«دەیڵێم و دڵیشم پڕ لە ئاخ و كەسەرە، من لەو بڕوایەدام كە لەمەودوا لە عێراقدا گەلێكی عێراقی نییە، بەڵكو چەند پێكهاتەیەكی مرۆیی خەیاڵی هەن، كە خاڵین لە هەموو هزرێكی نیشتمانپەروەرانە و بە نەریت و بیروبڕوای پڕوپووچی ئایینی گۆشكراون. هیچ شتێكی هاوبەش كۆیان ناكاتەوە، گوێ لە شتی خراپ دەگرن و خوازیاری ئاشوب و ئاژاوەن. هەمیشە ئامادەن دژی هەر حكومەتێك راپەڕن، ئێمە دەمانەوێ و حاڵەتەكەش هەر ئەمە دەخوازێ كە گەلێك دروست بكەین و پەروەردەی بكەین و رایبهێنین و فێری بكەین، جا ئەوەی دەزانێت كە پێكهێنان و دروستكردنی گەلێك لەم هەلومەرجەدا قورسە، دەبێ بەو هەوڵە گەورانەش بزانێت كە پێویستە بدرێن بۆ تەواوكردنی ئەم دروستكردن و پێكهێنانە. ئەمە ئەو گەلەیە كە ئەركی پێكهێنانیم خستۆتە سەر شانی خۆم.»
شا فەیسەڵی یەكەم
یەكەمین پادشای شانشینی عێراق لە 1921


دڕندایەتی و زەبر و زەنگ دوو توخمی سەرەكی لە فۆرمەلەی عێراقی دەستكرددا
كێشەی دەوڵەتی عێراق، كێشەیەكی بونیادییە و پەیوەستە بە شێوازی بونیادنانی ئەم دەوڵەتەوە لەلایەن شانشینی بەریتانیا-وە لە دوای شەڕی یەكەمی جیهانی، ئەم دەوڵەتە كە لە پێكەوە لكاندنی ویلایەتی بەغدا و بەسرا لەسەرەتادا وەك بەشی بەریتانیا نەخشەی بۆ كێشراوە و پاشانیش ویلایەتی موسڵ خرایەسەری لەسەر بڕیاری بەریتانیا كە لە سەر دوو بنەمای سەرەكی ئەم دەوڵەتەی دروستكردووە:
1. شەڕدروستكردن (War-Making)، ئەمەش واتە دەوڵەتێكی عەسكەرتاری گەورە و بەهێز دروست بكرێت بۆ ئەوەی لەسەر ئاستی هەرێمی و ناوچەكە بتوانێت لە ئاستكی باڵادا مونافەسەی سیستمی عەسكەرتاری ناوچەكە بكات.
2. دەوڵەت دروستكردن (State-Making) لەسەر بنەمای سەركوتكردنی پێكهاتە ركابەرەكانی ناو عێراق و بە میتۆدی داپڵۆسین و سەركوتكردن مامەڵە لەگەڵ پێكهاتە جیاوازەكانی عێراق بكرێت، بۆ ئەوەشی ئەم كارەی بۆ بچێتە سەر، هەموو كات و بە درێژایی نزیكەی 100 ساڵی رابردوو هەر دەستەیەك لە بەغدا دەسەڵاتدار بووبێت، هەوڵیداوە دەسەڵات مۆنۆپۆل بكات و بە شێوەیەكی سەنتڕاڵی پێكهاتەكانی دیكە سەركوت بكات، ئەگەر ئەو پێكهاتە جیاوازانەش پەنایان بۆ شۆڕشی چەكداریش لە دژی ناوەند بردبێت، ئەوا دەسەڵاتی ناوەند زۆر دڕندانە هەموو هەوڵی خۆی خستۆتەگەڕ بۆ ئەوەی ئەو شۆڕشانە سەركوت بكات.
ئەم دوو بنەمایەی كە بەریتانیا عێراقی لەسەر دروستكردووە، هەر لە سەرەتاوە بەرەنجامی ئەو بیرۆكەیە بووە كە شا فەیسەلی یەكەم كە لە حیجازەوە هێنایان و كردیان بە یەكەم پادشای عێراق و ئەویش راشكاوانە ئەوەی گوتووە «لە عێراقدا گەلێك نییە بە ناوی گەلی عێراق، بەڵكو كۆمەڵێك پێكهاتەی خەیاڵین و هیچ هەستێكی نیشتمانییان نییە» ئەمە هەروا لەخۆڕا نەگوتراوە، لەبەر ئەوەی ئەگەر لە سەر خاكێك گەلێك بوونی نەبێت كە توخمە سەرەكییەكانی دەوڵەت (خاكی هاوبەش، زمانی هاوبەش، مێژووی هاوبەش، ئایینی هاوبەش، داب و نەریتی هاوبەش) پێكەوە كۆیان بكاتەوە، ئەوا ناتوانرێت لەسەر سێ بنەما سەرەكییەكەی دەوڵەتی هاوچەرخ كە بریتین لە (دامەزراوە، سەروەریی یاسا، دیموكراتی) دەوڵەتی عێراقی لەسەر بونیاد بنرێتەوە و شەرعیەتی بەكارهێنانی هێز بدرێتە دەوڵەت بۆ ئەوەی سنووری ئەو وڵاتە و سەقامگیری و خۆشگوزەرانی بۆ گەلەكەی دابین بكات.
بۆیە ئەگەر لێرەوە دووبارە بگەڕێینەوە بۆ وتە بەناوبانگەكەی شا فەیسەڵی یەكەم، ئەو دەڵێت: ئەركی دروستكردنی گەلێك و راهێنان و مەشق پێكردنی وەك گەلێك دەخەمە سەرشانی خۆم. ئەمەش ئەگەر لە سەرێكەوە لەگەڵ چواردە بەندەكەی وۆردۆ ویلسن بۆ بڕیاردانی مافی چارەنووسی گەلان یەكبگرێتەوە كە شەرعیەت دەداتە ماندێتی بەریتانیا و فەرەنسا بە سەر دەوڵەتە تازە دروستكراوەكانی ناو ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، بەوەی پێویستە ئەو دەوڵەتە تازانە هەر هێندە لە ژێر ماندێتی بەریتانیا و فەرەنسادا بمێننەوە، تا گەلەكانیان فێری حوكمڕانی دەبن و دەتوانن خۆیان حوكمڕانیی خۆیان بكەن، بەڵام قسەكەی شا فەیسەڵ بە دیوێكی دیكەدا هاودژییەكی تەواو لەگەڵ بەندەكانی وڵسن بۆ مافی بڕیاردانی چارەنووسی گەلان دروست دەكات، ئەویش ئەوەیە كە لە عێراقدا گەلێك بەناوی گەلی عێراق بوونی نییە و، شا فەیسەڵ خۆی ددان بەو راستییەدا دەنێت و خۆی دەڵێت: ئەركی دروستكردنی ئەو گەلە لەسەر شانی منە.


بەڵام پرسیاری سەرەكی لێرەدا ئەوەیە شانشینی دروستكراوی عێراق لە سەر دەستی بەریتانیا چۆن هەوڵیدا گەلی عێراق دروست بكات؟ بێگومان بە رێگەی ملكەچ پێكردن و زەلیل كردنی تەواوی نەتەوە و مەزهەب و پێكهاتە جیاوازەكانی عێراق بۆ حوكمڕانی عروبەی سوننە، لەمەشدا هێزی ئاسمانی پادشایی بەریتانیا لە ماوەی ساڵانی 1921-1932 كە عێراق بە فەرمی بۆتە ئەندامی كۆمەڵەی گەڵان، زیاتر لە 130 جار هێرشی ئاسمانی وەك پشتیوانی بۆ سوپای عێراق كردۆتە سەر ئەو شۆڕش و یاخیبوونانەی كە دژی دەوڵەتی عێراق ئەنجامدراون، وەك هێرشی سوپای عێراق و فڕۆكەی بەریتانی بۆ سەر شێخ مەحمودی حەفید و بەدیلگرتنی شێخ لە شەڕی دەربەندی بازیان، پاشان هێرشكردنە سەر شۆڕش و یاخیبوونەكانی هۆزەكانی عەرەبی شیعەی عێراق لە باشوور، دوای ئەویش هێرشكردنە سەر ناوچەی بارزان و دامركاندنەوەی شۆڕشی یەكەمی بارزان، هەڵكوتانە سەر شۆڕش و یاخیبوونەكانی ئاشورییەكان و دروستكردنی قەسابخانەیەكی خوێناوی دژی ئاشورییەكان لە سێمێل، ئەمەش مانای ئەوەیە هەر لە سەرەتاوە بە پشتگیری بەریتانیا هەوڵدراوە لە عێراقدا گەلێك دروست بكرێت كە لە ناو عروبەی سوننەدا بتوێنرێتەوە، گومانیشی تێدا نییە، هەوڵدان بۆ تواندنەوەی هەموو پێكهاتە جیاوازەكان لەناو بۆتەی تەنیا یەك پێكهاتەدا، پێویستی بە شێوازێكی دیكەی دەوڵەتە كە پێی دەگوترێت دەوڵەتی قووڵ، یان دەوڵەتی عەسكەرتاری (Deep State)، لە عێراقیشدا، هەر لە سەرەتای دروستبوونی ئەم دەوڵەتە دەستكردەوە، سوپایەكی بەهێز بونیاد نراوە، ئەو سوپایەی كە هەموو ساڵێك لە شەشی كانوونی دووەمدا وەك سوپایەكی قارەمان و بەهێز لەسەر ئاستی عێراق و ناوچەكە باسی پاڵەوانێتییەكانی دەكرێت، لەمەش زیاتر لەبەر ئەوەی پێكهاتە جیاوازەكانی عێراق خۆیان بە خاوەنی ئەو سوپا سەركوتكارە نەزانیوە، ئەو سوپایە لە بری ئەوەی خاكی عێراق لە هەڕەشەی دەرەوە بپارێزێت، بەردەوام بۆ سەركوتكردنی پێكهاتە جیاوازەكانی بەكار هاتووە، بۆیە پێكهاتە جیاوازەكان ئامادە نەبوون بە شێوەیەكی خۆبەخشانە بچنە ریزی ئەو سوپایە، حكومەتی پادشایی عێراقیش خزمەتی سەربازیی زۆرەملێی ( التجنید الاجباري) سەپاند، ئەمەش بووە هۆكاری ئەوەی سوپا هەموو كات خاوەنی دەسەڵاتی كردەیی بێت، هەر بۆیە لە بری ئەوەی شانشینی عێراق كە بە حیساب خاوەنی پەرلەمان بوو، بە شێوەیەكی ئاشتییانە دەستاودەستی دەسەڵات بكات، ئەوا هەر چەند ساڵێك دوای ئەوەی عێراق بۆتە ئەندامی كۆمەڵەی گەلان، لە ساڵی 1936 یەكەمین كودەتای سەربازی لە سەردەستی بەكر سدقی ئەنجامدراوە، لەدوای ئەم كودەتایەوە، شێوازی دەستاودەستكردنی دەسەڵات لە عێراقدا بۆتە ئەوەی ئەم ئەفسەری پلەدار كودەتا بە سەر ئەوی دیكەدا بكات، لەمەش خراپتر چەند حكومەت لە بەغدا گۆڕانكاری بەسەردا هاتبێت تەنانەت كە بەكر سدقی-یش كە بە حیساب لە دایك و باوكێكی كورد بووە، هەوڵیانداوە لە چوارچێوەی عروبەی سوننە هێندەی دیكە دەسەڵاتی سەربازی و سەركوتكاری قۆرخ بكەن و دژی كورد و هەر پێكهاتەیەكی دیكەی عێراق بیخەنەگەڕ، هەروەك لە چلەكانی سەدەی رابردوو جارێكی دیكە حكومەتی پادشایی عێراق هەموو هێزی پیادە و تانك و تۆپ و هێزی ئاسمانی خۆی بۆ دژایەتیكردنی شۆڕشی دووەمی بارزان خستەگەڕ، ئەم بارە درێژەی هەبووە هەتا كودەتا سەربازییەكەی عەبدولكەریم قاسم لە ساڵی 1958 كە كۆتایی بە رژێمی پادشایەتی هێنا. عەبدولكەریم قاسم لە بەر ئەوەی دوای كودەتاكەی هەوڵیدا لە دەستووری كاتیدا بە شێوەیەكی راستەقینە پێناسەی دەوڵەتی عێراق بكات بە نیشتمانی هاوبەشی كورد و عەرەب، ئەوە بوو كورد پشتگیری تەواوی بۆ عەبدولكەریم قاسم دەربڕی و كودەتاكەیان ناو لێنا شۆڕشی چواردەی تەمموز، لەمەش زیاتر بارزانی نەمر بەو ئامانجە لە سۆڤیەت گەڕایەوە، ئەو دەستوورە كاتییە جێبەجێ بكرێت و كورد و عەرەب پێكەوە عێراق لە سەر بنەمای شەراكەت بونیاد بنێنەوە، بەڵام لە بەر ئەوەی باڵی شۆڤێنی عروبەی سوننە بە رەگ و ریشەی بونیادی دەوڵەتی عێراقدا شۆڕببوونەوە و، لەبنەڕەتدا دەوڵەتی عێراق لەسەر بنەمای تواندنەوەی پێكهاتەكان لە ناو عروبەی سوننە بونیاد نرابوو، باڵی شۆڤێنی عەرەبی بەتایبەتی حزبی بەعس، لەساڵی 1959 هەوڵیاندا قاسم تیرۆر بكەن، پاشانیش قاسم لە بەڵێنەكەی و بەندی سێیەمی دەستووری عێراق پاشگەز بووەوە و گەورەترین هێرشی كردە سەر كوردستان و ناوچەی بارزان بۆ ئەوەی كورد سەركوت بكات، بەڵام ئەمجارەیان بارزانی نەمر و پارتی دیموكراتی كوردستان، شۆڕشی مەزنی ئەیلوول-یان راگەیاند. دیارە لە شەستەكانی سەدەی رابردووش هەتا كودەتای 1968 كە بەكر و سەدام هاتنە دەسەڵات، چەندین كودەتای دیكەش روویانداوە، بەڵام لە دوای 1968 و هاتنی سەدام و بەكر بۆ دەسەڵات، ئیدی عێراق بە تەواوی بووە دەوڵەتێكی سەركوتكاری پۆلیسی و دڕندە و لە ماوەی ساڵانی حەفتاكان و هەشتاكاندا حزبی بەعس نزیكەی یەك ملیۆن هاووڵاتی لە عێراق بێسەروشوێن و بەند كردووە، بەتایبەتیش لە ماوەی 10 ساڵی هەشتاكانی سەدەی رابردوو گەورەترین تاوانی دژی گەلی كوردستان ئەنجام دا كە سەركوتكردنی هەزاران فەیلی بە ناوی تەبعیەی ئێرانی هەناردەی ئێران كردەوە و بێسەروشوێنی كوردن، پاشانیش ئەنفالكردنی 8000 بارزانی و دواتریش كیمیابارانكردنی هەڵەبجە و شاڵاوە بەدناوەكانی ئەنفاڵ كە 182 هەزار كەسی كۆمەڵكوژ كرد.



شەڕی عێراق و ئێران. نمایشكردنی هێزی دەوڵەتێكی عەسكەرتاری لە سەر ئاستی ناوچەكە



لەگەڵ ئەوەی لە ساڵی 1968 و دوای كودەتای بەعسییەكان، ئەحمەد حەسەن بەكر بووە سەرۆك كۆماری عێراق، بەڵام كاراكتەری سەرەكی لە ناو دەوڵەتی عێراقدا سەدام حوسێن-ی جێگری بوو. سەدام لەسەرەتادا هەوڵیدا كێشەی كورد لە عێراقدا بە شێوەیەكی ئاشتییانە چارەسەر بكات و سەركردایەتی شۆڕشی ئەیلوول-یش پێشوازی لەو هەوڵەی كرد و لە 11ی ئاداری 1970 رێككەوتنی نێوان شۆڕشی ئەیلوول و حكومەتی بەعس ئیمزا كرا، بەپێی ئەو رێككەوتنە دەبوو لەماوەی 4 ساڵدا مافی ئۆتۆنۆمی و جوگرافیای كوردستان لە عێراقدا دیاری بكرێت، بەڵام لە ماوەی ئەو 4 ساڵە پیلانی بەعسییەكان ئەوە بوو كە بارزانی نەمر تیرۆر بكەن، هەروەها لە سەر ئاستی نێودەوڵەتیش پێگەی خۆیان قایم بكەن، لەگەڵ ئەوەی بارزانی نەمر و سەركردایەتی شۆڕشی ئەیلوول لەم هەوڵانەی بەعس و بەغدا خافڵگیر نەبوون، بەڵام مەبەستیان بوو ئاشتی بەردەوام بێت، نەك شەڕ هەڵبگیرسێتەوە، بەڵام بەعس لە ساڵی 1974 شەڕی بەسەر كورددا سەپاند و لە شەڕەكەشیدا نەك هەر سەركەوتوو نەبوو، بەڵكو قارەمانیەتی هێزی پێشمەرگە و پتەویی شۆڕشی ئەیلوول وایكردبوو كە حكومەتی بەعس بڕووخێت، بەڵام لەبەر ئەوەی ئەمریكا لە شەڕی ڤێتنام دۆڕاندبووی و عەرەبیش شەڕی ئۆكتۆبەری ساڵی 1973 بردبۆەوە، سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا لە سەردەمی هینری كیسنجەر بەو ئاراستەیە بەڕێوە دەچوو، عێراق لەو كاتەدا كە زیاتر لە سۆڤیەت نزیك بوو، پەلی بكێشێت و لە ئەمریكا و رۆژئاوای نزیك بكاتەوە، بۆیە لە ساڵی 1975 لە چوارچێوەی پیلانەكەی كیسنجەردا، شای ئێران و سەدام حوسێن لە جەزائیر كۆبوونەوە و لەو كۆبوونەوەیەدا سەدام حوسێن سازشی لە سەر شەتولعەرەب كرد بەو مەرجەی ئێران هەموو پشتیوانییەكانی خۆی لە شۆڕشی ئەیلوول ببڕێت، لەمەش زیاتر رێككەوتن لەسەر ئەوەی بە هەردوو دەوڵەت سەركوتی هەر شۆڕش و مقاوەمەتێك بكەن، ئەمە وایكرد شۆڕشی ئەیلوول بكرێتە قوربانی پیلانێكی نێودەوڵەتی و نسكۆی بەسەردا بێت. لەگەڵ ئەوەی دوای تەنیا چەند مانگێك پارتی دیموكراتی كوردستان خۆی رێكخستەوە و سەركردایەتیی كاتیی هەڵبژارد و دوای ساڵێك شۆڕشی گوڵان-ی وەك درێژەپێدەری شۆڕشی ئەیلوول راگەیاند، بەڵام حزبی بەعس و سەدام حوسێن رێگەیان بۆ تەخت بوو، بۆ ئەوەی بە تەواوەتی عێراق بكەنە دەوڵەتێكی عەسكەری و بەهێز لە سەر ئاستی ناوچەكە و دەوڵەتێكی پۆلیسی و ئەمنی و دڕندە لەسەر ئاستی ناوخۆ و دوای نسكۆی شۆڕشی ئەیلوول بە یەك دوو ساڵ كەوتە وێزەی حزبی شیوعی عێراق و ئەویشی سەركوت كرد. ئەمریكا لە حەفتاكانی سەدەی رابردوو تا هاتنەوەی ئایەتوڵا خومەینی لە ساڵی 1979 لە فەرەنسا و رووخانی رژێمی شای ئێران و دامەزراندنی كۆماری ئیسلامی، هەوڵیدەدا نەك پێوەندیی ئاڵۆزی لە مێژینەی نێوان ئێران و عێراق هێور بكاتەوە، بەڵكو ئامانجی ئەوە بوو ئێران و عێراق وەك دوو دەوڵەتی بەهێزی ناوچەكە دۆست بن و پێكەوەش دۆستی ئەمریكا بن، لەملاشەوە كە رێككەوتنی كامب دیڤید لە 1978 لە نێوان میسر و ئیسرائیل سەركەوتنی بەدەست هێنابوو، وەك هێنانەدی سەقامگیری تەواو لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەخوێندرایەوە. بەڵام بە رووخانی شا و دامەزراندنی كۆماری ئیسلامی ئێران، لەلایەك ئەمریكا دۆستێكی گەورەی وەك شای لە دەستچوو كە ناوی لێنابوو (پۆلیسی كەنداو)، لەلایەكی دیكەوە بە سەركەوتنی شۆرشی ئیسلامی ئێران، راگەیاندنی ویلایەتی فەقیهـ زەنگێكی مەترسیدار بوو بۆ حوكمڕانی لە عێراقدا، ئەمەش لەو روانگەیەوە سەرچاوەی گرتبوو، كە پێشتر ئایەتوڵا خومەینی چاوەڕوانی شیعەی بۆ ئیمامی مەهدی گۆڕیبوو بۆ دامەزراندنی ویلایەتی فەقیهـ، بۆیە سەركەوتنی ئەم ئاراستەی ئایەتوڵا خومەینی، هەروەها بانگەشەی كۆماری ئیسلامی بۆ هەناردەكردنی مودێلی ویلایەتی فەقیهـ بۆ ئەو شوێنانەی كە شیعەی تێدا دەژی، ئەمەش هەنگاوێك بوو بۆ ئەوەی چیدیكە شیعەی عێراقیش چاوەڕوانی ئیمامی مەهدی نەكەن و لە چوارچێوەی ویلایەتی فەقیهـ بكەونەخۆ و حكومەتی عروبەی سوننە بڕووخێنن. هاوكات سەدام حوسێن بۆ ئەوەی ویلایەتی فەقیهـ-ی ئێران رەگ دانەكوتێت، چەند مانگێك دوای سەركەوتنی شۆڕشی ویلایەتی فەقیهـ لە ئێران، كودەتایەكی سپی بە سەر ئەحمەد حەسەن بەكر-دا كرد و كەوتە گەڕان بە دوای بیانوویەك بۆ ئەوەی شەڕێكی خوێناوی لەگەڵ ئێران دروست بكات و بە بیانووی ئەو شەڕەشەوە بە تەواوەتی هەموو ئەو مەرجەعانەی شیعە تەسفیە بكات و جارێكی دیكەش شۆڕشی كوردستان خامۆش بكاتەوە. دیارە سەدام حوسێن هەر سێ ئامانجەكەی بۆ هاتەدی، هەم شەڕەكەی لەگەڵ ئێران دروستكرد، هەمیش بواری ئەوەی بۆ رەخسا كە بە بیانووی ئەو شەڕەوە مەرجەعەكانی شیعە تەسفیە بكات، هەمیش شاڵاوێكی گەورەی ئەنفال و ژینۆساید و كیمیاباران دژی كوردستان پیادە بكات. هەموو ئەو هەنگاوانەی عێراق كە لە سەر دەستی سەدام حوسێن هەر دوو بنەما سەرەكییەكەی بونیادی دەوڵەتی عێراقی هێنابووەدی، لەلایەن ئەمریكاوە پێشوازی لێدەكرا و لەسەر ئاستی ناوچەكەش لەلایەن دۆستەكانی ئەمریكا (میسر، ئوردن، سعودیە، یەمەن و دەوڵەتانی كەنداو) پشتگیری گەورەی لێدەكرا. ئەمە هەتا ساڵی 1990 درێژەی هەبوو، بەڵام غرووری سەدام حوسێن گەیشتە ئەوەی هەڕەشە لە داگیركردنی دەوڵەتانی دۆستی ئەمریكا بكات، لە ساڵی 1990 ئەمەشی كرد و كوەیت-ی داگیركرد، لەمەدا ئەمریكا تەواو بۆی ئاشكرابوو كە چیدیكە سەدام حوسێن خزمەتی بەرژەوەندییەكانی ئەمریكا لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ناكات، بۆیە هاوپەیمانی نێودەوڵەتی دژی داگیركردنی كوەیت لەلایەن سەدام حوسێن-ـەوە پێكهێنا و گورزێكی گەورەیان لە سوپا و رژێمی سەدام حوسێن دا، پاشانیش بووە هۆكاری ئەوەی كە لە كوردستان و 14 پارێزگای عێراقی راپەڕین دژی رژێمی سەدام حوسێن بەرپا بكرێت، بەڵام سەدام حوسێن بە دەستێكی ئاسنینی زۆر دڕندانە راپەڕینەكانی باشوور و ناوەڕاست و كوردستانی دامركاندنەوە، لە ئەنجامدا بەشی هەرە زۆری گەلی كوردستان بڕیاریان دا رەو بكەن، بۆ ئەمەش رۆژئاوا ناوچەیەكی ئارامی لە سەرووی هێڵی 36 بۆ كوردستان دامەرزاند و چاوپۆشی لە باشووری شیعەنشینی كرد، بۆ ئەوەی دەوڵەتێكی شیعەی هاوشێوەی كۆماری ئیسلامی ئێران لە عێراقدا دانەمەزرێت. ئەمریكا لە ماوەی ساڵانی نەوەدەكانی سەدەی رابردوو هەتا 2003 كە رژێمی سەدامی رووخاند، سیاسەتی جڵەوگیری دوولایەنەی عێراق و ئێرانی پیادە كرد، بەڵام كە ئێران لە كاتی پیادەكردنی ئەم سیاسەتە توانی پەرە بە پرۆژەی نیوكلیاری بدات وەك بونیادنانی ژێرخانێك بۆ دروستكردنی چەكی نیوكلیاری، هەروەها دوای ئەوەی رژێمی سەدام حوسێن عێراقی كردبووە زۆنێكی ئارام بۆ هاتوچۆی تیرۆریستانی قاعیدە و پشتگیری تەواوی حزبە ئیسلامییە چەكدارەكان، ئەمە وایكرد ئەمریكا بیر لە رووخانی رژێمی سەدام حوسێن بكاتەوە، ئەمەش بەو ئامانجەی عێراق بەو جۆرە دابمەزرێنێتەوە كە دەوڵەتێك بێت هاوپەیمانی ئەمریكا بێت، بەڵام لەبەر ئەوەی بە هەمان شێوازی بەریتانیا عێراقی دامەزراندەوە و بە هەمان شێوازی بەریتانیا پشتگیری یەك پێكهاتەی كرد بۆ ئەوەی عێراقێكی بەهێز بونیاد بنێتەوە، ئەوا ئەو عێراقەی لێ كەوتەوە كە ئێستا پارچەكانی بۆ كۆناكرێتەوە.


پۆست عێراق
سێ دەوڵەت و سێ سوپای جیاواز


ئەزموونی سەدەی رابردووی بونیادی دەوڵەتی عێراق دەریخست، ئەو ئامانجەی عێراقی لە سەر دروستكراوە بۆ ئەوەی گەلێكی تێدا دروست بكرێت لە عروبەی سوننەدا توابێتەوە، پاشان ئەو گەلە فێر بكرێت و مەشق و راهێنانی پێبدرێت بۆ ئەوەی بتوانێت حوكمڕانی بكات، لەساڵی 2003 و دوای رووخانی رژێمی سەدام حوسێن دەركەوت، ئەو گەلە نەك هەر دروست نابێت، بەڵكو دروستكردنی ئەو گەلە خۆی لە خۆیدا دەبێتە چاوپۆشیكردن لە پاكتاوی رەگەزی و نەتەوەیی و ئایینی و مەزهەبی چەند پێكهاتەی جیاواز لە عێراقدا، بۆیە دوای داگیركردنی عێراق لەلایەن ئەمریكاوە، نەخشەی رێگەی ئەمریكا بۆ بونیادنانەوەی عێراق ئەوەبوو كە پێش هەموو شت ئەو سوپایە هەڵبوەشێنێتەوە كە ئامانج لە دروستكردنی بریتی بووە لە نمایشی سەربازی لەسەر ئاستی ناوچەكە و سەركوتكردن و پاكتاوكردنی رەگەزی لەسەر ئاستی ناوخۆی عێراق، بۆ ئەمەش لە مانگی ئایاری 2004 بەپێی بریارەكانی ( 148سێ،1509،1511) ئەنجوومەنی ئاسایش ئەمریكای وەك وڵاتێكی داگیركار ناساند و عێراق كەوتە ژێر ماندێتی ئەمریكاوە، ئەمریكا بەو لۆژیكە ئەمەی كرد، عێراق وەك دەوڵەتێكی خاوەن سەروەری لە دەستێوەردانی دەرەكی بپارێزێت، بەڵام ئەوەی فەرامۆش كرد، هەر لەسەرەتای دروستبوونی دەوڵەتی عێراقەوە گروپی چەكداری غەیرەدەوڵەتی لەناو عێراق بوونی هەبووە و لەسەر ئاستی ناوچەكە و دەوربەری عێراقیش كاراكتەری چەكداری غەیرەدەوڵەتی لەگەڵ دەوڵەتانی ناوچەكە بوونیان هەیە، بۆیە دەوڵەتانی ناوچەكە زۆر بەئاسانی دەتوانن بە رێگەی گرێدانی پێوەندی هەماهەنگی لە نێوان گروپە چەكدارە غەیرەدەوڵەتییەكانی وڵاتانی دراوسێ لەگەڵ گروپە چەكدارە غەیرەدەوڵەتییەكەی عێراقدا، ئەوجا لەبەر ئەوەی رژێمی سەدام حوسێن بە درێژای 35 ساڵ ژێرخانێكی پتەوی دەوڵەتێكی سەربازی و ئەمنی و پۆلیسی لەسەر بنەمای عروبەی سوننە بونیادنابوو، ئەوا لەگەڵ هەڵوەشانەوەی سوپا و دەزگاكانی موخابەرات و ئەمن و پۆلیس، پشكی شێر بەر پێكهاتەی عەرەبی سوننە كەوت، عەرەبی سوننەش هاتنی ئەمریكا بۆ عێراق وەك كۆتایهاتنی دەسەڵاتی عەرەبی سوننە لەقەڵەم دا. هەربۆیە عەرەبی سوننە یەكەمین هەڵبژاردنی عێراقی دوای روخانی رژێمی سەدام حوسێن بایكۆت كرد، پاشانیش بەشی ژمارەیەكی زۆری عەرەبی سوننەش كەمتر لە 2 لەسەر سێی سێ پارێزگا دەستووری عێراقی رەتكردوەوە، دەستوورێك كە عێراق وەك دەوڵەتێكی فیدڕاڵی و دیموكراتی و فرەیی و پەرلەمانی پێناسە دەكاتەوە.



بێگومان ئاراستەی عەرەبی سوننەی عێراق بە رەتكردنەوەی عێراقی نوێ، دەوڵەتانی دەوروبەری عێراقی بە دەوڵەتانی عەرەبی و شیعە و سوننەوە یەكخستبوو، بۆیە لەو كاتەی عەرەبستانی سعودیە لە روانگەی عروبەی سوننەوە هاوكاری عەرەبی سوننەی دەكرد، ئەوا ئێران و سووریا وەك دوو دەوڵەتی شیعە لە روانگەی ئەوەی ئەمریكا دوژمنی هاوبەشی هەر سێ لایانە هاوكاری یاخیبووانی سوننەیان دەكرد، كاتێكیش ئەمریكا ناچار بوو لە كۆتایی 2006 و سەرەتای 2007 بەپەلە هێزی زیاتر بنێرێت بۆ عێراق و هۆزەكانی عەرەبی سوننە لە چوارچێوەی هێزەكانی سەحوە چەكدار بكات، ئەمە لە سەرەتادا بووە هۆكاری ئەوەی كە تیرۆریستانی قاعیدە لە عێراق تێكبشكێن و خەریك بوو هێزی لۆكاڵی چەكداری غەیرەدەوڵەتی عەرەبی سوننەش بەكار بهێنرێت بۆ سەقامگیری عێراق، بەڵام حكومەتی مالیكی ترسی ئەوەی لێ نیشت، ئەگەر سوننە چەكدار بێت، ئەوا مێژووی رابردوو بە سەر عەرەبی شیعە دووبارە دەبێتەوە، بۆیە كەوتە دانانی پلانێكی مەحكەم بۆ ئەوەی هێزی سەحوە هەڵبوەشێنێتەوە و وەك بڕیار بوو تێكەڵی سوپا و ئاسایش بكرێن، جێبەجێ نەكرا، لەبری ئەوە نوری مالیكی بە پشتگیری ئەمریكا سوپایەكی تازەی لەسەر بنەمای عێراقی عروبەی شیعە دروستكرد، بەو نیازە هەموو پێكهاتەكانی عێراق لە ناو عروبەی شیعەدا بتوێنێتەوە، بەڵام ئەوە بوو ئەمجارەیان لە ساڵی 2014 لەگەڵ دەركەوتنی داعش لە موسڵ-ـەوە پێنج فیرقەی سوپای عێراق خۆی تەسلیم كردو سوپای عێراق لەبەریەك هەڵوەشاوە، كە سوپاش لەبەریەك هەڵوەشا، ئیدی شتێك نامێنێت ناوی دەوڵەتی عێراق بێت. دەوڵەتی عێراق لە سەرەتاوە لەسەر بنەمای سوپا و عەسكەرتاری بونیاد نراوە، بۆیە بە ناچاری دوای هەڵوەشانەوەی سوپای عێراق لە حوزەیرانی 2014، مەرجەعیەتی شیعە ئایەتوڵا سیستانی بە ئاشكرا داوای دامەزراندنی حەشدی شەعبی وەك سوپای شیعە كرد، بۆ ئەوەی بەرگری لە شیعە بكەن، دیارە ئەمەش بە تەواوەتی دەرگای بۆ ئێران واڵا كرد بەناوی بەرگریكردن لە شیعەوە نفوزی سەربازی خۆی بە ئاشكرا لە عێراقدا زیاد بكات. لەم حاڵەتەی ئێستادا كە كوردستان خاوەنی هێزی پێشمەرگەی خۆیەتی وەك سوپای كوردستان، هەروەها شیعە خاوەنی میلیشیای حەشدی شەعبی-یە وەك سوپای شیعە، ئێستا خەریكە سوننەش دەبێتە خاوەنی سوپای خۆی كە حەشدی وەتەنی-یە، ئەمە مانای ئەوەیە ئێستا بناخەی سێ دەوڵەت دروست بووە كە سێ سوپای جیاوازی هەیە، لێكجیاكردنەوەی ئەم سێ دەوڵەتەش پێویستی بە دروستكردنی قەسسامێكی شەرعی هەیە بۆ ئەوەی برای گەورە غەدر لە برای بچووك نەكات و هەر كەس مافی خۆی لە چوارچێوەیەكی شەرعیدا وەربگرێت.


دروستكردنی قەسسامێكی شەرعی بۆ دابەشكردنی میراتی عێراق لە چوارچێوەی شەرعیەتی نێودەوڵەتی


ئەوەی هەموو دەوڵەتە زلهێزەكانی جیهان لێی دەترسان، ئەوە بوو سنووری دەوڵەتە دەستكردەكانی سایكس پیكۆ بگۆڕێت، ئەمەش نەك لەبەر ئەوەی رێككەوتنی سایكس پیكۆ رێككەوتنێكی پیرۆزە و نابێت دەستكاری بكرێت، بەڵكو لەبەر ئەوەی سایكس پیكۆی دوای تەواوبوونی شەڕی یەكەمی جیهانی، نەك خودی رێككەوتنەكە، راگرتنی باڵانسی هێزە لە نێوان هێزە گەورەكان و جارێكی دیكەش لە دوای كۆتایی هاتنی شەڕی دووەمی جیهانی، پارسەنگی هێزی نێوان هێزە گەورەكان لەسەر ئەو سایكس پیكۆ-یەی ئاكامی شەڕ رێكخراوەتەوە و لە دوای رووخانی دیواری بەرلین-یش دیسان سایكس پێكۆ وەك دیارییەكی دەستكاری نەكراو بۆ رۆژئاواو و ئەمریكا ماوەتەوە، دوای راپەڕینەكانی ساڵی 2011 لە وڵاتانی عەرەبیش زۆر هەوڵیاندا ئەو سنوورانە وەك خۆیان بهێڵنەوە، بەڵام بە وەڵامدانەوەی دڕندانەی رژێمی بەشار ئەسەد بۆ راپەڕینەكانی سووریا و وەرچەرخانی سیاسەتەكانی نوری مالیكی بەرەو دیكتاتۆریەت و عەسكەرتاریەت و سەهەڵدانی داعش و راگەیاندنی خەلافەتە ئیسلامییەكە، نەخشەكەی سایكس پیكۆ وەك ئاكامی شەڕ و باڵانسی نێوان هێزە گەورەكان بوونی نەما، هەردوو دەوڵەتی عێراق و سووریاش وەك دوو دەوڵەتی خاوەنی سەروەری كۆتاییان هات.



سەبارەت بە سووریا كە هێشتا وەك دەوڵەتێكی ناوكۆی نێوان هێزە گەورەكان سەیر دەكرێت و هەموو دەوڵەتە گەورەكان خۆیان بەخاوەنی دەزانن، لەوانەیە كارێكی ئاسان نەبێت بە زوویی ئەو وڵاتە دابەش بكرێت، بەڵام سەبارەت بە عێراق كە هەتا ئێستاش ئەمریكا وەك دەستكەوتی خۆی سەیری دەكات و ئەو مافەی هەیە سیاسەتی تایبەتی بۆ عێراق دابڕێژێت و كەی ویستی دەستێوەردان بكات، دەتوانێ بیكات، ئەوا كاركردن لەسەر دابەشكردنی عێراق و مانەوەی وەك دەستكەوتێك بۆ ئەمریكا، ئەوا دەبێت بە دوای ئەو رێگەیە بكەوێت كە چۆن پارچەكانی عێراق بە ئاشتی كۆبكاتەوە و لە بری ئەوەی عێراق وەك دەوڵەتێك بكاتە دۆست و هاوپەیمانی خۆی لە ناوچەكە، ئەوا زەمینەی ئەوەی بۆ رەخساوە سێ دەوڵەت پێكەوە بكاتە هاوپەیمانی خۆی و ئەم سێ دەوڵەتەش لەبەر ئەوەی سێ دەوڵەتی تازەن، لۆژیكی پاراستنی دەوڵەتیش لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەردەوام پشتبەستوو بووە بە هێزێكی گەورەی دەرەكی، ئەوا ئەم سێ دەوڵەتە خۆیان پێشوازی لە ئەمریكا دەكەن بۆ ئەوەی بیانپارێزێت، بەڵام بنەمای ئەم پاراستنە كە لە دوای مردن و كۆتاییهاتنی عێراق بۆتە باسی رۆژ، دەبێت ئەمریكا سێ پێكهاتە سەرەكییەكەی عێراق (كوردستان و ناوچەكانی عەرەبی سوننە و ناوچەكانی عەرەبی شیعە) بە یەك چاو سەیر بكات و رێگە نەدات لایەنی شیعە كە ئێستا خۆی بە براگەورەی عێراق دەزانێت و بەغدای كۆنتڕۆڵ كردووە، مافی عەرەبی سوننە و كوردستان بخوات و خۆی فەرز بكات، بۆ ئەمەش گرنگە نەخشەڕێگەیەكی بە هاوشێوەی قەسسامی شەرعی بۆ میراتی عێراق دروست بكات، لەبەر رۆشنایی ئەو قەسسامە شەرعییە هەر پێكهاتەیەك بەشی خۆی لە میراتی عێراق وەربگرێت، پاشانیش لە چوارچێوەی شەرعییەتی نێودەوڵەتیدا هەر سێ دەوڵەتەكە بە فەرمی بناسرێت.