سەرۆك بارزانی بێجگە لە شەرعییەتی شۆڕشگێری و یاسایی، شەرعییەتی مێژوویشی هەیە
لەم چوارچێوەیەدا ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ بنەماكانی فقهی دەستووری، دیارە پرسی سەرۆكایەتی وڵات، یان پرسی سەرۆكایەتی ویلایەت، یان هەرێم پرسێكی زۆر هەستیار و گرنگە، بۆیە گرنگە بزانرێت هەڵبژاردنی سەرۆك چۆن دەبێت، كێ مافی ئەوەی هەیە خۆی كاندید بكات، بە چ پرۆسێسێك ئەم پرسە یەكلایی دەكرێتەوە. پرسیار ئەوەیە:
هەر لەم مێزگردەدا دكتور شێرزاد گوتی: ئەگەر سەرنج بدەین هەتا هەمواری 22ی دەستووری ئەمریكا هیچ مەرجێك بۆ هەڵبژاردنەوەی سەرۆك نەبووە، ئەمەش لەبەر ئەوە بووە لە كاتی قەیران و تەنگژە بتوانن سەرۆك هەڵبژێرنەوە، ئێمەش ئێستا لە هەرێمی كوردستان بە بارودۆخێكی هەستیار و قەیراناویدا تێدەپەڕین، هەتا ئێستا چەندین كێشە هەن چارەسەر نەكراون. كێشەی ماددەی 140ی دەستووری عێراق و گەڕانەوەی ئەو ناوچانە لە رووی یاسایی و دەستوورییەوە یەكلانەبوونەتەوە، بۆیە گرنگە ئەم بارودۆخە لەبەر چاو بگیرێت، دەكرێت هەر كاتێك بارودۆخەكە سەقامگیر بوو، ئەو پرسەش دیاری بكرێت. ئەم واقیعە پێمان دەڵێت، پرسی رێكخستنی سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستان دەبوو بە یاسایەكی تەئسیسی كە هێزی دەستووری هەیە رێكبخرایە، نەك بە یاسایەكی ئاسایی، پاشان ئەم یاسایە بە زۆرینەی 3/4، یان 2/3، پەسەند بكرایە، لە كاتێكدا ئەمە نەكراوە، هەست دەكرێت ئەمە ئاكامی كەموكورتییەكی تەشریعییە، ئەم كەموكورتییە كاریگەری كردۆتە سەر چۆنیەتی رێكخستنی سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستان و رێكخستنی ئیشەكان و دەرچوونی یاساكان، ئەمانەش هەموویان كاریگەری هەبووە لە سەر سیستمی یاسایی لە هەرێمی كوردستاندا.
دواتر فەرهاد محەمەد سەنووسەری گۆڤاری گوڵان لەم مێزگردەدا زیاتر لە روانگەیەكی رۆژنامەوانییەوە هەڵوەستەی لەسەر ئەم پرسەكرد و بەمجۆرە رای خۆی خستەڕوو:
ئێمە زیاتر بۆچوونەكانمان رۆژنامەنووسانەیە، بۆیە لە پرسێكی وا گرنگدا كە پێوەندی بە هەر تاكێكی كۆمەڵگەوە هەبێت، لەوانەیە شتێكی باش بێت، بۆچوونی رۆژنامەوانیش هەبێت. ئەوەی ئێمە وەك رۆژنامەنووس لەم كێشەیەی سەرۆكایەتی هەرێم دەیبینین، ئەوەیە چۆن پرسی سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستان وەك پرسێك بۆ ئێستا و ئایندە تاوتوێ بكەین و بە كەسێتی كردنی ئەم پرسە لە شەخسی سەرۆك مسعود بارزانی لێك جیابكەینەوە، لەبەر ئەوەی ئێستا ئەم دوو پرسە پێكەوە تێكەڵ كراوە و مەسەلەكە هەمووی بۆتە ئەوەی سەرۆك بارزانی لە پەرلەمان هەڵبژێردرێتەوە، یان لەلایەن خەڵكەوە، لەكاتێكدا دیاریكردنی شێوازی سیستمێك بۆ هەڵبژاردنی سەرۆكی وڵات، پێوەندی بە تەنها كەسێكەوە نییە، بەڵكو پێوەندی بە ئێستا و نەوەكانی ئایندەشەوە هەیە.
شايانى باسه لەم مێزگردەدا د.نەژدەت ئاكرەیی راشكاوانە لەسەر خاڵێكی گرنگ هەڵوەستەی كرد كە ئەویش لاوازی، یان كەموكورتی تەشریعە و جەختی لەوە كردەوە كە هۆكاری ئەم كێشەیە دەگەڕێتەوە بۆ ئەو كەموكورتییەی لە تەشریعدا هەمان بووە، وتیشی: «من دەخوازم بگەڕێمەوە بۆ بیبلۆگرافیای زەمەنی و چۆنیەتی بەیەكداچوونی چەمكی شەرعییەتی شۆڕشگێری لەگەڵ مەشرووعییەتی یاسایی. دیارە لە پاش راپەڕینی بەهاری 1991، بەرەی كوردستانی یاسای ژمارە 2ی دەردەكرد بۆ هەڵبژاردنی رابەری بزووتنەوەی رزگاریخوازی كوردستان، ئەم یاسایە زیاتر لە سەر بنەمای شەرعییەتی شۆڕشگێری بوو، نەك دامەزراوەیی، ئاشكراشە ئەمەش رەنگدانەوەی لایەنی سیاسی و كۆمەڵایەتی ئەو قۆناخە بووە، لە 19ی ئایاری 1992 بەپێی ئەم یاسایە هەڵبژاردن كرا، بەڵام هیچ كام لە كاندیدەكان نەگەیشتنە ئەو دەنگەی كە پێویست بوو، دوای ئەویش دەسەڵات لە نێوان پارتی دیموكراتی كوردستان و یەكێتی نیشتمانی كوردستان بە فیفتی فیفتی دابەشكرا.
لە درێژەی ئەم مێزگردەدا د.عەبدولمەلیك یونس قسەی لەسەر رێكنەكەوتنی لایەنە سیاسییەكان هەتا 19ی ئابی داهاتوو ئاماژەی بە مەترسیی درووستبوونی بۆشایی دەستووری كرد و جەختی لەوە كردەوە، ئەگەر ئەم پرسە لە خاڵێكدا چڕ بكەینەوە، ئەوەیە كە ماوەی سەرۆكایەتی هەرێم تەواو بووە، سەرۆكی هەرێمی كوردستان داوای لە كۆمسیۆنی باڵای هەڵبژاردنەكان كردووە، هەڵبژاردن بكرێت، بەڵام وەڵامی ئەوان ئەوەیە لە ئێستادا ناتوانن هەڵبژاردن بكەن، بۆیە ئەگەر لایەنە سیاسییەكان نەگەنە سازان، ئەوا لە دوای 19ی ئاب دەكەوینە ناو بۆشاییەكی دەستووری، ئەم بۆشایە دەستوورییەش بۆ ئێستای كوردستان ترسناكە، لەبەر ئەوەی لەم بارودۆخەدا بۆمبی تەوقیتی ناوخۆیی و ئیقلیمی بوونی هەیە و لەوانەیە لە پڕ بتەقێتەوە، بۆ خۆدوورخستنەوە لەم مەترسییانە چەندین چارەسەر پێشكەش كراون.
شايانى ئاماژەپێكردنە لە درێژەی مێزگردەكەدا د.محێدین حەسەن پسپۆڕ لە یاسای دەستووری ئەم قەیرانەی لەو خاڵەوە شرۆڤە كرد و گوتی: پرۆسەی نووسینەوەی دەستوور و پرسی هەڵبژاردنی سەرۆكی هەرێم بەر لە كۆتایی هاتنی وادەی خۆی، هەر بۆ خۆی پرۆسەیەكە پێوەندی بە بونیادی دامەزراوەیی هەرێمی كوردستانەوە هەیە، ئەوجا لەو روانگەیەوە كە هەرێمی كوردستان بەرەو دامەزراندنی دەوڵەت هەنگاو هەڵدەگرێت، یان وەك پرۆسەیەكی ململانێ لەنێوان هێزە سیاسییەكاندا، ئەمەش پرسێكی گشتگیرە و هەموو كۆمەڵگە دەگرێتەوە، كەواتە ئێمە رووبەڕووی دوو پرس دەبینەوە:
1. بونیادی دامەزراوەیی بەرەو دەوڵەت بوون.
2. ململانێی سیاسی نێو كۆمەڵگە، یان نێوان لایەنە سیاسییەكان.
شایانی گوتنە و ئاماژەپێكردنە د.چەواس حەسەن پسپۆڕ لە یاسای نێودەوڵەتی، دوو خاڵی گرنگی لە یەكتری جیاكردەوە گوتی: ئەویش خودی كێشەكە و چۆنیەتی خستنەڕووی كێشەكەیە، لەم لایەنەوە ئاماژەی بەوە كرد ئەگەر تەماشای كێشەی سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستان بكەین، هەست دەكەین لایەنێكی ئەرێنی تێدا دەبیندرێتەوە، ئەو لایەنەش ئەوەیە كە گەلی كوردستان بۆ یەكەمین جارە خۆی قسە لە سەر سیستمی حوكمڕانیی خۆی دەكات، پێشتر ئەو مافەی نەبووە و هەرگیز رێگەی پێنەدراوە لەسەر سیستمی حوكمڕانی ئەو وڵاتە قسە بكات، كە تێیدا ژیاوە. بۆیە ئەمە لایەنێكی ئەرێنییە و جۆرێكە لە دەركەوتنی ئاماژە بەوەی میللەتی ئێمەش گەیشتۆتە ئەو ئاستەی بە هۆشیارییەوە قسە لەسەر حوكمڕانی خۆی بكات، ئەمەش جۆرە پێشكەوتنێكە، بەڵام لایەنی نەرێنی ئەم پرسە لەو خاڵەدا دەبینم، ئەوەیش چۆنیەتی خستنەڕووی ئەم كێشەیە و چۆنیەتی گفتوگۆكردنە لەسەر ئەم كێشەیە، كە ئەم لایەنەی هەڵەیە. بۆیە خودی كێشەكە ئاساییە، بەڵام خستنەڕوو، یان گفتوگۆكردن لەسەر كێشەكە هەڵەیە، هەر بۆ نموونە لە فەرەنسا لە دوای شەڕی یەكەمی جیهانی لە ساڵانی 1918 و 1919 موناقەشە لەسەر ئەوە كراوە سیستمی سیاسیی فەرەنسا پەرلەمانی بێت، یان سەرۆكایەتی. لە دوای شەڕی دووەمی جیهانی دووبارە ئەو موناقەشەیە كراوەتەوە كە پەرلەمانی بێت، یان سەرۆكایەتی، ئەوە بوو لە 1946 بڕیاریان دا پەرلەمانی بێت، دیگۆل لە ماوەی ساڵانی 1946-1958 لە دەسەڵات دوور كەوتەوە و لە ساڵی 1958 خۆیان ناچار بوون و دیگۆل-یان هێنایەوە و سیستمەكەیان گۆڕی. ئەمە مانای ئەوەیە ئەم پرسە سروشتی و ئاساییە.
بۆ زیاتر خوێنەرانی گۆڤاری گوڵان ئاشنابكەین و خوێندنەوەی ئەم بابەتە لە گۆڤاری گوڵان ژمارە(1036)
