corridor )، پڕۆژەی ڕێگاوبانی گەشەپێدانی عێراق، ڕێڕەوی گواستنەوەی باکوور-باشوور و ئەوانی تر، بەڵام ئەم دەستپێشخەرییانە چونکە پشت بە لۆژیکێکی تایبەتی خۆگرتن لە ناو سیستەمی ناوچەییدا دەبەستن ڕکابەریی ناوچەیی بەهێزتر دەکەن نەک چارەسەری بکەن.
ئەم دینامیکی کێبڕکێیە بە تایبەتی لە ڕۆڵی پەرەسەندنی ئێران و تورکیادا دیارە. هەردووکیان چالاکانە گۆڕانکارییە جیهانی و ناوچەییەکان بەڕێوەدەبەن و لە هەمان کاتدا کێبڕکێ دەکەن بۆ کاریگەری لە دراوسێی نزیکیان و دەرەوەی خۆیان، هەرچەندە هەریەکەیان ئەزموونێکی جیاوازیان هەیە لە دەستپێشخەرییە ستراتیژییە ناوچەییەکان و ڕێبازی جیاوازیان هەیە، بەڵام هەردووکیان هەوڵدەدەن دەستێوەردانی دەرەکی لە سیستەمی ناوچەکەدا کەم بکەنەوە – تورکیا بە پێشخستنی خاوەندارێتی ناوچەیی و ئێران بە پەیڕەوکردنی چەمکێکی پێداچوونەوەخوازانە لە نەزمێکی ناوچەیی کە ڕۆڵی ئەمریکا کەمدەکاتەوە، تێگەیشتن لە ئامانجە جیاوازەکانی ئەنقەرە و تاران، تێڕوانینێک دەدات بۆ ئەو لۆژیک و ستراتیژییە کێبڕکێکارانەی کە ئەمڕۆ ناوچەکە لە خشتە دەدەن، و بۆچی ڕەنگە گەیشتن بە ئاسۆی دیدێکی هاوبەش ئەوەندە قورس بێت.
دیدگای تورکیا: ڕێکخستنی ناوچەیی لە ڕێگەی خاوەندارێتی ناوچەییەوە
،تورکیا ڕوانگەیەکی ئیستاتیکی بۆ سیستەمی ناوچەیی نەبووە، هەروەها تێڕوانینەکانی هەڕەشەکانی وەک خۆی نەماوەتەوە سەرەڕای ئەوەش، هەندێک لایەنی هەڵوێستی خۆی سەبارەت بە داهاتووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە جێگیری ماوەتەوە، بەتایبەتی پشتگیریکردنی بۆ سیستەمێکی ناوچەیی کە بەهۆی بەرژەوەندییەکانی زلهێزە ناوچەییەکانەوە لە خشتە دراوە نەک سیاسەتی ئەکتەرە دەرەکییەکان، وەک ئەمریکا و چین، پشتگیری ئەنقەرە شانبەشانی ئەکتەرەکانی دیکە لە پڕۆژەکانی پەیوەندیکردن کە لەسەر ناوچەیی دامەزراون
خاوەندارێتی، وەکو رێرەوی ناوەڕاست و پڕۆژەی ڕێگای گەشەپێدانی عێراق، دیدگای ئەنقەرە بۆ سیستەمی ناوچەیی دەخومڵێنیت، ئەنقەرە بە پێچەوانەی ئێرانەوە بە تەواوی دژایەتی ڕۆڵ و بوونی ئەمریکا لە ناوچەکەدا ناکات، لەگەڵ ئەوەشدا ئەوەی بە تێڕوانینی ئیسرائیل مەرکەزی ئەمریکا بۆ سیستەمی ناوچەکە ڕەتدەکاتەوە، دژایەتی خۆی بۆ دەستپێشخەرییەکانی وەک ڕێککەوتنەکانی ئەبراهام و IMEC کە لە ڕوانگەی تورکیاوە لەسەر بنەمای ستراتیژی خۆگرتن و دوورخستنەوە دامەزراوە، دەربڕیوە.
زەمینەی ناوچەیی بە شێوەیەکی بەرچاو ڕوانگەی تورکیا و نزیکبوونەوەی لە دراوسێکەی لە خشتە داوە. پێش ساڵی ٢٠١١ ئەنقەرە سیاسەتی وردە وردەی پەیڕەو دەکرد، کە سەرنجی لەسەر دامەزراندنی پەیوەندی نزیکتر لەگەڵ نوخبە دەسەڵاتدارەکان و پەروەردەکردنی یەکگرتنی ئابووری قووڵتر لەناو دراوسێکانیدا بوو، لە سەردەمی ڕاپەڕینەکانی عەرەبدا، تورکیا ڕێبازی خۆی گۆڕی پاڵپشتی لە داواکارییە جەماوەرییەکان کرد بۆ گۆڕینی سیاسی لە وڵاتانی ناوچەکەدا، پێی وابوو کە ئەمە دەبێتە هۆی سیستەمێکی ناوچەیی ڕەواتر – کە تورکیا دەتوانێت ڕۆڵی پێشەنگی تێدا بگرێتە ئەستۆ و لە هەمان کاتدا کاریگەریی زلهێزە دەرەکییەکان کەم بکاتەوە، بەڵام ئەم ستراتیژە ئەنجامە خوازراوەکانی بەدەست نەهێنا و بووە هۆی گۆشەگیری تورکیا، ئەم دەرئەنجامە لەگەڵ گۆڕانی ڕەوتی جیۆپۆلەتیکی ئەنقەرەی هاندا کە دووبارە بەخۆ دابچێتەوە تا ساڵی ٢٠٢٠-٢٠٢١ گەڕایەوە سەر ڕێبازی پێشووی خۆی و بەرژەوەندییە ئابوورییەکانی لە پێشینەی داناوە و هاوکاری زیاتری لەگەڵ حکومەت و نوخبە ناوچەییەکان پەیرەو کرد.
پەیوەندی و کاریگەری: ریڕەوەکانی ستراتیژییەکانی تورکیا
لەو کاتەوە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست شاهیدی دەستپێکردنی دەستپێشخەرییە بچووکەکانی جۆراوجۆر بووە، لەوانە سێ دەستپێشخەری بە سەرکردایەتی ئەمریکا: ڕێککەوتنەکانی ئەبراهام (2020)، I2U2 (2021)، و IMEC ( (ڕێڕەوی ئابووری هیندستان-ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست-ئەوروپا- India–Middle East–Europe Economic Corridor )(2023). تورکیا ڕەخنەگرێکی توندی ئەمانە بووە، بەو پێیەی کە ئەوان پەرە بە نەزمێکی ناوچەیی دەدەن کە سەنتەری هاوکاری عەرەبی و ئیسرائیلە کە بە پشتیوانی ئەمریکا بەهێز دەکرێت – بەدەرکردنی تورکیا و ئێران و پرسی فەلەستین – و بانگەشەی ئەوە دەکات کە ئاساییکردنەوەی ئیسرائیل لە پێشینەی بەرژەوەندی و خواستەکانی دەوڵەتانی عەرەبی، لە ڕوانگەی ئەنقەرەوە ئەم دیدگایە نەک هەر دوژمنایەتی بەرژەوەندییەکانی تورکیا نییە بەڵکو خاوەندارێتی و شەرعیەتی ناوچەیی نییە کە ئەنقەرە بە جەوهەری دەزانێت بۆ نەزمێکی ناوچەیی کارایی.
لە بەرامبەردا دەستپێشخەرییەکانی تورکیا خۆی بە پلەی یەکەم بەهۆی بەرژەوەندییەکانی خۆی و دیدگای خۆیەوە بۆ نەزمێکی ناوچەیی، ئەنقەرە لەگەڵ ئەکتەرە ناوچەییەکانی دیکەدا پێشەنگی دوو ئەکتەرە سەرەکییەکانی کردووە
پڕۆژەکانی پەیوەندی: پڕۆژەی ڕێگای گەشەپێدانی عێراق و ڕێڕەوی ناوەڕاست. هەردووکیان هەوڵدەدەن پێگەی جوگرافی تورکیا بەکاربهێنن بۆ بەهێزکردنی ئابوورییەکەی و گرنگییە ستراتیژییە ناوچەییەکەی بە دروستکردنی دوو ڕێڕەوی بازرگانی، یەکەمیان زەریای هیندی بە ئەوروپاوە دەبەستێتەوە لەڕێگەی عێراق و تورکیاوە، دووەمیان ئەوروپا بە چینەوە لەڕێگەی ئاسیای ناوەڕاست و قەفقازی باشوور و تورکیاوە دەبەستێتەوە، بەڵام ئەم پڕۆژانە ڕووبەڕووی هەندێک تەحەدا و مەترسی دەبنەوە، وەک دارایی، وەدەرنانی ئێران و/یان دەورەدانی ڕووسیا.
هەردوو پڕۆژەکە بە لۆژیکی خاوەندارێتی ناوچەیی بە تایبەتی پڕۆژەی ڕێگای گەشەپێدانی عێراق کە لایەنە سەرەکییەکانی عێراق، قەتەر، تورکیا و ئیماراتن. ڕێگای گەشەپێدان خۆی وەک کارامەترین ڕێگا لە نێوان زەریای هیندی و ئەوروپادا دەخاتە ڕوو، لە کاتێکدا ڕێڕەوی ناوەڕاست کورتترین ڕێگای وشکانی لە نێوان چین و ئەوروپا پێشکەش دەکات. هیچ کام لەم دوو پڕۆژەیە لەسەر بنەمای بەرژەوەندی ستراتیژی و جیۆپۆلەتیکی هیچ دەسەڵاتێکی دەرەکی یان دیدگای ئەوان بۆ نەزمی ناوچەیی و نە لەسەر لۆژیکی خۆگرتن بەرامبەر بە هیچ ئەکتەرێکی ناوچەیی دامەزراون، بەڵام هەردوو پڕۆژەکە هەندێک ئەکتەری سەرەکی بەدەر دەکەن ڕێگای گەشەپێدان ئێران و کوردستانی عێراق پەراوێز دەخات لە کاتێکدا ڕێڕەوی ناوەڕاست بە مەبەست بەدەوری ڕووسیادا دەسوڕێتەوە.
لە کاتێکدا کە ئەگەری ئەوە هەیە کە ڕێگای گەشەپێدان لە کۆتاییدا پەیوەندییەکانی لەگەڵ ئێران و حکومەتی هەرێمی کوردستان لە عێراق فراوانتر بکات، بەڵام بە ئەنجامدانی ئەم کارە ڕەنگە ئاڵۆزییەکان دروست بکات، ئەکتەرە ئەوروپییەکان تا ئێستا دووفاقی بوون بەرامبەر بەو پڕۆژەیە. بە هەمان شێوە، ئایا ئەو ڕێگایە بتوانێت درێژبێتەوە بۆ کوردستانی عێراق، پابەندە بە پەرەسەندنی پەیوەندییەکانی تورکیا و هەرێمی کوردستان و سیاسەتی کوردی ناوچەیی، هەروەها ڕێگای گەشەپێدان ڕووبەڕووی لاوازییەکانی دیکە دەبێتەوە، لەوانە دیمەنی ناجێگیری ئەمنی لە عێراقدا – کە بەهۆی دوورخستنەوەی ئێرانەوە ئاڵۆزتر دەبێت – هەروەها نیگەرانییەکانی دارایی. بڕیارە قۆناغی یەکەم و قۆناغی دووەم نزیکەی ١٧ ملیار دۆلار و ٣٨ ملیار دۆلار تێبچێت.
ڕێڕەوی ناوەڕاست، وەک پڕۆژەیەکی پەیوەندی فرە شێوازی دوو سوودی گرنگی هەیە، بەتایبەتی بۆ ئەوروپا: کورتترین ڕێگای وشکانییە لە نێوان چین و ئەوروپادا، و بەدەر لە ڕووسیا تێدەپەڕێت. ئەم تایبەتمەندییەی دوایی دوای لەشکرکێشی ئۆکرانیا و دواتر سزاکانی ڕۆژئاوا بۆ سەر ڕووسیا، کە بووە هۆی دابەزینی بەرچاوی قەبارەی بارهەڵگرەکان بەدرێژایی ڕێڕەوی باکوور کە چین بە ئەوروپا دەبەستێتەوە لە ڕێگەی ڕووسیا و بێلاڕووسەوە، سەرنجڕاکێشتر بووە، لەڕاستی لەوەتەی شەڕەکە دەستیپێکردووە ریڕەوی ناوەڕاست بازدانێکی بەرچاوی لە هاتوچۆدا بەخۆیەوە بینیوە سەرەڕای ئەمەش چین و ئەوروپا دوو دڵن لە وەرگرتنی پڕۆژەکە تا دەتوانن بە تەواوی ئەو دووفاقییە بەشێکی لە ناتەباییەکانی نێوان چوارچێوە یاساییەکانەوە سەرچاوە دەگرێت، و ڕژێمەکانی گومرگی لە نێوان وڵاتانی بەشداربوو و هەروەها ناتەبایی ژێرخانی و سروشتی بێ شێوەی رێڕەوی کە بە گشتی – ئایا ڕێڕەوی ترانزێت، ناوەندێکی لۆجستییە، یان دەستپێشخەرییەکی بنیاتنانی هەرێمە ڕوون نییە لەگەڵ ئەوەشدا، بە لەبەرچاوگرتنی کاریگەرییە چەسپاوەکانی ڕووسیا لە ئاسیای ناوەڕاست و باشووری قەوقاز و دەریای ڕەش، ڕەنگە دەورەدانی مۆسکۆ چالاکتر بێت لەوەی کە گریمانە دەکرێت. بۆیە وەدەرنانی ڕووسیا هەم سەرمایە و هەم لاوازییەکی ئەگەرییە.
دیدگای تاران: ناوچەیەکی فرە جەمسەری لەسەر مەرجەکانی ئێران
دیدگای ئێران بۆ نەزمی ناوچەیی بەهۆی ئاواتەکانی بۆ دووبارە داڕشتنەوەی داینامیکی هەبوو، دامەزراندنی ڕۆڵێکی دیارتر بۆ خۆی و وەڵامدانەوەی تەحەددیاتی ئەمنی هەستپێکراوی لە خشتە دەدرێت. لە شۆڕشی ساڵی ١٩٧٩ەوە تاران هەوڵی داوە سیستەمێکی پێداچوونەوەخوازی دوور لە کاریگەری دەرەکی – بە تایبەتی ئەمریکا – بەرەوپێش ببات. بانگەشە بۆ ژینگەیەکی فرە جەمسەری دەکات کە ئەکتەرە ناوچەییەکان کاروباری ئەمنی و سیاسی خۆیان بەڕێوەببەن، ئەم ڕوانگەیە لە تێڕوانینی ئێراندا بۆ خۆی وەک هێزێکی شارستانی گەورەی چەسپاوە، ئاواتەخوازییەکەی بۆ ئەوەی ببێتە بڕیاردەرێکی سەرەکی لە ناوچەکەدا، و پەیوەندییەکی دژبەری چوار دەیە لەگەڵ ئەمریکا، شەڕی ئێران و عێراق و سیاسەتی خۆگرتن و گەمارۆکان بە سەرکردایەتی ئەمریکا، جیهانبینییەکی پارانۆیایی و گۆشەگیری لەناو سیستەمی ئێراندا چەسپاندووە، لە بەرامبەردا تاران هەوڵیداوە بە فراوانکردنی تۆڕە ناوچەییەکانی و دروستکردنی پەیوەندیی جیۆستراتیژیی بەهێزتر، چ لە ئاستی ناوچەیی و چ لەگەڵ ڕووسیا و چین، بەدەربازبوون لە گۆشەگیری.
ناوەندی ستراتیژی ئێران بریتییە لە ‘میحوەری بەرخۆدان’ – تۆڕێک لە ئەکتەرە نادەوڵەتیەکان و دەوڵەتانی هاوپەیمانی وەک حزبوڵڵا، حەماس و پێشتر ڕژێمی ئەسەد لە سوریا. ئەم تۆڕە وەک ئامرازێک بۆ پێشبینیکردنی دەسەڵاتی ناوچەیی، بەرپەرچدانەوەی ئامادەبوونی ئەمریکا و ئیسرائیل و پێش هێرشەکانی حەماس لە ٧ی تشرینی یەکەم بۆ سەر ئیسرائیل و شەڕی غەززە، دەستڕاگەیشتن بە ستراتیژی ئێران لە سەرانسەری شامدا، خزمەتێکی زۆری بە تاران کردووە. پرسی فەلەستین ناوەندی گێڕانەوەی ناوچەیی ئێرانە، لەگەڵ ئیدانەکردنی بەردەوامی ئیسرائیل و پشتیوانی لە گروپە فەلەستینییەکان کە وەک پاساوێک بۆ چوارچێوەی بەرخۆدانی فراوانتر بەکاردەهێنرێت.
سەیرکردنی دەرەوە و ڕۆژهەڵات: هاوبەشییەکانی ئێران و پاڵنانی ناوچەیی
تاران پڕۆژەکانی پەیوەندیکردن بە گرنگتر دەزانێت بۆ بەرەنگاربوونەوەی سزاکانی ئەمریکا، و پشتگیریکردنی پێگەی ستراتیژی و ئابووری خۆی و ئاسایشی فراوانتر. پێگەی ستراتیژی ئێران لە یەکتربڕینی چەندین ناوچەی سەرەکی – کەنداوی فارس، ئاسیای ناوەڕاست و قەفقاز – پێگەیەکی لەبار دادەنێت بۆ ئەوەی سەرمایەگوزاری لە دەستپێشخەرییە جۆراوجۆرەکان و بەهێزکردنی گەشەی ئابووری، پەیوەندییە بازرگانییەکان و کاریگەریی گشتیی ناوچەیی، بەڵام لە کاتێکدا تورکیا پڕۆژە و هاوبەشییە ناوچەییەکانی لە پێشینە داناوە، ئێران زیاتر سوودی لە پەیوەندییە دەرەکییەکانی لەگەڵ ڕووسیا و چین وەرگرتووە بۆ پێشخستنی ئەو پڕۆژانەی کە هاوتەریبن لەگەڵ دیدگای خۆی بۆ نەزمێکی نوێی ناوچەیی.
ئێران چالاکانە بەشداری لە دەستپێشخەرییەکانی وەک ڕێڕەوی گواستنەوەی نێودەوڵەتی باکوور بۆ باشوور دەکات کە ئامانجی بەستنەوەی هیندستان، ئێران، ڕووسیا و ئەوروپایە، وەک ڕێڕەوێکی بازرگانی ئەڵتەرناتیڤی گرنگ سەیر دەکات کە خاڵە خنکاندنە تەقلیدییەکان بەدەر دەکات و ڕۆڵی خۆی وەک ناوەندێکی سەرەکی ترانزێت بەرز دەکاتەوە. لە دوای شەڕی ئۆکرانیا، تاران پەیوەندییەکی بەهێزتری بەرگری و ئابووری لەگەڵ مۆسکۆشدا دروستکردووە و پەیماننامەیەکی ساڵی ٢٠٢٥ی واژۆکردووە کە ئامانج لێی بەهێزکردنی هاوکارییە بازرگانی و ئەمنییەکانە.
بە هەمان شێوە ئێران هەوڵی داوە سوود لە دەستپێشخەری پشتێن و ڕێگای چین وەربگرێت. لە ساڵی ٢٠٢١دا ڕێککەوتنێکی هاوکاریی ٢٥ ساڵەی واژۆکرد کە پێشبینی دەکرا تا ٤٠٠ ملیار دۆلار وەبەرهێنانی چینی بکات، هەرچەندە بەشێکی ئەمانە بەهۆی پابەندبوونی پەکین بە سزاکانی ئەمریکاوە نەیتوانیوە بەدیبهێنرێت. ئێران هەروەها داوای ئەندامێتی تەواوەتی لە ڕێکخراوی هاوکاری شەنگەهای کردووە کە چین و ڕووسیا و چەندین وڵاتی ئاسیای ناوەڕاست لەخۆدەگرێت و لە ساڵی ٢٠٢٤دا پەیوەندی بە گرووپی بریکسی بەرازیل، ڕووسیا، هیندستان، چین و باشووری ئەفریقا کردووە هەردوو هاوپەیمانییەکە هەوڵدەدەن هاوکارییەکان لە پرسە سیاسی و ئابووری و ئەمنییەکان قووڵتر بکەنەوە بۆ پێشخستنی نەزمێکی جیهانی فرە جەمسەری. ئەم دەستپێشخەرییانە هێشتا نەیانتوانیوە ئەو ئاسایشە ئابوورییە یان ستراتیژییە بەدەستبهێنن کە ئێران بەدوایدا دەگەڕێت، بەڵام پارێزبەندییەک لە بەرامبەر خۆگرتن و سزاکانی ئەمریکا پێشکەش بە تاران دەکەن.
بەڵام ئاواتەکانی ئێران بۆ پەیوەندیکردن ڕووبەڕووی پاڵنانی ناوچەیی دەبێتەوە. دەستپێشخەرییەکانی وەک IMEC (ڕێڕەوی ئابووری هیندستان-ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست-ئەوروپا- India–Middle East–Europe Economic Corridor )یان ڕێککەوتنەکانی ئیبراهیم لە تاران وەکوو بە ئاشکرا و دژبەرانە سەیر دەکرێن. بە تایبەتی نیگەرانە لە ئەگەری زیادبوونی هاوکاری ئەمنی و هەواڵگری ئیسرائیل لەگەڵ وڵاتانی کەنداو کە ڕێککەوتننامەی ئەبراهامیان واژۆ کردووە، ئەمەش وەک هەڕەشەیەکی ڕاستەوخۆ بۆ سەر ئاسایشی خۆی سەیر دەکات. هەردوو دەستپێشخەرییەکە لەلایەن تارانەوە وەک هەوڵێک بە سەرکردایەتی ئەمریکا بۆ کۆنتڕۆڵکردن و گۆشەگیرکردنی ئێران و بەهێزکردنی یەکگرتنی ئیسرائیل لەگەڵ ناوچەکەدا هەست پێدەکرێت، ئێران لە ڕێگەی پشتیوانیکردنی لە میحوەرەکەی بەرخۆدان هەوڵی خاوکردنەوەی یەکگرتنی ئیسرائیل لە ناوچەکەدا داوە، لە سنووری باکووری وڵاتەکەیدا، ئێران لە ڕێڕەوی زەنگزووری ئازەربایجانەوە ڕووبەڕووی تەحەدای زیاتر دەبێتەوە – کە ئەنجامی دەستکەوتەکانی ئازەربایجان لە شەڕ لەگەڵ ئەرمینیایە. ئامانجی پڕۆژەکە دروستکردنی ڕێڕەوێکی وشکانی ڕاستەوخۆیە کە ئازەربایجان، تورکیا، ئاسیا و ئەوروپا بەیەکەوە دەبەستێتەوە لەسەر حیسابی گەیشتن بە ئێران.

 

(*)

وەرگێرانی: سەرچاوە: چاتەم هاووس.