پڕۆفیســـۆر نەدیـــم شـــەهدی بەڕێوەبـــەری ســـەنتەری «فارێـــس» بـــۆ دیراســـاتی رۆژهەڵاتـــی ناوەڕاســـتە لـــە قوتابخانـــەی «فلێتچـــەر» لـــە زانكـــۆی تافتـــس، هەروەهـــا توێـــژەرە لـــە پرۆگرامـــی رۆژهەڵاتـــی دا 2005-1986ناوەڕاســـت و باكـــووری ئەفریقیایـــە لـــە ئامـــۆژگای چاتـــەم هـــاووس، لـــە نێـــوان ســـاڵانی بەڕێوەبـــەری ســـەنتەری دیراســـاتی لوبنانـــی بـــووە، تایبەتمەنـــدە لەســـەر مێـــژوو و كەلتـــوور و كۆمەڵگـــەی لوبنانـــی و و چەنـــد بوارێكـــی گرنگـــی دیكـــە. بـــۆ قســـەكردن لەبـــارەی دواییـــن پەرەســـەندنەكانی لوبنـــان، بەتایبەتـــی دوای دەســـت لەكاركێشـــانەوەی ســـەرۆك وەزیرانـــی ئـــەو وڵاتـــە و تۆمەتباركردنـــی ئێـــران بـــە دروســـتكردنی دووبەرەكـــی و كاولـــكاری، هەروەهـــا بـــۆ شـــیكردنەوەی چەنـــد پرســـێكی دیكـــەی پەیوەندیـــدار، گـــوڵان دیمانەیەكـــی لەگەڵـــدا ئەنجامـــدا و ئەویـــش بـــەم شـــێوەیە وەڵامـــی پرســـیارەكانی دایـــەوە

چـــۆن گۆڕانـــكاری یاخـــود پەرەســـەندنەكانی ئـــەم دواییـــەی وڵاتـــی لوبنـــان لێكدەدەنـــەوە، بەتایبەتـــی دوای دەســـت لەكاركێشـــانەوەی ســـەرۆك وەزیـــران،
رەفیـــق ئـــەل حەریـــری؟
- لـــە راســـتیدا ئـــەوەی لەئێســـتادا روودەدات قەیرانێكـــی سیاســـییە كـــە وڵاتـــی لوبنانـــی پێـــدا تێدەپەڕێـــت. هەروەهـــا ئەمـــە رەنگدانـــەوەی بارودۆخـــە ئیقلیمییەكەشـــە، لـــەو رووەوە كـــە ســـەرتاپای ناوچەكـــە بـــەرەو لێـــواری رووبەڕووبوونـــەوە دەڕوات نـــەك بـــە ئاقـــاری ئاشـــتەوایی و رێككەوتنـــدا، بەتایبەتـــی ئـــەوەی پەیوەســـت بێـــت بـــە ئێـــران و بـــە هێـــزە وەكیلەكانیـــەوە. كەواتـــە ئـــەوەی روویـــدا لـــە بەشـــێكیدا پەیوەســـتە بـــە هەلومەرجـــە ئیقلیمییەكـــەوە. لـــە هەمـــان كاتـــدا ئەمـــە هەڵوێســـت، یـــان هەنگاوێكـــی ژیرانـــە بـــوو لەلایـــەن رەفیـــق ئـــەل حەریرییـــەوە، لەبـــەر چـــی؟ لەبـــەر ئـــەوەی مانـــەوەی لـــە پۆســـتی ســـەرۆك وەزیرانـــدا وەك پشـــتیوانییەك دەردەكـــەوت بـــۆ جموجووڵەكانـــی حزبـــوڵا لـــەم چەنـــد هەفتەیـــەی دواییـــدا، واتـــە مانـــەوەی دەبـــووە هـــۆی شـــەرعیەتدان بـــە كارەكانـــی حزبـــوڵا. كـــە ئێمـــە دەزانیـــن بـــەم دواییـــە چەنـــد جموجوڵێـــك لەلایـــەن هاوپەیمانەكانـــی رژێمـــی ئەســـەدەوە لـــە لوبنانـــدا ئەنجـــام دراون بـــۆ ئاســـاییكردنەوەی پەیوەندییـــەكان لەگـــەڵ ئـــەو رژێمـــەدا. بـــۆ نموونـــە وەزیـــری دەرەوەی لوبنـــان دیـــداری لەگـــەڵ وەزیـــری دەرەوەی ســـووریادا ئەنجامـــدا، وەزیـــری ســـەر بـــە حزبـــوڵا لـــە حكومەتـــی لوبنانیـــدا ســـەردانی دیمەشـــقی كـــرد. بەڕێوەبـــەری هەواڵگـــری ســـەردانی دیمەشـــقی كـــرد بـــۆ ئـــەوەی هـــاوكاری لەگـــەڵ بەڕێوەبـــەری هەواڵگـــری ئـــەو وڵاتـــەدا بـــكات. كەواتـــە مانـــەوەی حەریـــری لـــە پۆســـتی ســـەرۆكی حكومەتـــدا وا دەردەكـــەوت كـــە شـــەرعیەتدان بێـــت بـــەم هەڵســـوكەوتانە. كـــە ئەگـــەر وای نەكردایـــە، ئـــەوا دەبـــوو لـــە هەڵبژاردنەكانـــی داهاتـــوودا باجەكـــەی بدایـــە، كەواتـــە هـــۆكاری زۆر لـــە ئـــارادا بـــوون بـــۆ ئـــەوەی ئـــەم هەنـــگاوە بگرێتەبـــەر و لـــە پۆســـتی ســـەرۆكی حكومـــەت بكشـــێتەوە.
* كەواتـــە دەتوانیـــن بڵیێـــن بـــە جۆرێـــك لـــە جـــۆرەكان دەســـت لەكاركێشـــانەوەكەی پێشبینیكراو بوو؟
- نەخێـــر، پێشـــبینیكراو نەبـــوو، ئەمـــە گومانـــی لەســـەر نییـــە، چونكـــە ئێســـتا ئێمـــە دێیـــن و دوای رووداوەكـــە شـــرۆڤەكاری دەكەیـــن، بـــەڵام پێشـــوەختە نەماندەتوانـــی پێشـــبینی دەســـت لەكاركێشـــانەوەكەی بكەیـــن. دوای ئـــەوەی ئێمـــە دەزانیـــن كـــە لـــە مـــاوەی رابـــردوودا حەریـــری چەندیـــن سازشـــی كـــردووە و ئـــەم سازشـــانەش هۆكارێـــك بـــوون بـــۆ ئـــەوەی وڵاتەكـــە ســـەقامگیر بێـــت و بـــوار بـــۆ هەڵبژاردنـــی ســـەرۆكی وڵات بڕەخســـێت، بـــەڵام لـــە لەبەرامبـــەر ئـــەم سازشـــانەی حەریریـــدا لایەنـــی بەرامبـــەر كـــە حزبوڵایـــە هەڵوێســـت و هەڵســـوكەوتی رووبەڕووبوونـــەوەی دەگرتەبـــەر، واتـــە نەمانبینـــی لایەنـــی بەرامبـــەر بـــە هەمـــان شـــێوە ســـازش
بـــكات.
* بـــەڵام ئـــەو تەنانـــەت باســـی لـــەوە كـــرد كـــە ژیانیشـــی لـــە مەترســـیدایە؟
- راســـتە، ئەمـــەی راگەیانـــد، هەروەهـــا ئەگـــەر ئێمـــە دیققـــەت لـــەوە بدەیـــن كـــە ئـــەو لـــە وڵاتـــی عەرەبســـتانی ســـعودییەوە ئەمـــەی راگەیانـــدووە، ئـــەوا ئەمـــە بەڵگـــەی ئەوەیـــە كـــە ئـــەو پشـــتیوانی ســـعودیەی لەگەڵدایـــە.
* بـــەڵام هـــەر بـــاس لـــەوەش دەكرێـــت كـــە ئـــەم بڕیـــارە ســـعودیە ســـەپاندوویەتی بەســـەر حەریـــردا، ئایـــا ئەمـــە راســـتە؟ ئەگـــەر راســـت بێـــت ســـعودیە دەیەوێـــت چـــی بەدەســـت بهێنێـــت و چ پەیامێـــك بگەیەنێـــت؟
- لـــە راســـتیدا ســـعودیە دەیەوێـــت زیاتـــر رووبـــەڕووی ئێـــران بوەســـتێتەوە، بـــە چاوپۆشـــین لـــەوەی ئەمـــە سیاســـەتێكی ســـلبی یـــان ئیجابییـــە، بـــەڵام راســـتییەكە ئەوەیـــە ســـعودیە دەیەوێـــت سیاســـەتێكی تونـــد بـــۆ رووبەڕووبوونـــەوەی ئێـــران بگرێتەبـــەر.
* ئـــەی چـــۆن وەســـفی سیاســـەتی ئێـــران دەكەیـــت لـــەم رووەوە؟
- واقیعەكـــە ئەوەیـــە كـــە ئێرانیـــش لـــە مـــاوەی رابـــردوودا سیاســـەتێكی رووبەڕووبوونـــەوەی توندتـــری گرتۆتەبـــەر، ئێمـــە رەنگدانـــەوەی ئـــەم سیاســـەتەمان بینـــی لەســـەر هەرێمـــی كوردســـتان، هەروەهـــا بـــەم دواییـــە بینیمـــان كـــە مووشـــەك ئاراســـتەی ریـــاز كـــرا لەلایـــەن حوســـییەكانەوە كـــە ئـــەم جـــۆرە مووشـــەكانە لەبەردەســـتی میلیشـــیاكاندا نیـــن، بەڵكـــو ئێـــران دەســـتەبەری كـــردووە و ئەمـــەش وەك دەســـتدرێژكاری ـــران لێكدرایـــەوە. كـــە وێنـــای ئـــەوە دەكـــەم ئەمـــە لـــە هەولێریـــش دووبـــارە ببێتـــەوە.
* لـــە ئێســـتادا زۆر بـــاس لـــە ئەگـــەری شـــەڕێكی دیكـــەی نێـــوان حزبـــوڵا و ئیســـرائیل دەكرێـــت، ئایـــا پێتوایـــە ئاماژەكانـــی ئـــەو شـــەڕە لـــە ئاســـۆدا دەركەوتـــوون، ئایـــا روودانـــی ئـــەو شـــەڕە ئەگەرێكـــی نزیكـــە؟
- لـــە راســـتیدا بـــۆ ماوەیەكـــی درێـــژە شـــەڕی حزبـــوڵا لـــە لوبنانـــدا ئەگەرێكـــەو لەئـــارادا بـــووە، دەســـت لەكاركێشـــانەوەی حەریـــری نەبـــووە هـــۆی زیادكردنـ ئەگـــەری ئـــەو شـــەڕە و نـــە بـــووە هـــۆی كەمكردنـــەوەی.
* باشـــە بـــۆ باســـت لـــەوە كـــرد كـــە لەئێســـتادا ناوچەكـــە پتـــر بـــەرەو رووبەڕووبوونـــەوە دەڕوات، نـــەك لێكتێگەیشـــتن و رێككەوتـــن، ئایـــا لـــەم هەلومەرجـــەدا ئەگـــەری بەرپابوونـــی شـــەڕێكی ئیقلیمـــی سەرتاســـەری دەكرێـــت؟
- مـــن پێموایـــە شـــەڕ ئـــەو كاتـــە روونـــادات كـــە پێشـــبینی دەكرێـــت، مەبەســـتم ئەوەیـــە بڵێـــم راســـتە ئامـــاژەی هەڵكشـــانی گرژییـــەكان لـــە ئـــارادان و بـــاس لەبەرپابوونـــی شـــەڕ دەكرێـــت، بـــەڵام ئەمـــە بـــە مانـــای ئـــەوە نییـــە شـــەڕ هەڵگیرســـێت. دواتـــر شـــەڕی ئیقلیمـــی زیاتـــر لـــەو كاتانـــەدا هەڵگیرســـاوە كـــە كەمتریـــن پێشـــبینی بـــۆ كـــراوە. لەبـــەر ئـــەوە مـــن پێشـــبینی روودانـــی شـــەڕ ناكـــەم، هەرچەنـــدە پێـــم وانییـــە ئەگەرەكانـــی هاتنەئـــارای ئـــەو شـــەڕەی گـــۆڕاون. بـــۆ نموونـــە دەكـــرا پێـــش دەســـت لەكاركێشـــانەوەی حەریـــری- یـــش رووی بدایـــە.
* هـــەر لـــە پەیوەنـــدی بـــە حزبـــوڵای لوبنانییـــەوە، ئایـــا پێتوایـــە ئـــەو حزبـــە بـــە تەواوەتـــی باڵادەســـت بـــوو بەســـەر پرۆســـە سیاســـییەكەوە لـــە لوبنانـــدا؟
- ســـەرەتا دەبێـــت ئێمـــە ئـــەوە بڵێیـــن كـــە لـــە لوبنانـــدا كار لەســـەر بناغـــەی سازشـــكردن و رێككەوتـــن دەكرێـــت لـــە نێـــوان لایەنـــە سیاســـییە جیاوازەكانـــدا، بـــەڵام كێشـــەكە ئەوەیـــە حزبـــوڵا زۆرێـــك لـــەو رێككەوتنانـــە دەشـــكێنێت و پێشـــێلیان دەكات. یەكێـــك لـــە رێككەوتنـــە ســـەرەكییەكان ئـــەوە بـــوو دەســـتێوەردان لـــە ســـووریادا نـــەكات، بـــەڵام ئەوەتـــا دەبینیـــن كـــە حزبـــوڵا بـــە تەواوەتـــی تێـــوەگلاوە
لـــە ســـووریادا. هەروەهـــا وەزیرەكانـــی حزبـــوڵا لـــە حكومەتـــی لوبنانـــدا ســـەردانی ســـووریایان كـــردووە، لـــە كاتێكـــدا كابینـــەی حكومەتەكـــە دەنگـــی لـــە دژی ئـــەم ســـەردانانە داوە. كەواتـــە حزبـــوڵا لـــە دەرەوەی رێككەوتنـــەكان و كۆدەنگیـــدا كاردەكات. كەواتـــە لێـــرەدا دووپاتـــی دەكەمـــەوە ئەگـــەر حەریـــری لـــە پۆســـتەكەیدا بمایـــە شـــەرعییەتی بـــەم جموجوڵانـــە دەدا، بـــەو مانایـــەی كشـــانەوەی ئـــەو بـــە مانـــای كشـــاندنەوەی شـــەرعییەت دێـــت لـــەو كارانـــە، چونكـــە چیتـــر وەزیرەكانـــی حزبـــوڵا لـــە حكومەتـــی لوبنانیـــدا ناتوانـــن بانگەشـــەی ئـــەوە بكـــەن كـــە نوێنـــەری حكومەتـــن لـــە میانـــەی ئەنجامدانـــی ئـــەو كارانـــەدا.
* بـــەڵام هەرچۆنێـــك بێـــت ئایـــا دەكرێـــت وەك ئامـــاژەی هەڵكشـــانی بارگـــرژی تایفەگـــەری لـــە نێـــوان ســـعودیە و ئێرانـــدا لێـــك بدرێتـــەوە؟
- بە دڵنیاییەوە ئەم پرســـە لایەنێكی تایفەگەرییش لـــە خۆدەگرێـــت، ئەگەرچـــی لـــە بنەڕەتـــدا كێشـــەیەكی سیاسیشـــە، بـــەڵام بێگومـــان ئەمـــە هەنگاوێكـــی زیاتـــرە بـــە ئاراســـتەی رووبەڕووبوونـــەوەی هـــەردوو لاوە. ئێـــران هەمیشـــە هەڵوێســـتی رووبەڕووبوونـــەوە دەگرێتەبـــەر و لـــە هیـــچ شـــوێنێكدا سازشـــی نەكـــردووە.
* بـــەڵام بـــە شـــێوەیەكی گشـــتی دەتوانیـــن بڵێیـــن كـــە ئێـــران ســـوودمەندی ســـەرەكییە لـــەو بارودۆخەكـــەی باڵـــی كێشـــاوە بەســـەر ناوچەكـــەدا؟
- ئەمـــە راســـتە، بـــەڵام ئەمـــە مەســـەلەیەكی نـــوێ نییـــە، چونكـــە ئێـــران ســـوودێكی زۆری وەرگرتـــووە لـــە كشـــانەوەی ئەمریـــكا لـــە ناوچەكـــە و لـــەو بۆشـــاییەی جێـــی هێشـــتووە.
* هـــەروەك دەزانـــن كـــە ئێـــران رۆڵێكـــی یەكلاكـــەرەوەی هەبـــووە لـــە رزگاركردنـــی رژێمـــی
ئەســـەددا و بـــەم دواییـــە توانیویەتـــی شـــیعەی چەندیـــن وڵات، وەك لوبنـــان و عێـــراق و ئەفغانســـتان و تەنانـــەت پاكســـتانیش لـــە ســـووریادا كۆبكاتـــەوە بـــۆ شـــەڕكردن لـــە پێنـــاوی ئەســـەددا، لێكدانـــەوەی ئێـــوە بـــۆ ئـــەم حاڵەتـــە چییـــە؟
- لـــە راســـتیدا هەمـــوو ئەمانـــە راســـتن و ئەمـــەش بـــەلای كەمـــەوە بـــۆ مـــاوەی دوو ســـاڵە وە 2013 بەردەوامـــە، یاخـــود دەتوانیـــن بڵێیـــن لـــە ســـاڵی ئەمـــە روودەدات، ئەویـــش دوای ئـــەوەی حزبـــوڵا
دەســـتێوەردانی كـــرد لـــەو وڵاتـــەدا و میلیشـــیاكان لـــە عێـــراق و ئەفغانســـتانەوە چوونـــە ئـــەو وڵاتـــەوە، لەگـــەڵ ســـوپای پاســـداراندا. كەواتـــە پێموایـــە ئـــەم بارودۆخـــە بـــۆ ماوەیەكـــی زۆرە لـــە ئارادایـــە، بـــەڵام ئـــەوەی نوێیـــە ئاســـتی رووبەڕووبوونەوەكەیـــە، ئـــەوەی لەلایـــەن حوســـییەكانەوە و بـــە پشـــتیوانی ئێـــران دەكرێـــت نوێیـــە، واتـــە هەڵدانـــی مووشـــەك لەلایـــەن حوســـییەكانەوە بـــە
ئاراســـتەی ســـعودیە نوێیـــە و مەترســـیدارە، واتـــە ئـــەوەی نوێیـــە ئەوەیـــە كـــە لایەنەكانـــی دیكـــەش بەشـــدارن لـــەم رووبەڕووبوونەوەیـــەدا.
* باشـــە زۆرجـــار ئیســـرائیل گوزارشـــت لـــە نیگەرانیـــی خـــۆی دەكات لەبـــارەی ئـــەوەی كـــە بوونـــی ئـــەو میلیشـــیا شـــیعانە لـــە ســـووریا، بەتایبەتـــی لـــە نزیـــك ســـنووری ئیســـرائیل و بەرزاییەكانـــی جـــۆلان مەترســـییەكی ئەمنـــی بـــۆ ســـەر ئیســـرائیل دروســـت كـــردووە، تـــا چەنـــد ئـــەم نیگەرانییانـــە پاســـاوی واقیعییـــان هەیـــە؟
- لـــە راســـتیدا ئـــەم مەترســـییانە بـــەلای ئیســـرائیلەوە مەترســـیی راســـتەقینەن. هەروەهـــا بـــەم دواییـــە باســـیان لـــە نیگەرانـــی خۆیـــان كـــرد لەبـــارەی بوونـــی ســـەركردەكانی حزبـــوڵا لـــە بەرزاییەكانـــی جـــۆلان، گرنـــگ نییـــە ئەمـــە راســـت بێـــت، یـــان نـــا، بـــەڵام بارودۆخەكـــە هەڵگـــری مەترســـییەكی راســـتەقینەیە. هەروەهـــا ژمـــارەی ئـــەو رۆكێتانـــەی حزبـــوڵا هەیەتـــی لـــە ســـووریا و لوبنـــان مەســـەلەیەكی جددییـــە و هـــەر بـــەم شـــێوەیەش لێـــی دەڕوانرێـــت لەلایـــەن ئیســـرائیلەوە.
* هـــەر لـــە پەیوەنـــدی بـــە دۆخـــی ســـووریاوە، ئایـــا پێتوایـــە شـــەڕی ناوخۆیـــی لـــەو وڵاتـــە پێـــی ناوەتـــە قۆناغێكـــی نوێـــوە، بەتایبەتـــی دوای ئـــەوەی ئەســـەد توانـــی خاكـــی زیاتـــر بەدەســـت بهێنێتـــەوە و دەســـەڵاتی خـــۆی زیاتـــر بچەســـپێنێت؟
- لـــە راســـتیدا مـــن بارودۆخەكـــە بـــە هەلومەرجـــی ی عێـــراق بـــەراورد دەكـــەم، كـــە لـــەو 1991 ســـاڵی كاتـــەدا هـــەم ئۆپەراســـیۆنی ســـەربازی و هـــەم ســـزا ســـەپێندرا بەســـەر عێراقـــدا، هەروەهـــا لـــەو كاتـــەدا راپەڕیـــن لەلایـــەن كـــورد و لـــە باشووریشـــەوە روویـــدا، بـــەڵام بـــە ئامانجـــی زیانگەیانـــدن بـــە رژێمەكـــە بـــوون، وە 2013 نـــەك رووخاندنـــی. واتـــە پێموایـــە لـــە ســـاڵی
سیاســـەتەكە زیانگەیانـــدن بـــووە بـــە رژێمـــی ســـووریا، بـــە بـــێ ئـــەوە هەوڵـــی ئـــەوە بدرێـــت ئـــەو رژێمـــە بڕووخێندرێـــت.
* باشـــە ئـــەی پێشـــبینی دەكەیـــت ئـــەو چارەســـەرە سیاســـییەی لـــە ســـووریا دێتەئـــاراوە، چـــۆن دەبێـــت؟
- مـــن پێشـــبینی هاتنەئـــارای چارەســـەر سیاســـی ناكـــەم لـــە ســـووریادا و پێموایـــە بارودۆخەكـــە بـــەو شـــێوەیە درێـــژە دەكێشـــێت كـــە لـــە پرســـیاری پێشـــووتردا ئامـــاژەم پێكـــرد.
* پێشبینییەكانت بۆ ئایندەی ناوچەكە چین؟
- مـــن پێموایـــە ئـــەم ناوچەیـــە دوچـــاری شەڕشـــۆڕێكی زۆر بۆتـــەوە و ئێســـتا كاتـــی ئـــەوە هاتـــووە ئەمـــە ســـنوورێكی بـــۆ دابنرێـــت و بگـــرە پێچەوانـــە بكرێتـــەوە، دواتـــر ناكرێـــت تـــۆ بـــە ســـوپای پاســـداران شـــەڕی داعـــش بكەیـــت، واتـــە دەبێـــت هـــەم بەرەنـــگاری داعـــش و هـــەم بەرەنـــگاری ســـوپای پاســـداران ببیتـــەوە لـــە هەمـــان كاتـــدا بـــۆ ئـــەوەی خەڵكـــی بتوانـــن
بگەڕێنـــەوە ســـەر ژیانـــی ئاســـایی خۆیـــان. پێموایـــە ئەمـــە باشـــترین ســـیناریۆیە بێتەئـــاراوە. خراپتریـــن ســـیناریۆش ئەوەیـــە كـــە ئێســـتا روودەدات كـــە بریتیـــە لـــە بەكارهێنانـــی ســـوپای پاســـداران بـــۆ شـــەڕكردن لـــە دژی داعـــش.