سەركەوتنی بەشار ئەسەد رێ لە چەسپانی "ئاشتییەكی هەمیشەیی" دەگرێ
جێهێشتنی سووریا یان لێدانی ئەسەد
ئەنتۆنی كۆردزمان، لێكۆڵەر و شارەزای رۆژهەڵاتی نێوەڕاست لە سەنتەری لێكۆڵینەوەی ستراتیژی و نێودەوڵەتی (CSIS) كە بنكەكەی لە واشنتنە، پێیوایە جێهێشتنی سووریا ئاماژەیەكی روونە بۆ شكستی ستراتیژیی ئەمریكا لەو وڵاتە، لێدانی سووریاش لە دەرەوەی ستراتیژێكی گشتگیر بۆ سووریا و رۆژهەڵاتی نێوەڕاست ئاماژەیەكە بۆ ئەوەی ئەمریكا شوێن ئامانجی هەڵە كەوتووە، چونكە هیچكام لەو دوو هەنگاوە لە خزمەتی ئامانجی ستراتیژی شەڕی دژی تیرۆر، جێگیركردنی ئاشتییەكی جێگیر لە ناوچەكە و پاراستنی بەرژەوەندییەكانی ئیسرائیل و هاوپەیمانەكانی دیكەی ئەمریكا لە ناوچەكەدا نین.
دۆناڵد ترەمپ، سەرۆكی ئەمریكا، جێهێشتنی سووریای بەستووەتەوە بە تێكشكاندنی خەلافەتەكەی داعش لە سووریا، بەبێ ئەوەی ئەو دەستكەوتە لە چوارچێوەی بەرژەوەندییەكانی ئەمریكا و هاوپەیمانەكانی لە ناوچەكەدا سەیریان كرابێ. هەر ئەم كەموكورتییە ستراتیژییەش وای كردووە بەرپرسانی پێنتاگۆن و فەرماندەكانی سوپا (بە پێچەوانەی سەرۆكەكەیان) باسی مانەوە بۆ ماوەیەكی نادیار لە سووریا بكەن.
كۆردزمان دەڵێت بەرپرسانی سەربازیی ئەمریكا بیر لە كۆمەڵێك هۆكاری ستراتیژی دەكەنەوە كە دەكرێ رەوایەتی بە مانەوەی زیاتری هێزەكانی ئەمریكا لە سووریا بدەن، لەوانەش هەڕەشەی ئێران، هەڕەشەی سەرهەڵدانەوەی گروپە جیهادییە چەكدارەكان و پاراستنی ئاسایشی ئیسرائیل و هاوپەیمانەكانی دیكەی ئەمریكا لە ناوچەكەدا.
لە ماوەی دوو ساڵی رابردوودا رووداوەكانی مەیدانی شەڕی نێوخۆی سووریا دەستی دیمەشقیان لە دانوستاندنەكاندا بەهێزتر كردووە، ئەم ئاكامە جێگیربوونی هەر چەشنە ئاشتییەك لە سووریا دەخاتە ژێر گڵەوە. وەكو لێكۆڵەرە ئەمریكییەكە ئاماژەی بۆ دەكات، شەڕی نێوخۆی سووریا خەریكە دیمەشق بەرەو جۆرێك لە دانوستاندن دەبات كە ئاكامەكەی "مانەوەی سووریا لە ژێر دەسەڵاتی ئەسەد، رووسیا، ئێران و حزبوڵڵا"یە.
كۆردزمان، بە پێچەوانەی زۆربەی شارەزایان، پێیوایە ئەگەر ئەمریكا سووریا جێبهێڵێ، رەوشی شەڕی نێوخۆی سووریا زۆر لەوەی ئێستا سەختتر دەبێ. چونكە ئەم هەنگاوە لە لایەكەوە دەستی حكومەتی سووریا و رووسیا بەهێزتر دەكات، لە لایەكی دیكەشەوە جارێكی دیكە سووریا دەگەڕێنێتەوە ئەو بارودۆخەی كە هۆكاری سەرەكیی سەرهەڵدانەكەی 2011 بوو، واتە حوكمڕانی كەمینەیەك بەسەر وڵاتێكدا كە نزیكەی 75%ی سوننەن، ئەمەش لە كاتێكدا كە شەڕی نێوخۆی حەوت ساڵە ناكۆكی و درزە كۆمەڵایەتی و سیاسییەكانی سووریای قووڵ كردووەتەوە. بەو پێیەش ئەو ئاشتییەی سووریا و هاوپەیمانەكانی خەونی پێوە دەبینن، لە بنەڕەتدا "ئاشتییە لەپێناوی بنبڕكردنی هەموو ئاشتییەكی راستەقینە".
ئاماری زیانە گیانی و ژێرخانییەكانی شەڕی سووریا رۆژانە رووی لە زیادبوونە. لە ماوەی حەوت ساڵی رابردوودا نزیكەی 500 هەزار سووری كوژراون. 11 ملیۆن دانیشتووی سووریا لە ماڵ و حاڵی خۆیان هەڵكەندراون و لەو ژمارەیەش زیاتر لە شەش ملیۆن كەسیان ئاوارەی نێوخۆیین و ئەوانەی دیكەش روویان لە وڵاتانی دراوسێ و وڵاتانی رۆژئاوایی كردووە.
خاڵی جێی سەرنج لەو كارەساتە مرۆییانە تەنیا ئەوە نییە كە زۆربەی توندوتیژییەكان و كوشتارەكان لەلایەن ئەسەد و هاوپەیمانەكانیەوە بووە، نەك گروپە جیهادییە ئیسلامییەكانی وەكو قاعیدە و داعش، بەڵكو هەر ئەو ژمارانە وێنەیەكی گشتگیری و درێژخایەن لە سووریای داهاتوو پیشان دەدەن. ئەم خاڵەش بە وردی لە راپۆرتەكەی بانكی جیهانیدا بەدی دەكرێ.
حافز غانم، جێگری سەرۆكی بەشی رۆژهەڵاتی نێوڕاستی بانكی جیهانی، لە راپۆرتێكدا ئاماژە بۆ ئەوە دەكات كە شەڕی سووریا رایەڵە كۆمەڵایەتی و ئابوورییەكانی سووریای لەبەر یەك هەڵوەشاندووە، بەو مانایەش شەڕی سووریا تەنیا سەتان هەزار قوربانی و ملیۆنان ئاوارەی لێنەكەوتووەتەوە، بەڵكو خەریكە هەموو ئەو دامەزراوە و سیستەمانەش لەناو دەبات كە بۆ چالاكبوونی كۆمەڵگایەك پێویستن.
بەگوێرەی راپۆرتی بانكی جیهانی، ساڵانە 538 هەزار هەلی كار لە سووریا لەناو دەچن، 78%ی گەنجانی سووریا بێكارن و پێناچێت لەپاش بڕانەوەی شەڕیش ئومێدێكیان بۆ دۆزینەوەی كار هەبێ، سیستەمی تەندروستی و پەروەردەی سووریاش لە حەوت ساڵی رابردوودا بە رێژەیەكی بەرچاو لاواز بووە. هەموو ئەو هۆكارانە وادەكەن خەوبینین بە ئاشتییەكی یەكجاری لە سووریا یەكجار سەخت بێ.
ئەمریكا چی بكا؟
كۆردزمان پێیوایە پرسیاری ماوەی مانەوەی هێزەكانی ئەمریكا لە سووریا بۆ تێكشكاندنی داعش پرسیارێكی رەوایە، بەڵام ناكرێ وەكو پرسیارێكی ستراتیژی و درێژخایەن سەیری بكرێ، بۆیەش جەخت لەوە دەكاتەوە كە "گرنگترین پرسیارەكان بریتین لەوەی چ بژارەیەك بۆ مانەوە لە سووریا هەن؟ مانەوەی ئەمریكا چۆن یارمەتی سەقامگیریی سووریا و نفووزی واشنتن بۆ گەیشتن بە ئاشتییەكی درێژخایەن لە رۆژهەڵاتی نێوەڕاست دەدات. بژارەكانی مانەوە لە چ روویەكەوە لە بژارەكانی دەرچوون باشترن؟".
لێكۆڵەرە ئەمریكییەكە، ئیدارەی ئەمریكا بەوە تۆمەتبار دەكات كە بە جۆرێك باسی سووریا دەكات وەك بڵێی دوورگەیەك بێ و بڕیارەكانی ئەمریكا لەو دوورگەیە هیچ كاریگەرییەكیان لەسەر كۆی ناوچەكە و هەموو جیهان نەبێ، لە كاتێكدا داعش و گروپە هاوشێوەكانی بەرهەمی شەڕ و ململانێی نێوخۆیی سووریا و عێراق بوون.
كۆردزمان جەخت لەوە دەكاتەوە كە هەرچەندە دەرچوونی ئەمریكا لە سووریا رێگە بۆ سەركەوتنی ئەسەد و هاوپەیمانەكانی خۆشدەكات، بەڵام ئەم سەركەوتنە رێگری سەرەكییە لە چەسپانی "ئاشتییەكی هەمیشەیی" لە سووریا. مانەوەی ئەمریكا دەكرێ ماوەی شەڕ و ململانێكان درێژ بكاتەوە، بەڵام كاریگەری و نفووزی واشنتن و هاوپەیمانەكانی دەتوانێ رێگە لە یەكلابوونەوەی شەڕەكە بە قازانجی ئەسەد بگرێ.
رووداو
