لە سەردەمێكدا كە تەكنەلۆژیای سەربازی و هێزی ئاسمانی چارەنووسی جەنگەكان و سەقامگیریی نێودەوڵەتی یەكلا دەكەنەوە، گفتوگۆكردن لەگەڵ پسپۆڕێكی فرەبوار وەك «ئارون داوسن» گرنگییەكی تایبەتی هەیە. داوسن، توێژەرە لە پەیمانگەی (Freeman) بۆ كاروباری ئاسمانی لە كینگس كۆلێژی لەندەن و ئەندامی تۆڕی ڕێگریی ئەتۆمی لە پەیمانگەی شاهانە (RUSI)یە و یەكێكە لەو دەنگە زانستییانەی كە ئەندازیاری و زانستە ئەمنییەكانی پێكەوە گرێ داوە.

بۆ قسەكردن لەسەر كاریگەریی تەكنەلۆژیای زانیاری لەسەر پێشكەوتنی چەكەكان، بەتایبەتی درۆنە خۆكوژەكان، كە ئێستا چارەنووسی شەڕەكانیان بە تەواوەتی گۆڕیوە، ئەم دیمانە تایبەتەمان لەگەڵ د. داوسن ئەنجام دا.

 

*  لە شیكارییەكەتدا سەبارەت بەوەی چۆن ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا مۆدێلێكی هاوشێوەی درۆنە ئێرانییە تێچووكەمەكانی بەرهەم هێناوەتەوە، ئاماژەت بەو خێراییە سەرسوڕهێنەرە كردووە كە تەكنەلۆژیا سەربازییەكان پێی بڵاو دەبنەوە، و خۆیان لەگەڵ ژینگەی نوێ دەگونجێنن. ئایا ئەم كەیسە چی دەربارەی گۆڕانی ئاستەنگەكانی بەردەم دەستڕاگەیشتن بە جەنگی مۆدێرن دەردەخات؟

- ئەم كەیسە تیشك دەخاتە سەر كەمبوونەوەی ئەو بەربەستانەی كە پێشتر لە بەردەم دەستڕاگەیشتن بە هێزی ئاسمانیدا بوون، بەتایبەت لە بواری هێرشە وردەكاندا (Precision Strike)، لە ڕابردوودا ئەنجامدانی هێرشی ئاسمانیی ورد و كاریگەر، تەنیا لە ڕێگەی پلاتفۆرمە گرانبەهاكان، هەستەوەرە (Sensor) پێشكەوتووەكان و كۆگایەكی گەورە لە تەقەمەنییە وردپێكەكانەوە دەستەبەر دەبوو، ئەم توانایانەش تەنیا لای ژمارەیەكی كەم لە وڵاتان چڕ ببووەوە، كە لە سەرووی هەموویانەوە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بوو. بەڵام گەیشتنی سیستمە درۆنییەكان بە قۆناغی پێگەیشتن، ئەم واقیعەی گۆڕیوە، بۆ نموونە: لە لووتكەی هێزیدا، داعش درۆنی دەستكردی (Improvised) دژی هێزەكانی ئەمریكا و عێراق بەكار دەهێنا و مانگانە ٦٠ بۆ ١٠٠ هێرشی ئەنجام دەدا. لە ململانێكانی ئەم دواییەی (ناگۆرنۆ-قەرەباخ، ڕووسیا-ئۆكرانیا و ئێران-ئیسرائیل) ئەوە دەسەلمێنن كە ئێستا دەكرێت هەمان ئەو قەبارەیە تەنیا لە یەك هێرشی چڕ و بەكۆمەڵدا  (Salvo) ئەنجام بدرێت. ئەم وەرچەرخانەش بە هۆی ئەوەیە كە چیتر درۆنەكان تەنیا ئامرازێكی «دەستكرد»ی لای ئەكتەرە نادەوڵەتییەكان نین، بەڵكو ئێستا بە پاڵپشتی ڕاستەوخۆی پیشەسازییە بەرگرییە نیشتمانییەكان، بە قەبارەیەكی گەورە بەرهەم دەهێنرێن و پەرەیان پێ دەدرێت. ئەم گۆڕانكارییە ڕێگە دەدات ئۆپەراسیۆنی بەردەوام بە بەكارهێنانی ژمارەیەكی یەكجار زۆر لە سیستمە هەرزانەكان ئەنجام بدرێت. خاڵی بنەڕەتی لێرەدا ئەوەیە كە ئەمە باڵادەستییەكی ئابووری دەداتە هێرشبەر، چونكە تێچووی بەرگریكردن لە بەرانبەر ئەم هەڕەشانەدا هێشتا زۆر گرانە.

لە بەرانبەردا، سوپا ڕۆژئاواییەكان لە ڕێگەی تەكنیكی «تێكەڵەی ئاست بەرز و ئاست نزم» هەوڵی خۆگونجاندن دەدەن، واتە تێكەڵكردنی پلاتفۆرمە پێشكەوتووەكانی وەك فڕۆكە جەنگییەكان لەگەڵ سیستمە هەرزانەكانی وەك درۆن. هەرچەندە ڕێكارە بەرگرییەكان هێشتا پشت بە مووشەكە بەرگرییە تێچووبەرزەكان دەبەستن – تەنیا سەیری ئەو خەرجییە كەڵەكەبووەی ئەمریكا بكەن لە بەكارهێنانی سیستمەكانی پاتریۆت و تاد (THAAD) بۆ بەرپەرچدانەوەی هێرشەكانی ئێران – بەڵام درۆنەكان دەتوانن هێرشی دوورمەودای هەرزانتر دابین بكەن، ئەمەش یارمەتیدەر دەبێت لە هاوسەنگكردنەوەی بەشێكی داینامیكی تێچووەكان لە بەرژەوەندیی بەرگریكار.

* لێكۆڵینەوەكانت زۆرجار تیشك دەخەنە سەر ئەوەی چۆن گەشەپێدانی ئامرازە جەنگییەكان كارلێك لەگەڵ پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا دەكات. لە مژاری فڕۆكەی بێ فڕۆكەواندا، ئایا بە بڕوای ئێوە داهێنانەكان زیاتر لە ئەنجامی توانای زانستی و تەكنیكییەوەن، یان لەبەر پێویستییە دەستبەجێیەكانی ناو گۆڕەپانی جەنگ و مەیدانی ڕووبەڕووبوونەوە؟

- پاڵنەری سەرەكی لەپشت پەنابردن بۆ فڕۆكەی بێ فڕۆكەوان، كەمكردنەوەی خەرجییەكان و بەدەستهێنانی ئەنجامی باشترە. تەكنەلۆژیا ڕێگەی نوێ بۆ چارەسەركردنی كێشە كۆنەكان پێشنیار دەكات، بەڵام ئەم ڕێگە نوێیانە زۆر جار ئەو كاتە جێگیر دەبن و ڕەگ دادەكوتن كە بتوانن بە خەرجییەكی كەمتر كێشەكانمان بۆ چارەسەر بكەن. فڕۆكەی بێ فڕۆكەوان چارەسەری هەرزان بۆ كۆمەڵێك ئەركی «بێزاركەر، ناخۆش و مەترسیدار» پێشكەش دەكات، هەر بۆیە هەندێ جار بە «مووشەكی دوورهاوێژی هەژاران» ناوزەند دەكرێن، چونكە دەتوانن هەمان كاریگەریی مووشەكە گرانبەهاكان بە خەرجییەكی زۆر كەمتر بەدەست بهێنن.

بۆ ئەركە «بێزاركەرەكان» وەك چاودێریكردن و كۆكردنەوەی زانیاری، ئەم فڕۆكە بێفڕۆكەوانانە سوودێكی بەرچاویان هەیە. دەتوانن بۆ ماوەیەكی زۆر بەسەر یەك خاڵدا بفڕن بە خەرجییەكی زۆر كەمتر لە فڕۆكەی خاوەن فڕۆكەوان، ئەمەش بارگرانیی سەر شانی كارمەندانی پسپۆڕ و كادرە ڕاهێنراوەكان كەم دەكاتەوە، هەروەها هەندێك فڕۆكەی بچووك دەتوانن بگەنە شوێنە زۆر تەنگەكان كە فڕۆكە گەورەكان ناتوانن بۆی بچن.

سەبارەت بە ئەركە «ناخۆش» و «مەترسیدارەكان»، سوودەكەی لە پاراستنی گیانی مرۆڤ و كەمكردنەوەی مەترسییەكاندایە. ئامرازە بێفڕۆكەوانەكان ڕێگە دەدەن ئەركەكان - وەك پشكنینی شوێنە پڕ مەترسییەكانی وەك وێستگەی ئەتۆمی، یان كاركردن لەو ناوچانەی بەرگرییەكی توندیان لێ دەكرێت - بەبێ خستنە مەترسیی ژیانی فڕۆكەوانەكان، یان لەدەستدانی فڕۆكە گرانبەهاكان، ئەنجام بدرێن.

* بە لەبەرچاوگرتنی شارەزاییت لە هەردوو بواری ئەندازیاری و لێكۆڵینەوەی ئاسایشدا، چۆن دەبێت بڕیاردەران لە پەیوەندیی نێوان توانای تەكنیكی و كاریگەرییە ستراتیژییەكان تێبگەن، بەتایبەت كاتێك ئامرازە سادەكان دەتوانن ئەنجامی یەكجار گەورە و كاریگەر بەدەست بهێنن؟

- پێویستە داڕێژەرانی سیاسەت جەختی زیاتر بخەنە سەر هەڵسەنگاندنی گشتگیر و بەراوردكارییەكی وردی تواناكان لە نێوان نەیاران، هاوپەیمانان و لایەنەكانی دیكەدا. جگە لە ڕێگە زانستی و ئەكادیمییەكان، تۆڕی نوێنەرایەتییە سەربازییەكان و بەرنامەكانی ئاڵوگۆڕی پلەدارانی سوپا، ڕۆڵێكی سەرەكییان هەیە لەم هەڵسەنگاندنە وردانەدا.

هێرشەكەی ساڵی ٢٠١٩ بۆ سەر دامەزراوە نەوتییەكانی دامەزراوەی ئارامكۆ لە عەرەبستانی سعودی نموونەیەكی بەرچاوە، لەوێدا فڕۆكە بێ فڕۆكەوانەكان بە كاریگەرییەكی یەكجار زۆرەوە هێرشیان كردە سەر ژێرخانێكی گرنگ، ئەمەش پیشاندانی شێوازێكی نوێی جەنگ بوو كە دواتر ڕووسیا و ئێران بە سەركەوتوویی پەیڕەویان كرد، بەڵام ڕاپۆرتە سەرەتاییەكانی سوپا لەسەر ئەم تەكتیكە نوێیانە نەبووە جێی سەرنجی بەردەوامی سیاسییەكان، ئەمەش ئەو گرفتە نیشان دەدات كە چۆن هەندێ جار تێبینییە مەیدانییەكان بە دروستی بۆ بڕیاری سیاسی و ستراتیژی وەرناگێڕدرێن.

ڕەچاوكردنی مێژووش زۆر گرنگە، چونكە چوارچێوەیەكی باشمان بۆ تێگەیشتن لە گۆڕانكارییەكانی ئێستا پێ دەدات. بۆ نموونە، سەرهەڵدانی فڕۆكەی بێ فڕۆكەوان بەو واتایە نییە كە چیتر پێویستمان بە تۆپخانە و زرێپۆش نەبێت، بەڵكو ئاماژەیە بۆ دروستبوونی تێكەڵەیەكی نوێ لە تواناكان.

دواجار، دەبێت بڕیاردەران لە ئاستی زانستیدا فراوان بن، بەڵام نابێت ساویلكە بن، پێویستە مێشكیان كراوە بێت بۆ فێربوونی شێوازی بەكارهێنانی ئەم ئامرازە بێ فڕۆكەوانانە لە جەنگدا، بەڵام دەبێت ئاگاداری لایەنە لاوازەكانیشیان بن، ئەم فڕۆكانە هێشتا پێویستیان بە چاودێرییەكی زۆر هەیە و بەرانبەر كەشوهەوا و جەنگی شەپۆلە ئەلیكترۆنییەكان. لەدەستدانی فڕۆكە بێ فڕۆكەوانەكانی جۆری «ڕیپەر» لەلایەن ئەمریكاوە، كە تێچووەكەیان گەیشتووەتە ٧٠٠ ملیۆن دۆلار، ئەوە دەسەلمێنێت كە تەكنەلۆژیا بە تەنیا چارەسەری بنەڕەتی و یەكجاریی هەموو كێشەكان نییە.

* ململانێكانی ئەم دواییە ڕۆڵی بەرچاوی تەقەمەنییە گەڕۆكەكان (Loitering Munitions) و جەنگی فڕۆكەی بێ فڕۆكەوانیان لە دیاریكردنی چارەنووسی جەنگەكاندا نیشان داوە. لە ڕوانگەیەكی ستراتیژییەوە، ئایا ئەم سیستمانە زیاتر بۆ زیادكردنی وردی و كارایی هێرشەكانن، یان بە هۆی ئاسانیی دەستڕاگەیشتن و شاردنەوەی ناسنامەی هێرشبەر مەترسی نوێی پەرەسەندنی گرژییەكان دروست دەكەن؟

- لە وەڵامەكانی پێشوومدا باسم لەوە كرد كە چۆن ئەم فڕۆكانە وردی و كارایی هێرشەكان بەرز دەكەنەوە، لێرەدا دەمەوێت تیشك بخەمە سەر ئاسانیی دەستڕاگەیشتن پێیان و توانای نكۆڵیكردن لە ئەنجامدانی هێرشەكان.

لەبەر ئەوەی ئەم سیستمە تێچوویان كەمە و بە ئاسانی دەست دەكەون، دەكرێت لەلایەن زۆر لایەنەوە بەكار بهێنرێن، ئەمەش دیاریكردنی لایەنی بەرپرس لە هێرشەكان ئاڵۆز دەكات. بۆ نموونە، لە هێرشەكەی سەر دامەزراوە نەوتییەكانی سعودیە، سەرەتا ناڕوونی هەبوو كە ئایا حوسییەكان هێرشەكەیان كردووە، یان ئێران. ئەم جۆرە تەمومژاوییە لە ناسینەوەی هێرشبەردا، مەترسیی هەڵەتێگەیشتن و پەرەسەندنی بێ مەبەستی جەنگ زیاد دەكات، بەڵام لە ڕووی كردارییەوە، دەوڵەتان مەیلیان بەرەو ئەوەیە كە بەربەستێكی بەهێزی بەڵگەیی دابنێن، پێش ئەوەی بەرپرسیارێتی هێرشێك بخەنە ئەستۆی لایەنێك، ئەمەش تا ڕادەیەك ڕێگری لە پەرەسەندنی خێرای گرژییەكان دەكات. تەنانەت هەندێك جۆر لە ڕەفتاری نوێ سەریان هەڵداوە، بۆ نموونە، خستنەخوارەوەی فڕۆكە بێ فڕۆكەوانە گەورەكانی ئەمریكا لەلایەن ئێران، یان ڕووسیاوە، ڕاستەوخۆ نەبووەتە هۆی وەڵامدانەوەی سەربازیی توند، ئەمەش نیشانی دەدات كە مامەڵە لەگەڵ درۆندا جیاوازە لەگەڵ فڕۆكەی خاوەن فڕۆكەوان.

* لە كاتێكدا لایەنە دەوڵەتی و نادەوڵەتییەكان تەكنەلۆژیای فڕۆكەی بێ فڕۆكەوان بە دەست دەهێنن، ئایندەی «ڕێگریی ستراتیژی» لە ئاسماندا چۆن هەڵدەسەنگێنیت؟ ئایا چەمكە باوەكانی باڵادەستیی ئاسمانی ڕووبەڕووی تەحەددای بنەڕەتی بوونەتەوە؟

- فڕۆكەی بێ فڕۆكەوان نابێتە هۆی نەمانی باڵادەستیی ئاسمانی، بەڵكو چۆنیەتی بەدەستهێنانی كۆنتڕۆڵی ئاسمان ئاڵۆزتر دەكات، ئەمەش دەكرێت لە ڕێگەی لێدانی بنكە ئاسمانییەكان، هێڵەكانی پشتیوانی، یان هێرشی ڕاستەوخۆ بۆ سەر فڕۆكەكان بێت بە تێچوویەكی كەم. بۆ نموونە، لە ئۆپەراسیۆنی «تۆڕی جاڵجاڵۆكە»دا، درۆنی هەرزان بەكار هێنرا بۆ تێكشكاندنی ٢٠٪ی فڕۆكە ستراتیژییەكانی ڕووسیا لە كاتێكدا لەسەر زەوی نیشتبوونەوە، ئەمە نیشانی دەدات چۆن سیستمە هەرزانەكان دەتوانن مەترسیی جددی بۆ سەر فڕۆكە و داراییە ئاسمانییە گرانبەهاكان دروست بكەن. تەنانەت ئەگەر زیانیش نەگەیەنن، تەنیا بینینی درۆنێك لە ئاسماندا دەتوانێت ئۆپەراسیۆنەكان پەك بخات، چونكە فەرماندەكان ناچار دەكات گەشتەكان ڕابگرن، ئەمەش وەك دروستكردنی «كێڵگەیەكی مینی ئاسمانی» وایە لە نێوان زەوی و بەرزیی فڕینی فڕۆكەكاندا. لە ڕوانگەی ڕێگرییەوە، لەبەر ئەوەی پلاتفۆرمە پێشكەوتووەكان لەسەر زەویش لە مەترسیدان، بایەخی داهاتوو دەچێتە سەر توانای پیشەسازی بۆ بەردەوامبوونی ئۆپەراسیۆنەكان،واتە پیشەسازی دەبێتە بەشێكی سەرەكی لە پاراستنی باڵادەستیی ئاسمانیدا.

* لە چوارچێوەی هەرێمی كوردستان و عێراقدا، كە هەڕەشە ئەمنییەكان بە شێوەیەكی گەشەسەندوو هێرشی درۆن و مووشەكی لەلایەن لایەنە جیاوازەكانەوە دەگرێتەوە، بڵاوبوونەوەی ئەم تەكنەلۆژیا هەرزانانە چۆن ئاسایشی ناوچەكە دادەڕێژێتەوە؟

- هەرچەندە من پسپۆڕی كاروباری ناوچەكە نیم، بەڵام بە شێوەیەكی گشتی، پێموایە بڵاوبوونەوەی درۆن و مووشەكی هەرزان دەبێتە هۆی زیادبوونی هێرشە بچووكەكان كە سەرچاوەكەیان بە ئاسانی نادۆزرێتەوە، ئەم سیستمانە پێویستی بە هێزی ئاسمانی گەورە كەم دەكەنەوە و ڕێگە بە زۆر لایەن دەدەن كە بە خەرجییەكی كەم كاریگەریی ستراتیژی دروست بكەن.

وەك ئاماژەم پێدا، درۆنەكان دەتوانن ڕێگریی ستراتیژی ئاڵۆز بكەن، چونكە هانی لایەنەكان دەدەن بۆ ئەنجامدانی هێرش بەو پێیەی دەتوانن ناسنامەی خۆیان بشارنەوە، بەڵام كاریگەریی ئەم ئامرازانە سنووردارە، مەگەر بە ژمارەیەكی یەكجار زۆر و وەك بەشێك لە ستراتیژییەكی فراوانتر بەكار بهێنرێن. بۆیە ئەم تەكنەلۆژیایە زیاتر دەبێتە هۆی دروستكردنی فشار و ناسەقامگیریی بەردەوام، نەك ئەوەی بە تەنیا بتوانێت هاوسەنگیی هێز لە ناوچەكەدا بە تەواوی بگۆڕێت.