بیركردنەوەی فرە رەهەند
بۆ دروستكردنی وەرچەرخان لە ئەقڵی سیاسیدا

((دروستبوونی گۆڕانكاری یەكلاكەرەوە و دیاریكراو لە سروشتی كێشە و تەنگژە سیاسییەكاندا دووبارە بیركردنەوەی دەوێت، لەزۆربەی كێشەكاندا لایەنە بەرامبەرەكان هاوتانین لە هێز و پێگەدا، هەروەها زۆربەی ئەو كێشانە ماوەیەكی درێژە بوونیان هەیە چەندین جار بە قۆناخی توندوتیژی تێپەڕیوون و هاتوونەتە دەرەوە، ئەمجۆرە تەنگژە سیاسییانە شێوەی خولی وەگرتووە، كاتێك قۆناخێكی توندوتیژی تەواو دەبێت، زەنگ بۆ قۆناخێكی دیكەی توندوتیژی لێدەدات، كێشەی سیاسیی لەمشێوەیە، ژینگە و ئابووری و سیستمی ئەو كۆمەڵگەیە دەشێوێنێت كە ئەم تەنگژانەی تێدا بەڕێوەدەچن، بارودۆخی ئاڵۆزی لەناكاو و كوتوپڕ دروست دەكات، كە لەلایەك لەلایەن كاراكتەری ناوخۆیی و لەلایەكی دیكە لەلایەن كاراكتەری دەرەكیەوە زیاتر تەنگژەكە جۆش دەدرێت، بارودۆخی لەم چەشنە بەشێوەیەكی زۆر سەخت ئەو تیۆرانە پێچەوانە دەكاتەوە كە هەوڵدەدات چارەسەر بۆ تەنگژەكە بدۆزیتەوە، بەتایبەتی كە بنەمای تەنگژەكە لەنێوان حزبەكاندا بێت و هەمووشیان داوای بردنەوە بكەن)).
هاگ میال
تیۆری وەرچەرخانی تەنگژە


لەنێو ئەو فرە سیاسیی و دیموكراتیەی ئەمڕۆ لەهەرێمی كوردستان بوونی هەیە، هەستدەكرێت بەردەوام جۆرێك لە تەنگژەی سیاسیی و لێكحاڵینەبوون لەنێو كۆی حزبە سیاسییەكاندا هەیە، ئەم تەنگژە و لێكحاڵینەبوونەش وەنەبێ دەرهاویشتەی جیاوازی تێڕوانینی سیاسیی بێت بۆ چۆنیەتی چارەسەركردن و دەسنیشانكردنی كێشەو كەموكورتیەكانی نێو سیستمێكی دیموكراتی، بەڵكو كاتێك تەنگژەكە دەخەینەوە ناو كۆنتێكستی واقیعی سیاسی كوردستان و بە پەیوەندییە ئیقلیمیەكانەوە گرێدەدەینەوە، بەجۆرێك خۆی نمایش دەكات، وەك ئەوەی ئەم كێشە و تەنگژەیە تەمەنێكی درێژی هەبێت و پێشتر لەقۆناخی جیاوازدا بوونی هەبووە و لەنێو پرۆسەی دیموكراتیدا شێوەیەكی دیكەی وەرگرتووە، راشكاوانەتر ئەمجۆرە كێشانە چەندین رەهەندی جۆراوجۆری لەخۆی گرتووە و لەسەر ئاستی سیاسییەوە پەلی هاویشتووە بۆ ئاستی كۆمەڵایەتی و رۆشنبیریەكی سیاسیی دروستكردووە كە لەناوخودی ئەو حزبانەدا پەیوەندییە كۆمەڵایەتیەكانی كردووە بە هاندەر بۆ ئەوەی هێندەی دیكە كێشەكە قووڵبێتەوە و لە چارەسەر دووری بخاتەوە و بەردەوام كێشەی تازە دروست ببێت، بە واتایەكی دیكە دروستبوونی تەنگژە لەدوای تەنگژە و كەڵەكە بوونی تەنگژە جیاوازەكان لەسەر یەكتری بۆتە هۆكاری ئەوەی هۆكار و رەگ و ریشەی ئەو تەنگژەیە بشارێتەوە كە تەمەنێكی درێژی هەیە و بنەمای راستەقینەی ئەم تەنگژەیەش كەم تا زۆر پەیوەندی بەو تەنگژە و قەیرانە تازانەوە نین كە یەك لەدوای یەك دروستدەكرێن، هەربۆیە كاتێك لەم ژینگەیەدا قسە یان شرۆڤە لە سەر تەنگژە سیاسییەكان دەكرێت، هێندەی قسە لە سەر هۆكار و شێوەی ئەو كێشە و قەیرانە تازانە دەكرێن، هێندە قسە لەسەر ئەو قەیران و تەنگژە سیاسییە تەمەن درێژانە ناكرێت كە ساڵانێكە هەیكەلی پێكهاتەی كۆمەڵایەتی كۆمەڵگەی دابەشكردووە، ئەمەش وایكردووە چارەسەری ئەو جۆرە قەیران و تەنگژانە ئاسان نەبێت و نەتوانرێت هەوڵەكان بەو ئاڕاستەیە یەكبخرێن كە چارەسەری راستەقینە بۆ تەنگژە بدۆزرێتەوە و بارودۆخی تازە و پەیوەندی تازە لەنێوان حزبە سیاسییەكاندا دروست بێت، كە ئەمەش دروست نەبێت، ئەوا بیركردنەوە لەسەر شێوازی نەریتیانەی سیاسیی نێوان لایەنە سیاسییەكان هەمیشە باكگراواندێكی خراپ دێنێتە پێشیی و پەیوەندییەكی تەنگژاوی لەنێوان حزبەكاندا بەردەوامی دەبێت و هەر لە چوارچێوەی ئەم پەیوەندییە تەنگژاویەشەوە مەزندە و تێڕوانینەكان بۆ ئایندە دەخەمڵێنرێن و لەسەر بنەمای بیركردنەوەی كۆن هەنگاو بۆ ئایندەیەكی تازە هەڵدەگرن، ئەمەش وایكردووە چەند گۆڕانكاری بەسەر بارودۆخەكەدا بێت، لەبەر ئەوەی كەڵچەری سیاسەتی ئەو حزبە نكۆڵیكردنە لەبەرامبەر و ئامانجیان دروستكردنی تەنگژەیەكی دیكەیە، ئەوا لەسەر هەموو پرسێك زەنگی قۆناخێكی دیكەی توندوتیژی لێدەدەن، بە بیانووی جۆراوجۆر كەشی ئاشتی كۆمەڵایەتی دەشێوێنن.
لە ژینگەی نێو تەنگژەی سیاسییەوە
هەنگاو هەڵگرتن بۆ بونیادی ئاشتی
تیۆریستانی بوارەكانی بەڕێوەبردنی تەنگژە و چارەسەری تەنگژە و وەرچەرخانی تەنگژە، لەگەڵ ئەوەی هەر یەكەیان بەمیتۆدی جۆراوجۆر مامەڵە لەگەڵ تەنگژەكان دەكەن، بەڵام هەموویان تارادەیەكی زۆر لەسەر ئەو خاڵە كۆكن، بەوەی دەبێت تەنگژە لە چوارچێوە یان كۆنتێكستی ئەو واقیعە مامەڵەی لەگەڵ بكرێت كە تەنگژە تیایدا بوونی هەیە، ئەمەش راشكاوانە مانای ئەوەیە هەموو تەنگژەیەك ئەوجا تەنگژەی سیاسیی بێت یان تەنگژەی نێوان حزبە سیاسییەكان بێت، یان تەنگژەی كۆمەڵایەتی بێت، یان تەنگژەی دەستەبژێرێك بێت، ئەوا هەموو ئەم تەنگژانە بەشێوەیەكی رێژەیی پەیوەندی بە ژینگەی لۆكاڵ و هەرێمی و نێودەوڵەتیەوە هەیە، بۆیە زۆرجار لە كێشە ئیتنی و نەتەوەییەكاندا، هێندەی فاكتەری هەرێمی و نێودەوڵەتی رۆڵی كاریگەر دەگێڕێت بۆ مامەڵەیەكی گونجاو لەگەڵ كێشەیەكی دیاریكراودا، ئەوا هێندە فاكتەری لۆكاڵ ئەو رۆڵە ناگێڕێت، لەم چوارچێوەیەدا زۆربەی تیۆریستانی بواری مامەڵەكردن لەگەڵ تەنگژە هەمەجۆرەكان، شێواز و جۆری تەنگژەكانیان پۆلێن كردووە و بۆ هەریەكەیان جۆرێك لە مامەڵەی تایبەتی یان پەنابردن بۆ میانگیری لایەنی سێهەم یان دەرەكیان دیاری كردووە، ئەم پۆلینكردنەش بەرەنجامی سروشت و شێوازی تەنگژەكەیە، هەر بۆ نموونە:
1. هەندێك لە تەنگژە، تەنگژەی نێوان نەتەوەی كەمینە و نەتەوەی باڵادەستن لەوڵاتێكدا، وەك كێشەی كورد لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەگشتی و عێراق بەتایبەتی، بۆ كێشەی لەمجۆرە هەردوو لایەنی تیۆریستانی بەڕێوەبردنی تەنگژە و وەرچەرخانی تەنگژە، بۆچوونیان بەوجۆرەیە لەبەر ئەوەی پەیوەندی نێوان كورد نەتەوەی باڵادەست لەو وڵاتانەی كوردیان تێدایە ناهاوسەنگە، ئەوا هەتا ئەم ناهاوسەنگیە هاوسەنگ نەكرێت، كێشە هەر بەردەوام دەبێت و چارەسەریشی مەحاڵ دەبێت.
2. ئەگەر تەنگژەیەك وەك ئەو پسپۆرانەی ئاماژەی پێدەكەن چارەسەری مەحاڵ بێت، ئەوا ناچار پەنا بۆ شێوازی بەڕێوەبردنی تەنگژەكە دەبرێت، مەبەستیش لە بەڕێوەبردنی تەنگژە، واتە چارەسەركردنی ریشەیی ئەو تەنگژەیە مەحاڵە بۆیە بە گوشاری لایەنی سێهەم (كە زۆربەی كات لایەنی دەرەكیە) گوشار دەخرێتە سەر هەردوو لایەنی تەنگژە بۆ ئەوەی ئیحتیوای لایەنی توندوتیژی تەنگژە بكەن و توندوتیژیەكە نەهێڵن، ئەو پسپۆرانە بەوجۆرە سەیری مەیلی توندوتیژی نێوان لایەنەكان دەكەن، بەوەی بەرهەمهێنانی توندوتیژی ئاكامێكی پەیوەندیدارە لە ئاكامی جیاوازی بەها و بەرژەوەندی نێوان دوولایەنی سەرەكی تەنگژەكە، ئەوجا لەبەر ئەوەی هەردوو فاكتەری جیاوازی مێژوویی و بەهاكان، چارەسەركردنیان كارێكی ئاسان نییە، ئەوا هونەری بەڕێوەبردنی تەنگژە هەوڵ بۆ ئەوە نادات كێشەكە چارەسەر بكات، بەڵكو هەوڵ بۆ ئەوە دەدات كە توندوتیژی وەلابنرێت، بەڵام كێشەكانیش بە چارەسەرنەكراوی دەمێننەوە.
3. هەندێك تەنگژەی دیكەهەن، وەك تەنگژەی نێوان حزبە سیاسییەكان لە كۆمەڵگەیەكی دیاریكراودا، ئەمجۆرە تەنگژانە لەگەڵ ئەوەی بەرهەمی بەرژەوەندی و فاكتەری مێژوویی نێوان حزبە سیاسییەكانە، بەڵام لەبەر ئەوەی لەناو كۆمەڵگەدا بەهاو بەرژەوەندی و مێژووی هاوبەش هەیە، ئەوا ناكرێت ئەم جۆرە تەنگژانە وەك تەنگژەی نێوان دوو نەتەوەی جیاواز، یان دوو ئایینی جیاواز سەیر بكرێت، بەڵكو دەبێت وەك تەنگژەیەك سەیر بكرێت لە كۆنتێكستی مێژوو و بەهاو بەرژەوەندی هاوبەشدا.
4. هەوڵدان بۆ چارەسەركردنی ئەو جۆرە تەنگژانە كە لە ژینگەی مێژوو و بەهاو بەرژەوەندی كۆمەڵگەیەكی دیاریكراو سەرهەڵدەدەن، میتۆدێكی جیاوازی لە پرۆسەی بەڕێوەبردنی تەنگژە یان هەوڵدان بۆ چارەسەری سیاسییانەی راستەوخۆی نێوان مەكتەبی سیاسی حزبە سیاسییەكان دەوێت، بۆ ئەمەش بیرمەندانی سیاسەت پێشنیاری تیۆری وەرچەرخانی تەنگژە دەكەن، لە تەنگژەیەكی كاولكار و توندوتیژییەوە بۆ هەنگاو هەڵگرتن بۆ ئاشتی و پێكەوە گونجانی ئەقڵە سیاسییە جیاوازەكان.
وەرچەرخانی تەنگژە
كارێكی فرە رەهەندە
بەكارهێنانی زارەوەی وەرچەرخانی تەنگژە بەو مانایەیە واتە دروستبوونی وەرچەرخان لە ئەقڵی سیاسییدا بۆ بینینی كێشەكان بە دیدێكی جیاواز لەو دیدەی تا ئێستا سەیری تەنگژە و كێشەكانی پێكراوە، ئەمەش واتە دروستكردنی هاوێنەی تازە بۆ ئەوەی بە چاویلكەی ئاشتی و هەنگاو هەڵگرتن بۆ بونیادی ئاشتی كێشەكان بەشێوەیەكی ریشەیی چارەسەر بكرێت، پرسیاری سەرەكی كە ئەم پرسە سەرەكیە دەیوروژێنێت، ئەوەیە ئایا پرۆسەی وەرچەرخان لە ئەقڵی سیاسییدا و لەنێو تەنگژەیەكی سیاسیی تەمەن درێژدا، دەكرێت بە پراكتیكی هەنگاوی بۆ هەڵبگیرێت؟ ئایا حزبی سیاسیی و سەركردە سیاسییەكان لەنێو پرۆسەی وەرچەرخانی تەنگژەدا پێگەیان چی دەبێت و دەبێت چۆن رەفتار بكەن؟ ئایا ئەو بنەمایانە چین كە پێویستە لە پرۆسەی وەرچەرخانی تەنگژە حزبەكان هەنگاوی بۆ هەڵبگرن و تاچەند دروستبوونی ئامادەباشی لەنێو حزبەكاندا پێویستە بۆ ئەوەی ئەو وەرچەرخان بەرەو ئاشتی و چارەسەری ریشەیی تەنگژە هەنگاوی بۆ هەڵبگیرێت؟ لەوەڵامی ئەم هەموو پرسیارەی ئەم پرسە هەستیارە دەیوروژێنێت، پسپۆرانی تایبەتمەند كە لەسەر ئەم پرسە هاوچەرخە كاردەكەن و دەخوازن ئەم مێتۆدە لە تیۆرەوە بگوازنەوە بۆ پراكتیك، جەخت لەسەر ئەوە دەكەنەوە، بەوەی ئامانج لە میتۆدی وەرچەرخانی تەنگژە ئەوەیە كە هەموو لایەنە جیاواز و دیارەكانی تەنگژەكە لەرووی تیۆری و پراكتیكەوە دیاری بكەن و رەهەندی سەرەكی و پەیوەندار بە تەنگژە دەستنیشان بكەن، دیاریكردنی لایەنە جیاوازەكان و رەهەندە هەمەجۆرەكان دەبنە سەرەتایەك بۆ دووبارە فۆرمەلەكردنەوەی تەنگژەكە و زەمینەیەك بۆ شرۆڤەكردن دێنێتە پێشەوە كە بتوانرێت وەڵامدانەوەی گونجاو بۆ لایەنە جیاوازەكانی تەنگژە هەبێت و ئەو وەڵامدانەوانەش هەڵسەنگاندنیان لەسەر بكرێت، ئەمەش راشكاوانە واتە بەدەنگهێنانی كێشە و هەڵسەنگاندنی ئەو وەڵام و دەنگانەی لە شرۆڤەی لایەنە جیاوازەكانی تەنگژەكە دێنە دەرەوە، بۆیە تیۆری وەرچەرخانی تەنگژە بەردەوام جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە كە بەردەوام پێویستمان بە وەڵامدانەوەی گۆڕانكای سروشتی تەنگژەكان هەیە و دەبێت لەگەڵ ئەو وەڵامدانەوانە بەپێی قۆناخی ئێستا و هەنگاو هەڵگرتن بۆ قۆناخی نوێ بگونجێن، بۆ ئەوەی تەنگژە فراوانتر لەوەی ئێستا سەیر بكەین و هەڵوەستە لەسەر كۆی لایەنەكان و رەهەندە جیاوازەكانی تەنگژەكە بكەن.
لێرەدا جێگەی خۆیەتی ئەو پرسیارە بكەین، ئایا جیاوازی ئەم میتۆدە تازەیەی كە پێی دەگوترێت وەرچەرخانی تەنگژە لەگەڵ هونەری بەڕێوەبردنی تەنگژە و پرۆسەی چارەسەری تەنگژەكان چییە؟ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە لەگەڵ ئەوەی كێشمەكێشی گەورەی لەنێوان بیرمەندان و ئەكادیمی و پسپۆرانی زانستی سیاسەت دروستكردووە، بەڵام سەرەنجام لەسەر چەند خاڵێك هەموویان یەكدەگرنەوە و جەخت لەسەر ئەوە دەكەنەوە جیاوازی وەرچەرخانی تەنگژە لەگەڵ بەڕێوەبردنی تەنگژە و هەوڵە سیاسییەكان بۆ چارەسەری تەنگژە، لە هەردوو پرۆسەی بەڕێوەبردنی تەنگژە و هەوڵی سیاسیی بۆ چارەسەری تەنگژەكان ئەوەیە، كە پەیوەندییە تەنگژاوییەكانی نێوان لایەنە سیاسییەكان ناگۆڕێن بۆ پەیوەندی تازە، هەتا ئەگەر ئەم پەیوەندیانە لەسەر ئاستی بەرزی مەكتەبی سیاسی حزبەكان جۆرێك لە گۆڕانكاری بەسەردا بێت، بەڵام ئەم گۆڕانكارییە نایەتە ناو هەیكەلی كۆمەڵایەتی حزبە سیاسییەكان و هەمان پەیوەندی تەنگژاوی لەنێوان هەیكەلی هەردوو حزبەكەدا وەك خۆی دەمێنێتەوە، لەوانەیە باشترین نموونە لەسەر ئاستی هەرێمی كوردستان بۆ چۆنیەتی چارەسەركردنی تەنگژەكان بەشێوەی سیاسییانە، گرێدانی رێككەوتنی ستراتیژی بێت لەنێوان هەردوو حزبی سەرەكی (پارتی دیموكراتی كوردستان و یەكێتی نیشتمانی كوردستان)، ئەم رێككەوتنە كە ماوەی زیاتر لە 10 ساڵە لەنێوان هەردوو حزبدا هەیە، بەڵام هەتا ئێستا نەتوانراوە وەرچەرخانێك لە پەیوەندییە تەنگژاوییەكانەوە بۆ پەیوەندی نوێی نێوان هەردوو (نەك تەنها هەردوو سەركردایەتی) دروست بكات، هەروەها نەیتوانیوە بیركردنەوەیەكی تازە بێنێتە ئاراوە، كە بیرەوەرییە تاڵەكانی رابردوو بسڕێتەوە، بۆیە ئەگەر لەماوەی 10 ساڵی رابردوو و هاوكات لەگەڵ دەستپێكردنی هەوڵە سیاسییەكان بۆ گرێدانی رێككەوتنی ستراتیژی، پرۆسەی وەرچەرخانی تەنگژە بۆ بونیادنانی پەیوەندی تازە و بیركردنەوەی نوێ بۆ بینینی ئایندە دەستی پێ بكردایە، ئەوا ئێستا دەكرا هەم پارتی و یەكێتی پەیوەندی تازەیان لە نێوان بەرهەم بێت و هەمیش هەردوولا بە تێڕوانینی تازە سەیری ئایندەیان بكردایە.
لایەنێكی دیكەی جیاوازی پرۆسەی وەرچەرخانی تەنگژە لەگەڵ پرۆسەی هونەری بەڕێوەبردنی تەنگژە، ئەوەیە لە پرۆسەی بەڕێوەبردنی تەنگژەدا كێشەكان وەلادەنرێن یان بۆ ماوەیەكی كاتی چاویان لێ دەپۆشرێت، بۆ ئەوەی پارێزگاری بە ئارامی و سەقامگیری ناوچەیەك بكرێت و ژیانی ئاسایی بۆ ماوەیەكی كاتی دەست پێ بكاتەوە، ئەم حاڵەتە لەوانەیە بۆ نێوان هاووڵاتیانی دوو ئایینی جیاواز یان دوو نەتەوەی جیاواز، حاڵەتێكی ناچاری بێت و رێگەچارەی دیكە نەبێت هەتا بەتەواوی ئەو دوولایەنە لەیەكدی جیادەكەنەوە یان شێوازێك لە دابەشكردنی دەسەڵات پیادەدەكرێت بۆ ئەوەی بتوانن بە دوو شێوازی جیا لە چوارچێوەی یەك دەوڵەتدا پێكەوە بژین، بەڵام ئەم حاڵەتە ئەو كاتە مەترسیدار دەبێت و هونەری بەڕێوەبردنی تەنگژە دەبێتە مەترسی بۆسەر یەكگرتوویی نەتەوە و وڵات، كە جیاوازی نێوان دوو لایەنی سیاسیی یان زیاتر، بكرێتە جیاوازی نێوان دوو ئایین یان جیاوازی دوو نەتەوە، هەر بۆ نموونە لەدوای هەڵبژاردنەكانی 21ی ئەیلوولی ئەمساڵ و پاش راگەیاندنی ئاكامەكانی هەڵبژاردن، ئەندامێكی مەكتەبی سیاسی یەكێتی نیشتمانی كوردستان راشكاوانە ئاماژەی بە رۆڵ و گوشاری دەوڵەتێكی ئیقلیمی كرد، كە نەیهێشتووە ئاڵۆزی لە ناوچەكانی سلێمانی رووبدات، بە واتایەكی دیكە ئەو دەوڵەتە ئیقلیمیە گوشاری بۆ لایەنە سەرەكیەكانی ناوچەی سلێمانی هێناوە بۆ ئەوەی ئاڵۆزی لەنێوانیاندا دروست نەبێت، ئەم هەوڵەی ئەو دەوڵەتە ئیقلیمیە بۆ نەهێشتی ئاڵۆزی و پارێزگاریكردن بە ناوچەی سلێمانی داویەتی، كارێكی زۆر باشە لەم قۆناخە و ئاماژەیە بۆ ئەوەی كە سەقامگیری كوردستان رەهەندێكی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی هەیە، بەڵام ئەگەر وردتر لەسەر ئەم هەوڵە هەڵوەستە بكەین، دەبینین، ئەم هەوڵەی لەلایەن ئەو دەوڵەتە ئیقلیمیەوە دراوە بۆ بەڕێوەبردنی ئەو تەنگژەیە، تەنگژەكەی وەك خۆی هێشتۆتەوە و چارەسەر نەكراوە، هەردوو لایەنی كێشەكە لەبەر هەندێك ئیعتوبار چاویان لەهەندێك مەسەلە پۆشیوە، بۆیە نە پەیوەندییە تەنگژاوییەكانی نێوان ئەو دوولایەنە گۆڕانكاری بەسەردا هاتووە، نە ئەو دوولایەنەش بە شێوازێكی تازە و بەبیركردنەوەیەكی تازە سەیری یەكتری دەكەن.
كەواتە پرۆسەی وەرچەرخانی تەنگژە، پرۆسەیەكی لەسەرخۆ و تەدریجیە بۆ گۆڕینی پەیوەندی تەنگژاوی بۆ پەیوەندی تازە، هەروەها گۆڕینی یادەوەری كۆنە بۆ بیركردنەوەی تازە و پێكەوە گونجان و پێكەوە كاركردن بۆ ئایندە، ئەمەش لەو چوارچێوەیەدا دێتەدی كە تەنگژەكە بگێڕینەوە بۆ ناو ئەو كۆنتێكستەی تەنگژەكەی تیادروست بووە، هەر لەسەر ئەم بنەمایەشە پسپۆرانی بواری وەرچەرخانی تەنگژە كاتێك دێنە سەر ئەم پرسە هەستیارە زۆر راشكاوانە باس لەوە دەكەن كە هەوڵدان بۆ چارەسەری كێشە و تەنگژەكانی سەردەمی جیهانگیری لەوە هەستیارترن كە تەنیا بە لەبەر چاوگرتنی هەڵوێستی سیاسیی و دەسكەوت و ئامانجی ئەو لایەنانە سەیر بكرێت كە تەنگژە لەنێوانیاندا هەیە، ئەمەش لەبەر ئەوەیە كە هەیكەلی حزبەكان و پەیوەندییەكانیان لەگەڵ حزبەكانی بەرامبەریان، بەشێكی جیانەكراوەیە لەو پەیوەندییە تەنگژاویانەی كە ئێستا بوونیان هەیە، ئەم پەیوەندییە تەنگژاویانە ئەگەر نەگۆڕێن بۆ پەیوەندی تازە، هەتا ئەگەر رێككەوتنی سیاسیش لەنێوانیان ئیمزا بكرێت، ئەوا هەر بە پەیوەندی تەنگژاوی مامەڵە لەگەڵ یەكتری دەكەن، بۆیە لەم حاڵەتەدا كە پرۆسەی وەرچەرخانی تەنگژە خۆی لە هونەری بەڕێوەبردنی تەنگژە و چارەسەری سیاسییانەی تەنگژەكان جیادەكاتەوە، جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە كە ئەم پرۆسەیە مامەڵە كردنە لەگەڵ:(وەرچەرخانی پەیوەندییەكان، بەرژەوەندییە تازەكانی نێوان لایەنەكان، گوتاری سیاسی تازەی حزبەكان، هەتا دەبێت ناوچەی نفوزی سیاسی ئەو حزبانەش لەبەرچاو بگیرێت كە شێوازی رێكخستنی كۆمەڵگەی گۆڕیوە بۆ پشتگیری و بەردەوامی تەنگژەكە)، كەواتە ئەگەر لەسەر ئەم خاڵە باشتر هەڵوەستە بكەین، لەپرۆسەی وەرچەرخانی تەنگژە، تەنیا پەیوەندییە سیاسییەكان گۆڕانكاریان بەسەردا نایەت، بەڵكو بەرژەوەندی و گوتاری سیاسی و تەنانەت رێكخستنی كۆمەڵگەش گۆڕانكاری بەسەردا دێت، ئەم گۆڕانكاریەش لە هاندان بۆ بەردەوامی كێشەكە دەگۆڕێت بۆ هاندان و هەنگاو هەڵگرتن بۆ ئاشتی و بونیادنانی ئاشتی. راشكاوانەتر ئەو فاكتەرانەی پێشتر هۆكارێك بوون بۆ ئەوەی تەنگژە بەردەوام بێت دەگۆڕین بۆ كۆمەڵە فاكتەرێك كە پێكەوە رۆڵی تەواوكار دەگێڕن و زەمینە بۆ ئاشتیەكی دوور مەودا دروست دەكات.
لایەنێكی دیكە لە پرۆسەی وەرچەرخانی تەنگژە و جیاوازی لەگەڵ دوو میتۆدەكەی دیكە ئەوەیە، ئەم پرۆسەیە پشت بە گروپ و تاكەكانی كۆمەڵگە دەبەستێت بۆ ئەوەی ئەو وەرچەرخانە دروست بكات، بەڵام لەهەردوو میتۆدی بەڕێوەبردنی تەنگژە و چارەسەری تەنگژە پشت بە میانگیری لایەنی سێهەم كە زۆربەی جار فاكتەری دەرەكیە دەبەستێت، لەمەش گرنگتر پرۆسەی وەرچەرخانی تەنگژە جەخت لەوە دەكاتەوە بەوەی لەوانەیە فاكتەری دەرەكی یان لایەنی سێهەمی میانگیر بتوانێت بەشێوەیەكی سیاسیی تەنگژەیەك بەلایەكدا بخات یان چارەسەری بكات، بەڵام لایەنی سێهەم یان لایەنی دەرەكی ناتوانێت رۆڵی هەبێت لەدروستكردنی پەیوەندی تازە، یان بیركردنەوەی تازە و سڕینەوەی یادەوەرییە تاڵەكانی نێوان لایەنە سیاسییەكان، هەر ئەمەشە وادەكات هەوڵەكان بە هەردوو میتۆدی بەڕێوەبردنی تەنگژە و چارەسەری سیاسییانەی تەنگژەكان، توندوتیژی بۆ ماوەیەك دووربخاتەوە، بەڵام هەرگیز ناتوانێت زەمینە بۆ ئاشتیەكی دوورمەودا برەخسێنێت.
وەرچەرخانی ئەقڵی سیاسیی
بۆ پێكەوە گونجان لە حكومڕانیدا
كۆمەڵگەی دیموكراتی زۆر جار پێشی دەگوترێت كۆمەڵگەی حزبە سیاسییەكان، لەبەر ئەوەی حزبە سیاسییەكان هەم نوێنەرایەتی خەڵك دەكەن هەمیش خواست و پێداویستیەكانی خەڵك دەكەنە بەرنامەی سیاسیی خۆیان و كار بۆ جێبەجێكردنی دەكەن، لەمەش گرنگتر حزبە سیاسییەكان ئۆپشنی جیاواز بۆ خەڵك دروست دەكەن بۆ ئەوەی خەڵك لە دروستكردنی بڕیاری سیاسی بەشدار بێت و بژاردەی جیاوازی لەبەردەمدا هەبێت، بۆیە لەم چوارچێوەیەدا حزبی سیاسیی بۆ پێكەوە گونجان و پێكەوە كۆكردنەوەی تەواوی بیروبۆچوون و لایەنە جیاوازەكانی كۆمەڵگەیە، لەم پرۆسەیەدا حزبی سیاسیی فاكتەرێكە بۆ ئەوەی لە بیروبۆچوونە جیاوازەكانی نێو كۆمەڵگە هێزێك دروست بكات كە لەنێو سیستمە دیموكراتیەكە توانای چارەسەركردنی كێشەكانی هەبێت و كۆمەڵگە بە یەكگرتوویی بهێڵێتەوە، كەواتە ئامانج لەبوونی حزبی سیاسیی لە كۆمەڵگەی دیموكراتی بۆ دیاریكردنی جیاوازییەكانە بۆ ئەوەی لە خاڵە جیاوازەكانەوە رایەڵەیەك دروست بكات بۆ یەكگرتنەوەی كۆمەڵگە و دروستكردنی یەك گوتاری لە كۆمەڵگە، ئەمەش واتە یەك گوتاری بەرهەمی جیاوازییەكان بێت نەك جیاوازییەكان بسڕێتەوە.
لەم بازنەیەدا هەڵسەنگاندنی رۆڵی حزبی سیاسیی فاكتەرێكە بۆ بەهێز بوونی دیموكراتی و هاندەرێكە بۆ زیاتر بەشدار بوونی خەڵك لە پرۆسەی سیاسییدا، بەڵام حاڵەتی نەرێنی لەرۆڵی حزب لەو كاتە دروست دەبێت، كە حزبی سیاسیی رۆڵێكی پێچەوانە بگێڕێت و نەتوانێت فاكتەرێكی گرنگ بێت بۆ پێكەوە كۆكردنەوەی جیاوازییەكانی كۆمەڵگە و دروستكردنی هێز لە جیاوازییەكان، لەم حاڵەتەدا كە بەداخەوە لە زۆربەری دیموكراتیەتی وڵاتانی تازە پێگەیشتوو هەستی پێدەكرێت، زۆربەی حزبە سیاسییەكان نەتوانای نوێنەرایەتیكردنی راستەقینەیان هەیە نە دەشتوانن پێكەوە گونجان دروست بكەن بۆ ئەوەی حكومڕانی لە وڵاتدا بە ئاڕاستەی حكومڕانی باش هەنگاو هەڵبگرێت، لەبری ئەمە حزبەكان هەڵدەست بە سنوركێشان بەدەوری جیاوازییەكان و جیاوازییەكان دەكەنە بەشێك لە هەیكەلی رێكخستنی كۆمەڵگە و كۆمەڵگەش دەكەنە فاكتەرێك بۆ بەردەوامی تەنگژە و كێشەی نێو لایەنە سیاسییەكان.
ئەگەر لەم روانگەیەوە سەیری گوتاری حزبە سیاسییەكانی نێو هەرێمی كوردستان بكەین لەدوای هەڵبژاردنی 21ی ئەیلوول، لەگەڵ ئەوەی حزبەكانی ئۆپۆزسیۆن (كۆمەڵ و یەكگرتوو و گۆڕان)، بەو شێوەیە گوتاری خۆیان ئاڕاستە دەكەن بەوەی ئامادەن بەشداری لە حكومەت بكەن، بەڵام هەتا ئێستا رەفتار و بیركردنەوەیان لەگەڵ ئەم گوتارە تازەیە یەكناگرێتەوە و هێشتا نەیانتوانیوە هەنگاو بەو ئاڕاستەیە هەڵبگرن كە بەبیركردنەوەیەكی جیاواز هەوڵی بونیادنانی پەیوەندیەكی جیاواز لەگەڵ پارتی دیموكراتی كوردستان و یەكێتی نیشتمانی بدەن، بەپێچەوانەوە لە كاتێكدا بەوجۆرە گوتاری خۆیان ئاراستە دەكەن كە دەیانەوێت ببنە بەشێك لە پرۆسەی حكومڕانی لەم وڵاتەدا، بەڵام لەهەمانكاتدا ئامادەنین رێز لەو پرۆسەیە بگرن كە پرۆسەی حكومڕانی لەم وڵاتە پێ رێكدەخرێت، ئەمە مانای ئەوەیە كە هێشتا هەرسێ لایەنی ئۆپۆزسیۆن نەیانتوانیوە وەرچەرخانێك لە ئەقڵ و گوتاری سیاسی خۆیان دروست بكەن بۆ ئەوەی زەمینەی لێكتێگەیشتن و هاوپەیمانی بۆ پێكهێنانی حكومەت بێتە ئاراوە، راستە هەتا ئێستا پەرلەمانی تازە كۆبوونەوەی نەكردووە و راستە هەتا ئێستا لەلایەن سەرۆكی هەرێمی كوردستانەوە هیچ كەس و لایەنێك رانەسپێردراوە بۆ ئەوەی حكومەت پێكبهێنێت، بەڵام ئەو مەرج و مەرجكارییەی لە میدیاكانەوە گوێبیستی دەبین و بەو شێوازەی وەسفی ئەو لایەنە دەكەن كە سبەینێ دەبنە شەریك لەگەڵی لە پرۆسەی حكومڕانیدا، ئەوا هەست بەوە ناكرێت زەمینەی لێكتێگەیشتن بەو ئاستە بێت كە پێكەوە گونجان بەو ئاستە دروست بێت و گەشبین بین بەوەی هەموو ئەو حزب و لایەنە سیاسییانەی لە حكومەتی داهاتوو پێكەوە كاردەكەن، ئاستی پێكەوە گونجانیان بەو ئاستە دەبێت كە بتوانن بەرنامەی حكومەت جێبەجێ بكەن، بۆیە لەم چوارچێوەیەدا و بۆ ئەوەی وەرچەرخان لە ئەقڵیەتی سیاسیی حزبەكان لە دوژمنایەتیەوە بگۆڕێت بۆ ململانێیەكی تەندروستی نێو پرۆسەی دیموكراتی، یان بۆ ئەوەی تێڕوانینی حزبەكان لە رەتكردنەوەی بەرامبەرەوە بگۆڕێت بۆ یەكتری قبوڵكردن و بونیادی هاوپەیمانی بۆ بەشداریكردن لە حكومڕانی، ئەوا پێویستە لەسەر ئاستی جیاواز وەرچەرخان لە بیركردنەوەی حزبەكان رووبدات و لەو وەهمە سیاسیە بێنە دەرەوە كە بەرامبەر وەك دوژمن سەیر بكەن، ئەم پرسەش پێویستی بە وەرچەرخان لەم ئاستانە هەیە:
1. وەرچەرخان لەبیركردنەوەی سەركردایەتی حزبەكانی ئۆپۆزسیۆن، بەداخەوە لەگەڵ ئەوەی لە سیستمی دیموكراتیدا، حزبەكانی ئۆپۆزسیۆن و فەرمانڕەوا خۆیان بەشەریك لە پرۆسە سیاسییەكە دەزانن، ئەوجا بەشدار بن لە حكومەت یان ئۆپۆزسیۆن بن و چاودێری حكومەت بكەن، بەڵام حزبەكانی ئۆپۆزسیۆن لەكوردستان لەو كاتەی لە ئۆپۆزسیۆنن حزبەكانی فەرمانڕاوە بە دوژمن پێناسە دەكەن و لەوكاتەی دەیانەوێت بەشداری لە حكومەت بكەن، دەیانەوێت بەرنامەی خۆیان فەرز بكەن، ئەمەش واتە لەهەردوو حاڵەتدا چ ئۆپۆزسیۆن بن، یان بیانەوێت بەشداری حكومەت بكەن، دەیانەوێت بانگێشە بۆ ئەوە بكەن، كە بەرامبەر ناناسن و رەتیدەكەنەوە، ئەم حاڵەتە لە هەر وڵاتێكی دیموكراتی بوونی هەبێت، پرۆسەی دیموكراتی لاواز دەكات و حزبەكان لەبەردەم جەماوەر بێ متمانە دەكات. بۆیە لەم حاڵەتەدا گۆڕینی بیركردنەوەی سەركردایەتی حزبەكانی ئۆپۆزسیۆن و هەوڵدان بۆ بەرهەمهێنانی گوتارێكی سیاسیی نوێ، دەبێتە هۆكاری ئەوەی لێكتێگەیشتن و پێكەوە گونجان دروست ببێت، بەپێچەوانەوەشەوە ئەگەر ئەم ئامادە باشیە نەبێت، ئەوا ململانێی و جیاوازی نێوان بۆچوونە سیاسییەكان، دەبێتە جیاوازی نێوان دوو ئایین یان دوو نەتەوە، ئەمەش چارەسەری تەنگژە بەرەو مەحاڵ دەبات.
2. پرۆسەی حكومڕانی و بەشداریكردن لە حكومەت، پرۆسەیەكی لۆكاڵە و پشت بەحزب و تاكەكانی كوردستان دەبەستێت، فەزای گشتی هەرێمی كوردستان دەبێتە گۆڕەپانی پێكەوە گرێدانەوەی نێوان حكومەت و كۆمەڵگەی مەدەنی، هەروەها خەڵكی كوردستان بەرێژەی جیاواز دەنگی بەهەموو حزبە سیاسییەكان داوە، بۆیە كاتێك لە نێو فەزای گشتیەوە خەڵك دەیەوێت بەشداری پرۆسەی سیاسیی بكات و خواست و داواكاری خۆی ئاراستەی دەسەڵاتی سیاسیی دەكات، ئەمە مانای ئەوەنییە تەنیا خواستی خەڵك رووی لە پارتیە یان حزبێكی دیكە، بەڵكو رووی لە هەموو حزبەكانە و پەیامی فەزای گشتی بەرهەمی رای گشتی هەموو خەڵكە نەك دەنگدەری لایەنێكی دیاریكراو بەتەنیا، بۆیە گرنگە سەرجەم حزبەكان ئەوجا بەشداربن لە حكومەت یان لە ئۆپۆزسیۆندا بن، وەڵامدانەوەیان بۆ پەیامی فەزای گشتی هەبێت و لەناو تەلاری پەرلەماندا هەڵسەنگاندن بۆ كۆی وەڵامەكان بكرێت، ئەم ئاراستەیە بەرەو ئەوەمان دەبات وەرچەرخان بۆ چۆنیەتی سەیركردنی پرسەكان و وەڵامدانەوەیان وەرچەرخانی بەسەردا بێت، ئەم وەرچەرخانەش سەرلەنوێ خشتەی ریزبەندی پرسەكان دیاری دەكاتەوە، ئەمەش مانای ئەوەیە پرۆسەی حكومڕانی و بەشداری حزبەكان لە حكومەتدا، پرۆژەیەكی لۆكاڵە و تایبەتە بەهەرێمی كوردستان و پێویستی بە پێكەوە گونجان و پێكەوە كاركردن هەیە، نەك پێویستی بە میانگیر یان فاكتەری دەرەكی هەبیت بۆ ئەوەی چاو لە كێشەكان بپۆشرێت یان كێشەكان بەچارەسەرنەكراوی بمێننەوە.
ئەم دووخاڵە كە دەبنە چوارچێوەیەك بۆ وەرچەرخانی بیركردنەوە و زەمینە خۆشكردن بۆ چارەسەری تەنگژەی سیاسیی و هەنگاو هەڵگرتن بۆ سەقامگیری سیاسی و ئاشتیەكی دوور مەودا، لەهەمانكاتدا دەبنە سەرەتایەك بۆ وەرچەرخان لە بیركردنەوە بە ئەقڵی تیۆری بۆ بیركردنەوە بە ئەقڵی پراكتیكی، راشكاوانەتر ئەگەر هەر سێ لایەنی ئۆپۆزسیۆن (گۆڕان و كۆمەڵ و یەكگرتوو) لەماوەی چوار ساڵی رابردوو بە بیركردنەوە بە ئەقڵی تیۆری رەخنەیان لە بەرنامەی پراكتیكی پارتی و یەكێتی گرتبێت و پارتی و یەكێتیش ئامادە بوون گوێ لە رەخنەكانیان بگرن، ئەوا لەئێستا كە دەیانەوێت ببنە بەشێك لە پرۆسەی پێكهێنانی حكومەت، دەبێت ئەو ئامادەباشییەیان هەبێت وەرچەرخان لە ئەقڵی سیاسیی خۆیان دروست بكەن و بە ئەقڵی پراكتیكی بیربكەنەوە و ئامادەش بن رەخنە لە ئەقڵی پراكتیكیشان بگیرێت، خۆ ئەگەر بە هەمان بیركردنەوەی رابردوو بە بیركردنەوە بە ئەقڵی تیۆری بیانەوێت بەشداری حكومەت و حكومڕانی بكەن، ئەوا نەك هەر ناتوانن رۆڵی خۆیان بگێڕن، بەڵكو پرۆسە دیموكراتیەكەش لاواز دەكەن.