لە نێو وتووێژە ئەكادیمییەكاندا زۆرجار سەبارەت بە هەڵبژاردنی راستەوخۆی سەرۆك، مشت و مڕی ئەوە دەكرێت كە هەڵبژاردنی ڕاستەوخۆ دەبێتە هۆی ئەوەی سەرۆك پتر لە پەرلەمان سەربەخۆ بێت، لە كاتێكدا ئەو سەرۆكانەی كە لە لایەن پەرلەمانەوە هەڵدەبژێردرێن، زیاتر پشت بە پەرلەمان دەبەستن بۆ دووبارە هەڵبژاردنەوەیان. ئەمەش ئامڕازێكی بەهێز دەداتە دەستی پەرلەمان بۆ دیسپلینكردنی سەرۆكی وڵات. بەڵام ئەگەر سەرۆك بە شێوەیەكی ڕاستەوخۆ لەلایەن خەڵكەوە هەڵبژێردرێت، ئەوا پتر چالاك و كاریگەرتر دەبێت. ئەم مشت و مڕە دەنگدانەوەی لۆجیكی تیۆرێكە كە پێی دەوترێت: « Principal- agent theory». واتە دەكرێت بە تیۆری كارمەند و بەرپرس لێكبدرێتەوە. بە گوێرەی ئەم تیۆرە، سەرۆك كارمەندە و لە بری بەرپرسەكەی كە پەرلەمانە ڕەفتار دەكات و بەرپرسیارە لە ئاستی پەرلەماندا. بۆیە ئەو سەرۆكانەی لە پەرلەمانەوە هەڵدەبژێردرێن، كارمەندی پەرلەمانن، لە كاتێكدا ئەو سەرۆكانەی ڕاستەوخۆ و لە لایەن خەڵكەوە هەڵدەبژێردرێن كارمەندی گەلن. ئەمەش لە دەرئەنجامدا جیاوازی لە ڕەفتارەكانی سەرۆكدا دروست دەكات. ئەگەر گریمانەی ئەوە بكەین سەرۆك خواست و ئارەزووی ئەوەی هەیە دووبارە هەڵبژێردرێتەوە، لەوەش زیاتر، بەرپرسیارێتی ئەو سەرۆكانەی بە شێوەیەكی ناڕاستەوخۆ و لەلایەن پەرلەمانەوە هەڵدەبژێردرێن نادیار و ناڕوونە. لەبەر ئەوەی ڕەنگە هاوپەیمانێتی زۆرینە گۆڕانكاری بەسەردا بێت لە ماوەی نێوان هەڵبژاردنەكاندا، شتێكی ناباویش نییە كە هەڵبژاردنە پێشوەختەكان سەریان كێشابێت بۆ گۆڕینی پێكهاتەی پەرلەمان. لەبەر ئەوە زۆرجار ڕوودەدات كە ئەو پەرلەمانەی بە شێوەیەكی ناڕاستەوخۆ سەرۆكی هەڵبژاردووە، هەمان ئەو پەرلەمانە نەبێت كە بڕیار لە سەر دووبارە هەڵبژاردنەوەی سەرۆك دەدات.

پڕۆفیسۆر مارگرێت تاڤیتس
ئوستادی زانستی سیاسەت لە زانكۆی واشنتۆن
توێژینەوەی (پێوەندیی سەرۆك و سەرۆك وەزیران: ئایا هەڵبژاردنی راستەوخۆی سەرۆك گرنگە؟)


پێش ئەوەی باس لە رۆڵی حزب و نوێنەرایەتیكردنی خەڵك لە پرۆسەی دیموكراتیدا بكەین، دەمانەوێت لەو خاڵەوە بێنە ناو ئەو باسە و ئەو پرسیارە بورووژێنین، ئایا لۆژیكی دروستبوونی حزبی سیاسی لە سیستمی دیموكراتی چییە و حزب چۆن لە كۆمەڵگەی دیموكراتیدا دروست بووە؟ ئایا حزب دیموكراتی دروستكردووە؟ یان پێداویستی كۆمەڵگەی دیموكراتی، حزبی سیاسی دروستكردووە؟ لە وەڵامی ئەم پرسیارە گرنگە ئاماژە بەوە بكەین، كاتێك دەڵێن دیموكراتی بریتییە لە حوكمڕانیی گەل، واتە پرسەكە تایبەتە بە گەل و گەل خۆی حوكمڕانییەك هەڵدەبژێرێت و سەرچاوەی شەرعییەتی حوكمڕانییەكەش و هەر بۆ خۆیەتی، ئەمە مانای ئەوەیە لە چەمكی دیموكراتی تەقلیدیدا، شتێك نییە بە ناوی حزبی سیاسی بۆ ئەوەی نوێنەرایەتی خەڵك بكات و خەڵك خۆی راستەوخۆ نوێنەرایەتی خۆی دەكات، بەڵام كاتێك كۆمەڵگە فراوان دەبێت و چین و بەرژەوەندی تازە لە كۆمەڵگە دروست دەبێت و گەل ناتوانێت ئەم مافە سروشتیەی خۆی پیادە بكات، ئەوا زەڕوورەتی كۆمەڵگە وادەخوازێت گرووپێك نوێنەرایەتی چینەكان، یان بەرژەوەندییە جیاوازەكانی كۆمەڵگە بكات، ئەو گرووپانەش كە بۆ نوێنەرایەتی دروست دەبن، دەبنە حزبی سیاسی و پرۆسەی دیموكراتی لە دیموكراتی راستەوخۆوە دەگۆڕێت بۆ دیموكراتی نوێنەرایەتی. هەر بۆیە لە دیموكراتی نوێنەرایەتیدا حزبە سیاسییەكان دەبنە نوێنەری خەڵك، بەڵام كێشەی سەرەكی لە مێژووی پەرەپێدانی سیستمی دیموكراتی نوێنەرایەتیدا هەر لە سەرەتای سەرهەڵدانیەوە هەتاكو ئێستاش ئەوەیە كە حزبە سیاسییەكان ناتوانن بە تەواوەتی نوێنەرایەتی خەڵك بكەن، بۆیە بەردەوام كۆمەڵگەی دیموكراتی لە هەوڵی ئەوەدا بووە كە گۆڕانكاری پێویست لە شێوازی سیستمە دیموكراتییەكە بێنێتە ئاراوە و لە بەر رۆشنایی سەقامگیری سیاسی و حوكمڕانی گۆڕانكاری لە شێوازی سیستمە دیموكراتییەكانی بكات. هەر ئەمەش وایكردووە بۆ راستكردنەوەی پرۆسەی دیموكراتی زۆر لە دەوڵەتانی ئەوروپا و ئەمریكا و دەوڵەتانی ئەمریكای لاتین و پۆست كۆمۆنیست، هەوڵیانداوە ئەم پرۆسەیە بەوە راست بكەنەوە، حزبەكان بە شێوەیەكی ناڕاستەوخۆ لە ناو پەرلەماندا نوێنەرایەتی خەڵك بكەن و سەرۆكی وڵاتیش راستەوخۆ لەلایەن خەڵكەوە هەڵبژێردرێت، ئەمەش لە پێناوی ئەوەیە سەرۆكی هەڵبژێردراو ببێتە باڵانس بۆ راستكردنەوەی ئەو كەموكورتییانەی كە حزبە سیاسییەكان لە نوێنەرایەتیكردنی خەڵكدا تێدا سەركەتوو نەبوون. هەربۆیە تەنها لە دیموكراتییەكانی ئەوروپا ئەم دەوڵەتانە راستەوخۆ سەرۆك لەلایەن گەلەوە هەڵدەبژێرن كە بریتین لە: (فەڕەنسا، نەمسا، بلوروسیا، بولگاریا، كرواتیا، قوبرس، فینلەندا، لیتوانیا، مەكەدۆنیا، پۆڵەندا، پرتوگال، رۆمانیا، سلۆڤاكیا، سلۆڤینیا و ئۆكرانیا)، ئەوجا لەبەر ئەوەشی هەریەك لەم وڵاتانە حكومەتەكانیان لەلایەن پەرلەمانەوە متمانە وەردەگرێت، هەموویان وەك سیستمی پەرلەمانی پۆلێن دەكرێن، ئەگەرچی بیرمەندی فەڕەنسی مۆریس دوفرجیە لە حەفتاكانی سەدەی رابردوو ئەو سیستمانەی كە راستەوخۆ لەلایەن گەلەوە هەڵدەبژێرن بە سیستمی نیمچە سەرۆكایەتی (Semi-presidentialism is a system) پۆلینی كردوون، لەمەشدا مورسیە مەبەستی ئەو سیستمەیە كە دیگۆل دوای ساڵی 1958 لە كۆماری پێنجەمدا رایگەیاند، بەڵام توێژینەوە تازەكان بەتایبەتی دوای ئەوە لە شەپۆلی سێیەمی دیموكراتی چ پێش رووخانی دیواری بەرلین و چ دوای رووخانی دیواری بەرلین ژمارەیەك دەوڵەتی ئەوروپی شێوازی هەڵبژاردنی راستەوخۆی سەرۆكیان پیادەكرد، ئامانجیش لەم هەڵبژاردنی راستەوخۆی سەرۆكە پێوەندی نەبووە بە ئاستی دەسەڵاتەكانی سەرۆك لەسەر هەردوو ئاستی دەسەڵاتی تەشریعی (legislative authority)، یان دەسەڵاتی غەیرە تەشریعی (non-legislative authority)، ئەوا وەك پڕۆفیسۆر ستیفن دی رۆپەر كە ئێستا راگری كۆلێژی زانستی كۆمەڵایەتی و مرۆڤایەتییە لە زانكۆی نزاربایف لە كازاخستان، لە توێژینەوەیەكیدا بە ناونیشانی (ئایا هەموو سیستمە نیمچە سەرۆكایەتییەكان وەك یەكن؟) ئاماژەی پێكردووە، جەخت لە سەر ئەوە دەكاتەوە كە لەبەر ئەوەی دەسەڵاتی سەرۆك لەو سیستمە پەرلەمانییانەی سەرۆكەكەیان راستەوخۆ لەلایەن خەڵكەوە هەڵدەبژێرن، جیاوازییەكی زۆری هەیە، تەنانەت لە هەندێك دەوڵەتدا بۆ نموونە نەمسا و ئیرلەندا لەگەڵ ئەوەی سەرۆكەكانیشیان راستەوخۆ لەلایەن خەڵكەوە هەڵدەبژێردرێت، دەسەڵاتەكانیان لە سەرۆكی ئەڵمانیا كەمترە كە لە لایەن پەرلەمانەوە هەڵدەبژێردرێت، ئەوا ناكرێت بە پێی پێناسە، یان پۆلینەكەی مۆریس دوفرجیە هەموویان پۆلین بكرێن، هەر بۆیە پڕۆفیسۆر رۆپەر پشتگیریی ئەو توێژینەوە تازانەی كردووە كە پۆلێنكردنەكەی دوفرجیە بۆ سیستمی نیمچە سەرۆكایەتی رەتدەكەنەوە و دێتەسەر توێژینەوەكانی بیرمەندانی وەك جۆن كاری و ماسیۆ شۆرگات و سكۆت مەینوارین، ئەوان لەناو پۆڵینكردنەكەی دوفرجیە، پۆلینێكی تریان كردووە و كردوویانە بە دوو بەش كە بریتین لە:
1. سیستمی پەرلەمانی سەرۆك وەزیران (primer-presidential system)
2. سیستمی سەرۆك – پەرلەمانی (president-parliamentary system)
چۆنیەتی هەڵبژاردنی شێوازێكی گونجاو
لە قۆناخی وەرچەرخانی دیموكراتییە تازەكاندا
ئەو وڵاتانەی وەك هەرێمی كوردستان لە ژێر دەستی دیكتاتۆریەت رزگاریان دەبێت و بەرەو دیموكراتی هەنگاو هەڵدەگرن، رووبەڕووی واقیعی تازە و سیستمی نوێی حوكمڕانی دەبنەوە، ئامانجی سەرەكی و گرنگ بۆ ئەم دیموكراتییە تازانە ئەوەیە چۆن ئەو پرۆسە ساوایەی دیموكراتی كە دەستیان پپێكردووە، بەردەوامی هەبێت و بیپارێزن، هەربۆیە لە بری ئەوەی هەوڵبدەن كۆپی شێوازێكی تایبەتی سیستمی دیموكراتی بكەنەوە، هەوڵدەدەن بەپێی تایبەتمەندی و هەلومەرجی ئەو قۆناخەی وڵاتەكەیانی پێدا تێدەپەڕێت، شێوازی ئەو سیستمە دیموكراتییە پیادە بكەن كە لەگەڵ ژینگەی سیاسی و كۆمەڵایەتی وڵاتی خۆیان دەگونجێت، دیاریكردنی واقیعییانە و دووربینانەی شێوازی ئەو سیستمەش دەبێتە فاكتەری سەرەكی بۆ بەردەوامی و سەقامگیریی پرۆسەی دیموكراتی و هەروەها سەقامگیری و حوكمڕانی لەو وڵاتە.
لێرەوە ئەگەر سەیری مێژووی بونیادی دیموكراتی لە جیهاندا بكەین، ئەو راستیەمان بۆ دەردەكەویت كە سەركەوتن و سەقامگیری پرۆسەی دیموكراتی تایبەت نییە بە شێوازێكی تایبەتی بونیادنان، یان پیادەكردنی دیموكراتی، بەڵكو تایبەتە بە خوێندنەوەی واقیعی سیاسی وڵات و هەلومەرجی قۆناخەكە و دەستنیشانكردنی شێوازی گونجاو بۆ ئەو وڵاتە، ئەم حاڵەتە سانسۆر لەسەر باش و خراپی هەموو شێوازەكانی دیموكراتی (سەرۆكایەتی، پەرلەمانی، نیمچە سەرۆكایەتی) هەڵدەگرێت، بە مانایەكی دیكە ئەم شێوازانە هەر هەموویان ئەزموونی سەركەوتووی بونیادی دیموكراتییان بەرهەمهێناوە، لەهەمانكاتدا رووبەڕووی شكستیش بوونەتەوە لە ئاكامی پیادەكردنی هەریەك لەم سیستمانەدا، لەمەش زیاتر هەندێك وڵات بۆ نموونە فەڕەنسا هەر سێ شێوازی (سەرۆكایەتی، پەرلەمانی، نیمچە سەرۆكایەتی) لە دوای شۆڕشی فەڕەنساوە تائێستا تاقیكردۆتەوە، هەر بۆ نموونە لە دوای شۆڕشی فەڕەنسا تا ساڵی 1870 لە هەردوو كۆماری یەكەم و دووەمی فەڕەنسا سیستمی حوكمڕانیی فەڕەنسا سەرۆكایەتی بووە، بەڵام لە كۆماری سێیەم 1870- 1940 كە ئەڵمانیا فەڕەنسای داگیركرد و ماوەی كۆماری سێیەمی فەڕەنسا بووە، سیستمەكەیان پەرلەمانی بووە، لە نووسینەوەی دەستووری كۆماری چوارەمدا لە ساڵی 1946 دووبارە سیستمی فەڕەنسا بە پەرلەمانی هێڵدرایەوە، بەڵام بە هۆی نەبوونی سەرۆكێكی بەهێز بۆ باڵانسی دەسەڵاتەكان و بوونی جەمسەرگیرییەكی گەورەی حزبی لە ناو كۆماری چوارەمدا، بووە هۆكاری ئەوەی سەقامگیری حوكمڕانی لە فەڕەنسا بوونی نەمێنێت، بۆیە لە ساڵی 1958 دیگۆل كۆماری پێنجەمی راگەیاند و دەستووری هەموار كردەوە و سیستمی نیمچە سەرۆكایەتی پیادەكرد و لە 1958- تا ئێستاش كۆماری پێنجەمی فەڕەنسا حوكمڕانی دەكات، لەمەش زیاتر ئەوەی جێگەی هەڵوەستەكردنە و لای هەموو لایەك ئاشكرایە، ئەوەیە ئەمریكا خۆی لە دوای شەڕی دووەمی جیهانی دەستووری بۆ ژاپۆن داڕشتۆتەوە، بەڵام لە بری ئەوەی لەسەر بناخەی سیستمی سەرۆكایەتی دەستوورەكەی بۆ بنووسێتەوە، ئەوا سیستمی پەرلەمانی بۆ هەڵبژارد، هۆكاری سادە بۆ ئەم هەڵبژاردنەی ئەمریكا بۆ سیستمی حوكمڕانی لە ژاپۆن ئەوەیە لەو وڵاتە ئیمپراتۆر هەیە، نەك سەرۆك، بەڵام لە ئەفغانستان سیستمی هەڵبژاردنی راستەوخۆی سەرۆك و پەرلەمانی پیادە دەكرێت، لە هەمانكاتدا لە عێراق سیستمی پەرلەمانی پیادە كراوە، هۆكاری سەرەكیش بۆ پیادەكردنی سیستمی پەرلەمانی تەوافوقی لە عێراق، جیا لەوەی عێراق پێش 1958 ئەزموونێكی سیستمی پەرلەمانی هەبووە و لەو كاتەدا لە عێراق پادشا هەبووە و سەرۆكی نەبووە، لەمەش زیاتر لەبەر ئەوەی بە درێژایی ساڵی 1958 تا 2003 سەرۆكی عێراق سەربە كەمینەی سوننە بووە و بە كودەتای سەربازی حوكمڕانی گرتۆتەدەست، بۆیە دوای 2003 و بە لەبەرچاوگرتنی بارودۆخی تایبەتیی عێراق بۆ ئەوەی زۆرینەی شیعە نەتوانێت تۆڵەی رابردوو بكاتەوە، ئەمریكا پەنای بۆ شێوازێكی تازە برد كە (نە پەرلەمانی موجەڕەد، نە سەرۆكایەتی، نە نیمچە سەرۆكایەتی) نین، بەڵكو شێوازێكی تازەی بونیادی سیستمی دیموكراتییە لە كۆمەڵگەی هەمەڕەنگی دوای دیكتاتۆر كە ئەویش شێوازی سیستمی پەرلەمانی تەوافوقی بووە، بۆ ئەوەی بە شێوازی تەوافق و پێكەوەسازان دەسەڵاتەكان دابەش بكرێت. ئەگەر سەرنجی شێوازی هەڵبژاردنی سیستمی دیموكراتی لە عێراق بدەین، هەست دەكەین ئەم شێوازە تەنها پێشتر لە لوبنان تاقی كراوەتەوە، لە عێراقیش ئەمە شێوازێكی دیكەی تازەیە كە واقیعی ژینگەی سیاسی و فرەیی وڵاتەكە بڕیاری لەسەر دەدات، نەك سەپاندن و بانگەشە بۆكردنی بەوەی ئەم شێوازە دیموكراتییە. بۆیە ئەو حزبە سیاسییانەی لە كوردستان بۆ چەواشەكردنی رای گشتی بانگەشەی ئەوە دەكەن، لە عێراقدا سیستمی پەرلەمانیی موجەڕەد پیادە دەكرێت، ئەوە، یان خۆ گێل كردنە، یان تێنەگەیشتنە، لەبەر ئەوەی ئەو سیستمەی لە عێراق پیادە دەكرێت، سیستمێكی تازەیە بە ناوی سیستمی پەرلەمانی تەوافوقی، ئەم سیستمە لەبەر ئەوە نییە سیستمێكە لەوانی دیكە دیموكراتیترە، بەڵكو لە هەیكەلەی پێكهێنان و دابەشكردنی دەسەڵاتەكان لە چوارچێوەی هەموو شێوازەكانی سیستمی دیموكراتی بە (پەرلەمانی و سەرۆكایەتی و نیمچە سەرۆكایەتی)یەوە، پێشێلی دیموكراتی دەكات، هەرگیزیش سەرۆك كۆماری عێراق لەناو پەرلەمان و بە زۆرینە و كەمینەی پەرلەمانی هەڵنەبژێردراوە، لە ئایندەش نە حكومەت بە زۆرینە و كەمینەی پەرلەمانی پێكدەهێندرێت، نە سەرۆك كۆماری عێراق بە زۆرینە و كەمینەی پەرلەمانی هەڵدەبژێرێت، بەڵكو ئەمە دابەشكردنێكە لەسەر بنەمای نەتەوە و مەزهەب، دەبێت سێ سەرۆكایەتییەكە، یەكێكیان بۆ شیعە و یەكێكیان بۆ سوننە و یەكێكیان بۆ كورد بێت، ئەوجا كورد 50 كورسی پەرلەمانی هەبێت، یان 75، سوننە 60 كورسی هەبێت، یان 90، شیعە 50+1ی كورسییەكانی پەرلەمانی هەبێت، ئەوا ئەم ئاكامانە هیچ كاریگەرییەكی لەسەر دابەشكردنی پۆستەكان نابێت، ئەم حاڵەتەی عێراق كە دەكرێت لە نێو جیهانی دیموكراتیدا ناوی لێبنرێت حاڵەتێكی زۆر كەم، یان دەگمەن، هۆكارەكەی بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە، عێراق وەك وڵاتێك لەسەر بنەمای هیچ كام لە شێوازەكانی سیستمی دیموكراتی ناتواندرێت حوكمڕانی بكرێت، بۆیە پەنایان بردووە بۆ شێوازێكی تازە، كە لە بنەڕەتدا زۆر لایەنی گەمەی دیموكراتی پێشێل دەكات، ئەگەر كار بگاتە ئەوەی حكومەتی عێراق بە كەمینە و زۆرینەی پەرلەمانی حوكمڕانیی ئەم وڵاتە بكات، ئەوا نە كورد و نە سوننە ناتوانن لەگەڵ عێراق بمێننەوە، ئەمەش مانای ئەوەیە بانگەشەكردن بۆ ئەوەی سیستمی دیموكراتی لە كوردستان هاوشێوەی عێراق سیستمێكی پەرلەمانی بێت، ئەمە تێنەگەیشتنە لە سیستمەكانی دیموكراتی، یان خۆڵكردنە چاوی خەڵكە، لەبەر ئەوەی سیستمی حوكمڕانیی عێراق، نە پەرلەمانییە بە هاوشێوەی بەریتانیا، نە سەرۆكایەتییە بە هاوشێوەی ئەمریكا، نە نیمچە سەرۆكایەتیشە بە هاوشێوەی فەڕەنسا، بەڵكو سیستمێكی تازەیە بە ناوی سیستمی پەرلەمانی تەوافقی، كە پرۆسەی هەڵبژاردن تیایدا ئەنجام دەدرێت، بەڵام ئاكامی ئەم پرۆسەی دەنگدانە نابێتە بنەما بۆ بونیادی هەیكەلی حوكمڕانی لە وڵاتدا، بەڵكو ئەوەی دەبێتە بنەما بۆ هەیكەلی حوكمڕانی لە عێراقدا، تەوافقی نێوان پێكهاتەكانە، ئەوجا ئاكامی هەڵبژاردن و دەنگدان هەر چۆنێك بێت.
جەدەلی سیستمە سیاسییەكانی دیموكراتی
لە هەرێمی كوردستاندا
ئەو جەدەلە سیاسییەی ئەمڕۆ لە هەرێمی كوردستاندا لە سەر هەڵبژاردنی شێوازێكی گونجا بۆ پیادەكردنی سیستمی دیموكراتی دەكرێت، زیاتر لە گەڕەلاوژێی سیاسی دەچێت، نەك جەدەل و وتووێژی سیاسی، ئەمەش لەبەر ئەوەیە پرسی سیستمی دیموكراتی بۆ حوكمڕانیی وڵات تەنها لەو خاڵەدا چڕ كراوەتەوە بەوەی ئەگەر سەرۆك لەلایەن خەڵكەوە هەڵبژێردرێت، ئیدی سەرۆك دەبێتە دیكتاتۆر، لە كاتێكدا شێوازی سیستمی دیموكراتی پێوەندی بە دروستبوونی دیكتاتۆر و دیموكراتخوازەوە نییە، بەڵكو پێویستی بە ئاستی دەوڵەتمەداریی سەرۆك و هەماهەنگیی نێوان دەسەڵاتەكان هەیە، بۆیە ئەم موزایەدە سیاسییە بێ بنەمایانەی ئەمڕۆ لە كوردستاندا لەسەر پرسی سیستمی حوكمڕانی دەكرێت، بێجگە لە هەوڵێك بۆ ناسەقامگیری سیاسی و حكومی، هیچ ئومێدێكی دیكەی لێ چاوەڕێ ناكرێت، ئەمە دروست وەك ساڵی 1946ی فەڕەنسا وایە كە حزبە سیاسییەكانی ئەو كاتەی فەڕەنسا لەبەر بەرژەوەندی حزبی خۆیان ئایندەی فەڕەنسایان نەدەبینی، هەموویان لە شكۆ و پێگەی دیگۆل دەترسان كە سەركردایەتی رزگاركردنی فەڕەنسای لە دەستی نازییەكان كرد و هەر خۆیشی سەرۆكی كاتی بووە لە ماوەی 1944-1946، ئەوكات حزبەكانی فەڕەنسا هەموویان لە ترسی شكۆی ژەنەڕاڵ شارل خۆیان لە بەرەیەكدا كۆكردەوە، بەڵام نەك نەیانتوانی بە گەلەكۆمەكی پێداویستی فەڕەنسا بۆ سەركردایەتی دیگۆل بشارنەوە، بەڵكو لە ماوەی ساڵانی 1946- 1958 شكۆی فەڕەنسایان بە ئاستێك زۆر لەسەر جیهان هێنایە خوارەوە، لە ساڵی 1956 رووسیا هۆشداری دایە فەڕەنسا، بەوەی ئەگەر فەڕەنسا لە سویس نەكشێتەوە، ئەوا پاریس دەسووتێنێت، لەمەش خراپتر حزبەكانی فەڕەنسا وایانكرد وڵاتەكەیان شەڕی جەزائیر بدۆڕێنێت، تەنانەت كارێكیان كردبوو بۆ ئەوەی كاتێك دیگۆل لە 1958 كۆماری پێنجەمی فەڕەنسای راگەیاند، نەتوانێت لە ئاستی جەزائیر هیچ شتێكی بۆ بكرێت. ئەمە شەرعیەتدان نییە بە داگیركاری فەڕەنسا بۆ جەزائیر، بەڵكو ئەمە پیشاندانی رۆڵ و تێنەگەیشتنی حزبە سیاسییەكانی یەكێك لە وڵاتە گەورەكانی جیهانە بۆ ئایندەی وڵات و نەتەوەی خۆیان، بەڵام دیگۆل لە 1958 توانی بە راگەیاندنی كۆماری پێنجەم ناسەقامگیری حكوومی و سیاسی كۆتایی پێبێنێت، لەماوەی 1946- 1958 تەمەنی هیچ كابینەیەكی حكوومی لە فەڕەنسا لە ساڵێك زیاتر نەبووە، بەڵام ئەمە لەسەردەمی دیگۆل كۆتایی هات، بەڵام پرسیار ئەوەیە ئایا حزبەكانی فەڕەنسا چاویان بەم سەركەوتنەی ژەنەڕاڵ شارل دیگۆل هەڵدەهات؟ بێگومان مێژوو پێمان دەڵێت: نەخێر، لەبەر ئەوەی لە ماوەی حوكمڕانیی دیگۆل-دا، حزبەكان هەموو هەوڵیان بۆ ئەوە بووە سەقامگیری سیاسی و حوكمڕانی فەڕەنسا بگێڕنەوە بۆ ناسەقامگیری سیاسی و حوكمڕانیی خۆیان، ئەگەر سەیری ئەدەبیاتی حزبە سیاسییەكانی فەڕەنسا دژی دیگۆل بكەین، هەست دەكەین ئەوانیش بە دیگۆل-یان دەگوت فاشی و نازی و دیكتاتۆر، لە كاتێكدا دیگۆل خۆی فەڕەنسای لە دەستی نازی و فاشییەت رزگار كردبوو، زەمینەیەكی ناسەقامگیری ئەوتۆیان لە نێوان گەنجەكانی فەڕەنسا دروستكردبوو، بۆ ئەوەی لە هەركاتێك بۆیان بگونجێت، فەڕەنسا بسووتێنن، هەروەك چۆن لە ئایاری 1968 دوای ئەوەی مۆڵەتێكی خۆپیشاندانیان وەرگرت بۆ دژایەتیكردنی بوونی ئەمریكا لە ڤێتنام، بەڵام ئاراستەی خۆپیشاندانەكەیان گۆڕی بۆ توندوتیژی و دژی حكومەتی دیگۆل، هەتا گەیاندیانە ئەوەی زانكۆی سۆربۆن بسووتێنن و پاشان سوپای فەڕەنسا بە زەبری هێز سۆربوونی ئازاد كرد و ئارامی و سەقامگیری بۆ وڵات گێڕایەوە، لە كوردستانیش لەساڵی 2011 هەمان سیناریۆی 1968ی چەپەكانی فەڕەنسایان دووبارە كردەوە و 17ی شوبات-یان دروستكرد و ئاژاوەیەكی گەورەیان نایەوە، لە كاتێكدا ئەو خۆپیشاندانە كەم تا زۆر پێوەندی بە كوردستانەوە نەبوو، مۆڵەت وەرگیرابوو، خۆپیشاندانێك بكەن بۆ ئەوەی پشتگیری لە راپەڕینەكانی بەهاری عەرەبی بكەن، بەڵام چۆن ئامانجی حزبەكانی فەڕەنسا شەخسی شارل دیگۆل و حزبەكەی دیگۆل بوو، بۆ ئەوەی ئەو حوكمڕانییە و ئەو سەقامگیرییە سیاسییە تێكبدەن، بە هەمان شێوە لە 17ی شوباتی 2011ـەش، ئامانجە گۆڕا بۆ شەخسی سەرۆك مسعود بارزانی و پارتی دیموكراتی كوردستان، لەمەش زیاتر بەنیازبوون ئەو ئاژاوەیە بهێننە هەولێر و دهۆك -یش بۆ ئەوەی جارێكی دیكە سەقامگیریی سیاسی و حوكمڕانی لە كوردستاندا نەمێنێت! لە ئێستاشدا كە جارێكی دیكە هەموو جەدەلی هەڵبژاردنی سیستمی حوكمڕانی دیموكراتی، لە هەڵبژاردنی سەرۆك لە پەرلەماندا كورت كراوەتەوە، هەوڵەكە وەك رۆژی رووناك دیارە بۆ لێدانی شەخسی بەڕێز مسعود بارزانی سەرۆكی هەرێمی كوردستان و پارتی دیموكراتی كوردستانە، گەلەكۆمەكێكە بە هەمان ئەو شێوەی لە ساڵی 1944 لە دیگۆل كرا، ئەوان بە ناوی پێداگرتن لە سەر سیستمی پەرلەمانی، ئایندەی فەڕەنسایان بەرەو وێرانی و كاولكردن برد، لەبەر ئەوەی چاویان بە شكۆ و سەركردایەتی دیگۆل هەڵنەدەهات، راشكاوانەتر بەرژەوەندیی حزبایەتییان گەیشتبووە ئاستێك، حەز بەوە بكەن فەڕەنسا كاول و ژێردەستە بێت، نەك دیگۆل سەرۆك بێت، ئێستا هەر ئەمە لە بەشێكی حزبە سیاسییەكانی ئێستای كوردستان دەخوێندرێتەوە، كە دەیانەوێت كوردستان بكەوێتە بەردەم سەدان مەترسی، بەڵام ئەو سەقامگیری و تەناهییەی ئێستا لە سایەی سەرۆك مسعود بارزانی هاتۆتە ئاراوە، هیچی نەمێنێت، تەنها لەبەر ئەوەی سەرۆك مسعود بارزانی وەك كەسایەتی خۆی نەك دەسەڵاتە دەستووری و نادەستوورییەكانی، كەسایەتیەكی بەهێزە لەسەر ئاستی ناوخۆ و دەرەوە!!!!
حزبەكانی كوردستان چۆن لەسەر ئاستی ناوخۆ ناتوانن لە بەردەم ئیرادەی گەلی كوردستاندا ركابەریی سەرۆك مسعود بارزانی بكەن، هەروەها لەسەر ئاستی ناوخۆش وەك پێشمەرگەیەكی بەئەزموون، هیچ سەركردەیەكی دیكە نییە بتوانێت بۆ گیانفیداكردن و قوربانیدان و سەركردایەتی هێزی پێشمەرگە لەم شەڕە داسەپاوەی تیرۆریستانی داعش كە بە سەر كوردستاندا سەپێندراوە، هاوشانی سەرۆك مسعود بارزانی بن، بە هەمان شێوە دەشزانن لەسەر ئاستی دیپلۆماتی و پێوەندییەكانی دەرەوەش، كاتێك بەڕێز مسعود بارزانی وەك سەرۆكی دەوڵەتێكی سەربەخۆ پێشوازی لێدەكرێت، ئەمە بەهێزی كارێزمای سەرۆك مسعود بارزانی- یە، نەك پۆستی سەرۆكی هەرێمی كوردستان.
بۆیە ئەگەر سەرنج لە پڕۆژەكانیان بدەین كە ناویان لێناوە پرۆژەی هەمواركردنەوەی یاسای سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستان، دەبینین هەموو پرۆژەكان لەو سێ خاڵەدا چڕ دەبنەوە:
1. سەرۆكی هەرێمی كوردستان لەلایەن پەرلەمانەوە هەڵبژێردرێت نەك پەرلەمان، ئەمەش مانای خۆرزگاركردنە لە هەیبەت و شكۆی جەماوەریی سەرۆك مسعود بارزانی لەناو گەلی كوردستاندا.
2. سەرۆك وەزیرانی هەرێمی كوردستان فەرماندەی گشتی هێزە چەكدارەكانی كوردستان بێت، ئەمەش واتە خۆرزگاركردن لە ئەزموونی پێشمەرگایەتی و سەركردایەتی سەركەوتووی سەرۆك مسعود بارزانی لەم شەڕە داسەپاوە، كە هەموو سەركردەكانی جیهان لە ئاستی تیرۆریستانی داعش شكستیان هێناوە، تەنها ئەو بەرەیە سەركەوتووە كە لە كۆبانێ-وە تا جەلەولا سەرۆك مسعود بارزانی سەركردایەتی دەكات.
3- دەیانەوێت سەرۆكی هەرێمی كوردستان سەرۆكێكی تەشریفاتی بێت، واتە كوردستان بێ سەرۆك بێت، لەبەر ئەوەی لە وڵاتێكدا سەرۆك تەشریفاتی بێت، لە واقیعدا واتە سەرۆك بوونی نییە، ئەمەش بەو مانایەی چیدی جیهان وەك سەرۆكی دەوڵەت پێشوازی لەسەرۆك مسعود بارزانی نەكات.
پرسیاری گرنگ لێرەدا ئەوەیە: ئایا ئەم خاڵانە چ جیاوازی لەگەڵ ئەو ئامانجانە هەیە كە ناحەزان و دوژمنانی كوردستان ئاواتی بۆ دەخوازن؟ سەیرەكە لەوەدایە بۆ گەیشتن بەم ئامانجەیان كراسی نیشتمانپەروەرییان لە بەری خواستی داگیركەران و دوژمنانی كوردستان كردووە، لەمەش زیاتر پەنا بۆ خەڵكانێك دەبەن و رایان لێ وەردەگرن كە بە ئاشكرا و بێ شاردنەوە ناسنامەیان ئاشكرایە و پیاوی دوژمنانی كوردستانن، بۆیە ئەم حاڵەتە كە زۆر بە راشكاوی دیارە چ ئامانجێكی لە پشتەوەیە، زۆر گرنگە ئەو كراسی نیشتمانپەروەرییەی بۆ دژایەتی سەرۆك مسعود بارزانی بە بەری خواست و ئاواتی دوژمنانی كوردستاندا كراوە، ئەو كراسە دابكەندرێت و راستییەكان بۆ رای گشتی كوردستان وەك خۆی روون بكرێتەوە.

لەو سیستمە حوكمڕانییانەی ئەوروپیدا كە شێوازی (سەرۆك وەزیران – سەرۆك) پیادە دەكەن، سەرۆكی وڵات چەند دەسەڵاتێكی تەشریعی و غەیرە تەشریعییان هەیە، كە لەم چەند خشتەیەی خوارەوە خراونەتەڕوو:
سەرچاوە: (ئایا سەرجەم سیستمە نیمچە سەرۆكایەتییەكان وەك یەكن؟)
نووسینى: ستیڤن رۆپەر


لە بنەڕەتدا سیستمی پەرلەمانی
بۆ شانشینە نەك كۆماری
خاڵی گرنگ سەبارەت بە پیادەكردنی سیستمی پەرلەمانی وەك مۆدێلێكی زێدە باو لە پرۆسەی دیموكراتیدا، دەگەڕێتەوە بۆ ئەو خاڵەی كە زۆر و كەم تا ئێستا ئاماژەی پێكراوەو هەڵوەستەی لە سەركراوە، لەو وڵاتانە سەرچاوەی گرتووە كە پادشایان هەیە و سەرۆكیان نەبووە، بۆ نموونە بەریتانیای مەزن، ئەمەش واتە ئەگەر مۆدێلی سیستمی پەرلەمانی لە بەریتانیاوە سەرچاوەی گرتبێت، هۆكاری سەرەكی ئەوەیە كە بەریتانیا سەرۆكی نییە، هەتا لە پەرلەمانەوە، یان راستەوخۆ هەڵبژێردرێت، ئەمە بۆ هەموو سیستمە پادشاییەكانی دیكەی ئەوروپاش راستە، بەڵام ئەمریكا كە یەكێك بووە لە كۆلۆنییەكانی بەریتانیا و دواتر سەربەخۆیی راگەیاند، بە تەواوەتی لە سیستمی پەرلەمانی دووركەوتەوە و سیستمی سەرۆكایەتی پیادەكرد، خۆ ئەگەر لە ئەمریكا پادشای هەبوایە، بۆ نموونە وەك ئوستراڵیا كە هەتا ئێستاش شاژنی بەریتانیا بە شای خۆیان دەزانن، ئەوا ئەوانیش سیستمی پەرلەمانیان پیادە دەكرد.
كەواتە پرۆسەی دیموكراتی نوێنەرایەتی وەك سیستم، كە پێی دەگوترێت سیستمی پەرلەمانی و تیایدا لە رێگەی پەرلەمانەوە سەرۆكێك بە دەسەڵاتی تەشریفاتی دیاری دەكرێت، ئەم لاساییكردنەوەی سیستمی نوێنەرایەتی پەرلەمانی بەریتانیا و لەو وڵاتانەشی ئەم جۆرە سیستمە بڵاوبۆتەوە، دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی بەریتانیا وەك دەوڵەتێكی ئیمپریاڵی لەهەموو ئەو وڵاتانەی داگیری كردوون، هەوڵیداوە هەمان سیستم دووبارە بكاتەوە، ئەوجا لەبەر ئەوەی بەریتانیای مەزن دەوڵەتێكی هێجگار گەورە بووە، ئەم سیستمە بۆ ماوەیەكی زۆر بۆتە باو بۆ ئەو وڵاتانەی كە بەریتانیا راستەوخۆ كاریگەری لە سەریان هەبووە، یان داگیری كردوون. هەر بۆ نموونە دوای ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و كاتێك بەریتانیا سیستمی حوكمڕانی بۆ عێراق داڕشتەوە، راستەوخۆ سیستمێكی پەرلەمانی بێ سەرۆكی دامەزراند و شا فەیسەڵی یەكەمی لە ئوردن- ـەوە هێنا و كردی بە پادشای عێراق، هەروەها لە میسر-یش بە هەمان شێوە ماوەی 70 ساڵ سیستمی پادشایەتی گەڕاندەوە، هەروەها لە هیندستان-یش كە راستەوخۆ لەلایەن بەریتانیاوە حوكمڕانی دەكرا، ئەم سیستمە بۆتە مۆدێل.




سیستمی نیمچە سەرۆكایەتی ئەو سیستمەیە كە لایەنەكانی دامەزراوەی سەرۆكایەتی و پەرلەمانی تێكهەڵكێش دەكات، پۆلێنی سیستمی نیمچە سەرۆكایەتی لەلایەن مۆریس دۆفرجی -ـەوە داهێنرا، كە لە تێڕوانینی ئەودا ئەم سیستمە سێ خەسڵەتی گشتی هەیە كە بریتین لە: هەڵبژاردنی سەرۆك لەلایەن خەڵكەوە، سەرۆك دەسەڵاتی دەستووری هەبێت، هەروەها دەبێت پۆستی سەرۆك وەزیران جیاكرابێتەوە. لەم سیستمەدا سەقامگیری دامەزراوەیی «institutional stability» سەرۆك وەزیران و كابینەكە بەندە بە ڕەزامەندی پەرلەمانییەوە. دواتر ماتیۆ شوگارت و جۆن كاری زیاتر پەرەیان بەم چەمكە دا و بەرفراوانیان كرد، لە دیدی ئەواندا دەكرێت سیستمی نیمچە سەرۆكایەتی پۆلێن بكرێت بۆ سەرۆك وەزیران –سەرۆك «premier-presidential» یان بۆ سەرۆك- پەرلەمانتاری «president- parliamentary» شێوزای سەرۆك وەزیران –سەرۆك «premier-presidential» وەسفكردنی مۆدێلی نیمچە سەرۆكایەتی فەڕەنسایە. لەم مۆدێلەدا سەرۆك وەزیران سەرۆكی حكومەتە و دەكرێت لەلایەن پەرلەمانەوە متمانەی لێ وەربگیرێتەوە. لەلایەكی دیكەوە سەرۆك، سەرۆكی دەوڵەتە و لە ڕووی دەستوورییەوە دەسەڵاتی دانان و دەسەڵاتی ڤیتۆی پێ بەخشراوە. لەوەش گرنگتر، سەرۆك وەزیران و حكومەت بە شێوەیەكی حەسری بەرپرسیارن لە ئاست زۆرینەی پەرلەمانیدا، سەرۆكیش هیچ دەسەڵاتێكی دەستووری نییە بۆ لابردنی سەرۆك وەزیران. ئەوەی شێوازی سەرۆك وەزیران – سەرۆك «premier-presidential» لە شێوازی سەرۆك- پەرلەمانتاری «president- parliamentary» جیا دەكاتەوە، ئەو ڕاستییەیە كە ئایا سەرۆك وەزیران و حكومەت لە بەردەم كێدا بەرپرسیارن. لە شێوازی سەرۆك وەزیران –سەرۆك «premier-presidential» سەرۆك وەزیران و حكومەت تەنها و بە شێوەیەكی حەسری لە بەردەم زۆرینەی پەرلەمانیدا بەرپرسیارن، لە كاتێكدا لە شێوازی سەرۆك- پەرلەمانتاری «president- parliamentary» سەرۆك وەزیران و حكومەت بەرپرسیارێتیەكی دووانەییان هەیە، واتە لە یەك كاتدا لەبەردەم سەرۆك و زۆرینەی پەرلەمانیشدا بەرپرسیارن. ئەمەش زیاتر لەو شێوازی حوكمڕانییەدا بەرجەستە دەبێت كە حاڵی حازر لە ڕووسیای ئیتیحادی پیادە دەكرێت، كە هەم سەرۆكی وڵات و هەم پەرلەمان دەتوانن حكومەت هەڵبوەشێننەوە. ئەم جیاوازییە و هەروەها بەهێزیی سیستمی حزبایەتی وڵاتەكە كاریگەری ڕاستەوخۆیان دەبێت لەسەر سەقامگیری دیموكراسی لە ئایندەدا و لەسەر چەسپاندن و جێگیركردنی دیموكراسی بە شێوەیەكی سەركەوتوو.
پڕۆفیسۆر ستیڤن دی رۆپەر
توێژینەوەی (ئایا هەموو سیستمە نیمچە سەرۆكایەتییەكان وەك یەكن؟)

لە فەڕەنسا ڕای گشی بۆچوونی وابوو كە ئەگەر حكومەتەكان بەرپرسیار بووبێتن لە داڕووخان و داخوڕانی كۆماری چوارەم، ئەوا پێویستە چەند بڕگەیەكی دەستووری دیاریكراو دابڕێژدرێت بۆ چارەسەركردنی ئەو بێتواناییەی حكومەت لە كۆماری پێنجەمدا بە دەستیەوە دەناڵێنێت. لەبەر ئەوەی لە كاتی گرتنەدەستی جڵەوی دەسەڵاتدا، ژەنەڕاڵ دیگۆل ویستی سیستمێك دابمەزرێنێت كە بنیادنانی دامەزراوەكان بە چەشنێك بێت، ببنە ەۆی گەڕاندنەوەی یەكڕیزیی نیشتمانی، گەڕاندنەوەی ئارامی و سەقامگیری بۆ دەوڵەت و پێدانی دەسەڵاتی پێویست بە حكومەت بۆ ئەوەی بە ئەركەكانی خۆی ەەڵبستێت، بۆ ئەم مەبەستەش دەستوورێك داڕێژرا كە نە حكومەتێكی خۆسەپێنی لێبكەوێتەوە، نە ئەوپەڕی دیموكراتی بێت. لە بری ئەوە دیگۆل رژێمێكی دووڕەگی داەێنا كە دەسەڵاتێكی جێبەجێكاری بەەێز ەەبێت، بەڵام حكومەت تەنەا لە ئاست پەرلەماندا بەرپرسیار بێت. سەرۆكی ەەڵبژێردراو لە فەڕەنسا ئەم دەسەڵاتە دیارانەی ەەیە:
1. دانانی سەرۆك وەزیران و لابردنی سەرۆك وەزیران لە ئەركەكەی، ئەگەر ەاتوو سەرۆك وەزیران نامەی دەست لەكاركێشانەوەی پێشكەش بە سەرۆك كرد.
2. ڕاگەیاندنی ەەڵوەشاندنەوەی ئەنجومەنی نیشتمانی «پەرلەمان» بە راوێژكردن لەگەڵ سەرۆك وەزیراندا.
3. دانان و لابردنی ئەندامانی دیكەی حكومەت لە سەر پێشنیاری سەرۆك وەزیران.
4. واژۆكردنی ئەو مەرسومانەی لەلایەن ئەنجومەنی وەزیرانەوە بڕیاریان لەسەر دەدرێت.

سێ شێواز لە بونیادی سیستمی دیموكراتی لە سەر ئاستی جیهان پیاد دەكرێت كە بریتین لە: (سەرۆكایەتی، پەرلەمانی، نیمچە سەرۆكایەتی). توێژەران بەشێكی زۆریان، یان پشتگیری سیستمی پەرلەمانی دەكەن، یان سیستمی سەرۆكایەتی، بەڵام لە بەر ئەوەی شێوازی سیستمی نیمچە سەرۆكایەتی تازەیە، زۆر رەخنەی رووبەڕوو دەبێتەوە، وێرای ئەوەش توێژینەوەكان دەریانخستووە زۆربەی دیموكراتییە تازەكان پەنا بۆ هەڵبژاردنی راستەخۆی سەرۆك لەلایەن گەلەوە دەبەن، ئەمەش لەبەر ئەم هۆكارانەیە:
1. لە سیستمی سەرۆك – سەرۆك وەزیراندا، سیستمی حوكمڕانی مرونەتی هەیە، بەڵام سیستمەكە بەهێزە و چاودێریی سیاسی و بەهێز لەسەر سەرۆك و پەرلەمان و حكومەت بوونی هەیە.
2. بوونی ئەم چاودێرییە لەسەر سەرۆكی هەڵبژێردراو، دەبێتە فاكتەرێك بۆ ئەوەی سەرۆك ناچار بێت بۆ چارەسەری كێشەكان پەنا بۆ میكانیزمی دیموكراتییانە بەرێت.
3. بوونی هاوسەنگیی دەسەڵات لە نێوان سەرۆكی هەڵبژێردراو، سەرۆك وەزیران و پەرلەمان، دەبێتە هۆكار و هاندەرێكی بەهێز بۆ هاوپەیمانی بەهێز لە نێوان حزبە سیاسییەكاندا، ئەمەش بۆ پاراستن و بەردەوامیی پرۆسە دیموكراسییەكە پەسەند و پێویستە.
پڕۆفیسۆر كیمبلرلی ماكوایەر
توێژینەوەی (پێوەندی نێوان سەرۆك – سەرۆك وەزیران، سیستمی پارتایەتی، سەقامگیری دیموكراتی، سەقامگیری دیموكراسی لە سیستەمە نیمچە سەرۆكایەتییەكاندا، بەراوردی هەردوو مۆدیلی فەرەنسا و رووسیا)



لەو سیستمە پەرلەمانییانەی كە راستەوخۆ سەرۆك لە لایەن خەڵكەوە هەڵدەبژێردرێت، لە یەك كاتدا سەرۆكی وڵات و سەرۆك وەزیران بوونیان هەیە و، دەسەڵاتەكانی جێبەجێكردن لە نێوانیاندا دابەش دەكرێت، هەر بۆ نموونە دەكرێت سەرۆكی وڵات ئەو دەسەڵاتانەی هەبێت كە پەیوەستن بە بواری یاسادانانەوە، وەك مافی ڕەتكردنەوە، یان دواخستنی یاساكان، پێشنیاركردنی دەركردنی یاسایەكی دیاریكراو، یاخود دەركردنی مەرسوم. هەروەها دەكرێت ئەو دەسەڵاتانەشیان ەەبێت كە پەیوەست نین بە بواری یاسادانانەوە، لە نێویاندا رۆڵ و ئەركی لە پرۆسەی پێكەێنانی حكومەت، یان هەڵوەشاندنەوەیدا. لەوەش زیاتر، زۆربەی دەستوورەكان رۆڵی فەرماندەیی هێزە چەكدارەكان و چەند دەسەڵاتێكی دیاریكراو لە بواری پێوەندییە دەرەكییەكاندا بە سەرۆكی ەەڵبژێردراو دەبەخشن.

مارگرێت تاڤتیس

بەپێی دە ستوور، سەرۆك كۆماری چیك، پێشوازی لە شاند و میوانە دەرەكییەكان دەكات، نوێنەرایەتی وڵاتەكەی دەكات لە دەرەوە، هەروەها فەرماندەی هێزە چەكدارەكانە، سەرۆك دەستنیشانی پاڵێوراوی سەرۆكوەزیران دەكات و لە سەر پێشنیاری سەرۆك وەزیران دەستنیشانی كابینەكە دەكات. هەروەها دادوەرەكانی دادگای دەستووری دادەمەزرێنێت، بە هەمان شێوە سەرۆك و جێگری سەرۆكی دادگای باڵا، لەگەڵ سەرۆك و جێگری سەرۆكی نووسینگەی كۆنتڕۆڵی باڵا و ئەندامانی ئەنجومەنی بانكی نیشتمانی، ئەگەرچی زۆرێك لەم دامەزراندنانەش پێویستییان بە ڕەزامەندی كاراكتەرە سیاسییەكانی دیكەیە. مافی ئەوەی هەیە كۆبوونەوە بە ئەنجومەنی نوێنەران (پەرلەمانی چیك لە ئەنجومەنی نوێنەران و ئەنجومەنی سینات) بكات و لەهەندێ هەلومەرجی دیاریكراویشدا دەتوانێت ئەم ئەنجومەنە هەڵبوەشێنێتەوە. هەروەها مافی ئەوەی هەیە یاساكانیش ڕەتبكاتەوە، بەڵام ئەنجومەنی نوێنەران دەتوانێت بە زۆرینەیەكی سادە ئەو یاساڕەتكراوانە پەسەند بكاتەوە. سەرۆك دەتوانێت بەشداری لە كۆبوونەوەكانی پەرلەمان و حكومەتدا بكات و قسەشیان تێدابكات.