د.فەهمی محەمەد عەلی، ئابووریناسە و مامۆستایە لە زانكۆی سەڵاحەدین و یەكێكە لەو ئەكادیمیستە ئابوورییانەی كە بەردەوام توێژینەوەی زانستی لەسەر ڕەهەندە جیاوازەكانی ئابووری دەكات و لە كۆڕ و كۆڕبەندە سیاسی و ئابوورییەكاندا ئامادەبوونی هەیە و ڕاشكاوانە لە ڕەهەندی ئابوورییەوە قسە لەسەر ڕووداو وپێشهاتەكان دەكات، لە گفتوگۆی ئەمجارەی بازنەی گفتوگۆشدا (یاسای نەوت وگازی فیدڕاڵی . خوێندنەوە و هەڵسەنگاندن)، لە ڕوانگەی گرنگیی ئابووریی نەوت لە سیاسەت و ستراتیژیەتی دەوڵەتدا قسەی لەسەر ئەم پرسە گرنگە كرد.

 

سوپاس بۆ بانگهێشتكردنمان بۆ ئەم گفتوگۆیە كە لەسەر پرسێكی هەستیاری لەمێژینەیە و پەیوەستە بە چارەنووسی داهاتووی هەرێمەكەمان و وابەستەیە بە قوتی ژیانی تاك بە تاكی نەتەوەكەمان وەك یاسای نەوت و گازی حكومەتی فیدڕاڵی بەڕێوە دەچێت.

پێش هەموو شتێك هەر باسكردنی نەوت وەك كاڵایەك گرنگی و هەستیارییەكی زۆری هەیە و كۆمەڵێك ڕەهەندی سیاسیی و ئابووری و یاسایی تەنانەت نەتەوەییش پێكەوە گرێ دەداتەوە. لەم گفتوگۆیەشدا هاوڕێیانم بە تێر و تەسەلی قسەیان لەسەر لایەنە سیاسی و یاساییەكەی كرد، بۆیە من لە ڕەهەندە ئابوورییەكەوە لێكدانەوەی لەسەر دەكەم.

پرسیاری سەرەكی و گرنگ ئەوەیە بۆچی دەستبردن بۆ نەوت لە هەموو لایەنەكانی وەبەرهێنان و یاسا و گواستنەوەش لە سیاسەتی عێراقیدا هەر لە سەرەتای دامەزراندنی هەموو دەوڵەتە یەك لە دوا یەكەكانی هەتاكو ئێستا پرسێكی لە ڕاددەبەدەر گرنگ و هەستیار بووە؟

وەڵامی ئەم پرسیارە ئەگەر لە ڕەهەندە ئابوورییەكەیەوە سەیری بكەین، ئەوەیە كە عێراق خاوەنی بڕێكی زۆری نەوتە كە لە ڕیزبەندی وڵاتە یەكەمەكانی جیهانە لە یەدەكی دۆزراوەی نەوت و هەروەها ڕێژەیەكی بەرزی زیاتر لە 90%ی داهاتی ساڵانەی عێراق پێكدەهێنت، واتە ڕێژەیەكی بەرزی بەرهەمی نیشمانیی ئەم وڵاتە پشكی نەوتە، یان پشتی بە داهاتی نەوت بەستووە.

كەواتە ئەو كاڵایەی كە پێی دەگوترێت «نەوت» و بە بڕبڕەی پشتی داهات و ئابووریی سەرجەم سێكتەرەكانی عێراق دادەنرێت، هەر لەبەر ئەم هۆكارانەشە ئەگەر دیسانەوە بپرسین: بۆچی ناتوانرێت یاسایەكی ڕێكوپێك بەناوی «یاسای نەوت و گازی حكومەتی فیدڕاڵی» بۆ دەربكرێت؟ ئایا هۆكارەكە بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە كە لەسەر ئاستی هەرێمی كوردستان و عێراق یاساناسی باشمان نییە، تاكو بتوانن ئەو یاسایە دابڕێژن؟ ئایا ئەو ئیشكالیەتەی لەسەر ئەو ماددە و بەندە دەستوورییانەیە كە پەیوەندییان بە نەوتەوە هەیە، هێندە قورس و ئالۆزن كە نەتوانین لێكتێگەیشتنی لەسەر دروست بكەین و لەسەر تەفسیرێكی هاوبەش ڕێك بكەوین و ئەم كێشەیە كۆتایی بێت؟

بە خوێندنەوەی من وەك ئابووریناسێك هۆكاری سەرەكی بۆ ڕێگرتن لە دەرچوونی ئەم یاسایە فرە ڕەهەندە و تەنیا هۆكارەكەی بێ توانایی یاسایی و تێنەگەیشتن لە ماددە دەستوورییەكان نین، بەڵكو هۆكاری سەرەكی بۆ ڕێگرتن لە دەركردنی ئەم یاسایە، ئەو هۆكارانەن كە زیاتر پەیوەندییان بەو بارودۆخە سیاسییە ناسەقامگیر و مەزهەبییەوە هەیە‌ كە لە مێژووی عێراقەوە هەن و پاش ڕووخانی ڕژێم زیاتر تەشەنەیان كرد و ئێستا لە عێراقدا زیاتر زەق بوونەتەوە. ئەم بارودۆخە ناسەقامگیرە بووەتە هۆكاری ئەوەی هەم دەستتێوەردانی هەرێمی و ناوچەیی و هەم دەستتێوەردانی نێودەوڵەتیش هەبێت، بۆ ئەوەی بارودۆخەكە بەم شێوەی ئێستا بمێنێتەوە كە خزمەتی بەرژەوەندیی ئەوان بكات. ئەوجا بۆ ئەوەی بەرژەوەندییەكانی خۆیان بپارێزن، ئەوا هەم لەسەر ئاستی هەرێمی و هەمیش لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی و بازاڕی جیهانی نەوت، دەستتێوەردان لە هەموو كاروبارەكانی دەوڵەتی عێراق بە هەرێمی كوردستانیشەوە دەكەن.

ئەو ئاستەنگانەش كە لە سێكتەری نەوت و گازی هەرێمی كوردستان هەیە و بوونەتە كێشە لە نێوان عێراق و هەرێم زەق دەكرێنەوە كە پەیوەندیدارن بە «شێوازی گرێبەستەكان، تێچووی بەرهەمهێنان، كرێی گواستنەوە»، هەموو ئەم كێشانەش كە لەم سێكتەرە بۆ هەرێم دروست بوون، دەرهاویشتەی ئەو بارودۆخە ناسەقامگیرە سیاسییەن كە لە پەیوەندییەكانی نێوان هەرێمی كوردستان و حكومەتی ناوەند هەیە و ئەو بارودۆخەی بۆ هەرێم دروست كردووە كە ناچارە و دەبێت وابێت. چونكە ئەگەر هەرێمی كوردستان سەربەخۆیی یاسایی و سیاسیی ددانپێدانراوی جیهانی هەبوایە، ئەوا ئەو گرێبەستانە و گرێبەستی كۆمپانیاكانی نەوتیش وەك ئێستا نەدەبوون.

ئەم پرس و ئاستەنگانە لە چەندین كۆڕ و گفتوگۆی دیكەش زۆر بە جددی و ڕاشكاوانە قسەمان لەسەر كردووە و جەختمان لەسەر ئەوە كردووەتەوە، كاتێك باسی شێوازی گرێبەستەكان و تێچووی بەرهەمهێنان و گواستنەوەی هەرێم دەكەین، دەبێت ئەو بارودۆخە سیاسییە ناسەقامگیرە لەبەر چاو بگیرێت و، ئەوە ڕەچاو بكرێت كە هەرێمی كوردستان دەوڵەتێكی سەربەخۆی خاوەن سەروەریی سەقامگیر نییە، هەتا بتوانێت چۆن دەیەوێت بەو شێوەیە گرێبەستەكان گرێ بدات، بەڵكو لەبەر ئەو بارودۆخە ناسەقامگیرییە سیاسییەی لە عێراقدا هەیە، زۆر جار هەرێمی كوردستان ناچار بووە ئاسانكاری و ئیمتیازاتی زیاتر بە كۆمپانیا نێودەوڵەتییە گەورەكانی نەوت بدات، بۆ ئەوەی ڕازییان بكات و بێن لە كوردستان سەرمایەی خۆیان لە وەبەرهێنانی سێكتەری نەوت و گاز وەگەڕ بخەن.

پرسیار ئەوەیە ئێمە وەك هاووڵاتیانی كوردستان دەبێت چۆن سەیری ئەم پرسە هەستیارە بكەین و چۆن مامەڵەی لەگەڵ بكەین؟ لە وەڵامی ئەم پرسیارە جەخت لەسەر ئەوە دەكەمەوە، بەپێی دەستوور «نەوت موڵكی هەموو گەلانی عێراقە»، بەڵام پرسیار لێرەدا ئەوەیە ئایا وەك گەلی كوردستان و نەتەوەی كورد مامەڵە لەگەڵ ئەم پرسە گرنگە بكەین، یان وەك تاكێك و لە ڕوانگەی بەرژەوەندیی تاكە كەسییەوە؟ لە وەڵامی ئەم پرسیارەشدا دەڵێم: ئەگەر عێراق دەوڵەتێكی فیدڕاڵییە و تیایدا دەسەڵات و داهات دابەش دەكرێت، ئەوە ئەمە مانای ئەوەیە دەبێت هەرێمەكان دەسەڵاتی ئەوەیان پێ بدرێت كە ڕۆڵیان هەبێت لەگەڵ حكومەتی فیدڕاڵی بۆ ئەوەی ئەم سێكتەر گرنگ و هەستیارە بەڕێوەبەرێت، بۆیە پرسی نەوت وگاز بۆ هەرێمی كوردستان، تەنیا پەیوەندی بە داهاتی تاكە كەسییەوە نییە، بەڵكو پرسێكە پەیوەندی بە داهاتی نیشتمانیی هەرێمی كوردستانەوە هەیە، پەیوەندی بە داهاتووی نەتەوەشمانەوە هەیە، وەك ڕەهەندێكی سیاسیی نەتەوەیی، بۆیە دەكرێت هەردوو كاڵای نەوت و گاز بكرێتە كارتێك بۆ فراوانكردنی پەیوەندییەكانی هەرێم لەگەڵ جیهانی دەرەوە و ئاستی بارزگانیمان لەگەڵ دەرەوە فراوانتر بكەین.

لە دوماهیدا جەخت لەسەر ئەوە دەكەمەوە نەبوونی یاسای نەوت و گازی فیدڕاڵی، یان ئەو كێشە و ئاستەنگانەی لەم سێكتەرە گرنگە هەن، نە پەیوەندی بە ڕەهەندی یاساییەوە هەیە، كە نەتوانین یاسایەك دابنێین، نە پەیوەندی بە ڕەهەندە ئابوورییەكەوە هەیە كە نەزانین چۆن ئەم داهاتە دابەش بكەین، بەڵكو گرفت و كێشەی سەرەكی كە ناسەقامگیری لە سێكتەری نەوت و گاز دروست كردووە، بۆ ئەو بارودۆخە سیاسی و نەتەوەییە ناسەقامگیرەی عێراق دەگەڕێتەوە، وڵاتانی دەوروبەریش بۆ بەرژەوەندی و ئامانجە سیاسییەكانیان زیاتر ئاڵۆزی دەكەن.