توركیا و ئێران چۆن لە "سەربەخۆیی كوردستان" دەڕوانن؟
نەرمبوونی دڵی ئەنقەرە
لە دوای كودێتاكەی 1980ی توركیا (دوو ساڵ دوای دامەزراندنی پارتی كرێكارانی كوردستان)، ئەنقەرە بۆ ماوەی نزیكەی دوو دەیە و نیو كوردستانی عێراقی وەكوو "كانگای ناسیۆنالیزمی كوردی" دەبینی. بە گوێرەی (رەند) لەو ماوەیەدا توركیا "وەكوو حەشارگەی چەكدارانی پەكەكە و كانگای ناسیۆنالیزمی كوردی لە كوردستانی عێراقی دەڕوانی كە دەكرا ئاگری سەرهەڵدانە نێوخۆییەكانی توركیا خۆش بكات، ئەمەش لە خراپترین دۆخدا دەكرا جیابوونەوەی كوردی توركیا لەو وڵاتە و یەكگرتنیان لەگەڵ دەوڵەتی كوردەكانی عێراقی لێ بكەوێتەوە".
هەر بۆیە لە ساڵی 2003دا توركیا بەتوندی دژی پێشڕەویی هێزەكانی پێشمەرگە بەرەو كەركوك وەستایەوە. هەوڵی دواخستنی جێبەجێكردنی مادەی 140ی دەستووری عێراقی دا. سەرسەختانەش رەتیدەكردەوە دەستەواژەی كوردستان بۆ باكووری عێراق بەكاربهێنێ. ئەگەرچی هەمان ساڵ توركیا وەكوو بەشێك لە بەهێزكردنی دۆسیەی ئەندامێتی خۆی لە یەكێتیی ئەوروپا یاسایەكی پەسەند كرد كە تێیدا رێگە بە بەكارهێنانی بەرفراوانتری زمانی كوردی دەدرا "ئەمەش هاوكات بوو لەگەڵ لاوازبوونی دەستی سوپا لە كاروباری حكومی و سیاسی توركیا. واتە كێشەی كورد چیدی تەنیا لە روانگەیەكی سەربازی و ئەمنییەوە سەیر نەدەكرا. بەڵكو دەرفەتی ئەوەی بۆ توركەكان رەخساند كێشەی كورد لە سندووقەكانی دەنگداندا چارەسەر بكرێ و پرسەكە زیاتر وەكوو پرسێكی سیاسی سەیر بكرێ، نەك پرسێكی ئەمنی".
لە ساڵی 2005ەوە، وەك راپۆرتەكەش دەڵێت، مامەڵەی ئەنقەرە لەگەڵ كوردستان زۆر بە خێرایی گۆڕا. كاتێك هێزەكانی پێشمەرگە لە حوزەیرانی 2014 چوونە نێو كەركووك، حكومەتی توركیا "بە ساردوسڕی باسێكی لە یەكپارچەیی خاكی عێراق كرد" كە ئەمە تەنانەت نیگەرانی "توركمانەكانی كوردستانی لێكەوتەوە".
راپۆرتەكە ئاماژە بەوەش دەدات كە "توركیا هەر ئەوەندە نییە دەستی لەسەر دەست دانابێ بۆ ئەوەی كوردستان دۆسیەی سەربەخۆیی خۆی بەهێزتر بكات، بەڵكو ئەنقەرە خۆی بە كردەوە خەریكی بەهێزكردنی كوردستان بووە بۆ ئەوەی سەربەخۆییە سیاسی و ئابوورییەكەی زیاتر بێت".
راپۆرتەكەی (رەند) ئاماژە بۆ ئەوەش دەكات كە نەرمبوونەوەی دڵی ئەنقەرە پەیوەندی بە گۆڕانی سیاسەتی نێوخۆیی و دەرەكیی توركیاوە هەبووە: "لە نێوخۆدا، حكومەت بڕیاری دابوو چارەسەرێك بۆ كێشەی پەكەكە بدۆزێتەوە، پەكەكەش بڕیاری دابوو لەنێو سیستەمی سیاسی توركیادا هەوڵ بۆ دەستەبەركردنی مافە سیاسی و كەلتوورییەكان بدات". ئەمەش هەڕەشەی دزەكردنی "ناسیۆنالیزمی جیاخوازی لە باكووری عێراق" كەم كردبووەوە. بەبۆچوونی تیمی ئامادەكاری راپۆرتەكە كۆتاییهێنان بە پرۆسەی چارەسەری لە باكووری كوردستان "هەوڵێكە بۆ بەهێزكردنی متمانەی ناسیۆنالیستە توركەكان بە ئاكپارتی، بۆ ئەوەی پێیان بسەلمێنێ ئەردۆغان هێندە بەهێزە دەتوانێ توركەكان لە رەوشی ناسەقامگیر و ئاژاوە بپارێزێ". واتە بڕیارەكە بۆ ئەوە ناگەڕێتەوە، توركیا جارێكی دی لە جیابوونەوەی كورد بترسێ.
جیا لەمە، بە گوێرەی راپۆرتەكە، ئەنقەرە و هەولێر كۆمەڵێك بەرژەوەندییان هەیە كە لەسەر ئاستی سیاسەتی دەرەوە یەك دەگرێتەوە: لەوانەش "هەردوولا حەزدەكەن خۆیان لەو توندوتیژی و كێشە سیاسییانە بپارێزن كە بەهۆی تایفەگەرییەوە لە عێراق پەیدا بوون. هەروەها ئەو ناسەقامگیرییە كۆنتڕۆڵ بكەن كە بەهۆی جەنگی نێوخۆی سووریاوە پەیدا بووە".
بەدەر لە هۆكارە سیاسییە نێوخۆییەكە، پێویستیی توركیا بە وزە یەكێك لە پاڵنەرە سەرەكییەكانی نزیكبوونەوەی ئەنقەرە لە هەولێر بووە. بەپێی راپۆرتەكەی رەند "ئابووریی توركیا لە نێوان ساڵانی 2004 هەتا 2014بە رێژەی 5.5% گەشەی دەكرد، هەر بۆیە داخوازیی لەسەر وزە لەم وڵاتە، خێراتر لە هەموو وڵاتانی جیهان جگە لە چین، گەشەی دەكرد، واتە هەموو ساڵێك بە رێژەی 6% بۆ 8% گەشەی دەكرد. بەمەش بەكارهێنانی غازی سروشتی لە توركیا لە نێوان ساڵانی 2000 بۆ 2010 سێ بەرامبەر ببوو، واتە لە 15 ملیار مەتر سێجاوە بوو بە 46 ملیار مەتر سێجا".
بەبۆچوونی تیمی ئامادەكاری راپۆرتەكە، وابەستەبوونی توركیا بە ئێران و رووسیا لە بواری غازدا وای كردبوو "توركیا لە سووریا هەست بە گوشار بكات كە دەبێ هاوكارییەكانی لە گرووپە چەكدارییەكانی دژی ئەسەد بگرێتەوە، بۆ ئەوەی دابینكارانی وزە (ئێران و رووسیا) تووڕە نەكات".
بۆیەش پەیوەندی توركیا و هەرێمی كوردستان "ئاسایشی وزەی توركیای پەرە پێدەدا، نرخەكانی وزەی كەم دەكردەوە و رێگەی بە توركیا دەدا سیاسەتێكی توندتر لە سووریا پەیڕەو بكات". لەم چوارچێوەیەشدا ئەنقەرە و هەولێر لە 2013دا لەسەر دروستكردنی بۆڕیی نەوت و غاز رێككەوتن كە توانای گواستنەوەی دوو ملیۆن بەرمیل نەوت و 10 ملیار مەتر سێجا غازی سروشتی لە رۆژێكدا هەبێ.
راپۆرتەكەی (رەند) هەروەها ئاماژە بە نیگەرانییەكانی توركیا لە فراوانبوونی دەسەڵاتی ئێران لە عێراق دەكات "توركیا لە رێگەی پەیوەندی و هاوكاری نزیكی ئابووری، سیاسی و ئەمنی لەگەڵ حكومەتی هەرێمی كوردستان یارمەتی كوردستانی عێراقی دا بۆ ئەوەی هەم لە ناسەقامگیری بیپارێزێ و هەمیش دەسەڵاتی ئێران كەمبكاتەوە".
بەگوێرەی (رەند)، قەیرانی سووریا بوارێكی نوێی بۆ نزیكبوونەوەی توركیا و حكومەتی هەرێمی كوردستان كردەوە "توركیا حكومەتی هەرێمی كوردستان وەكوو هاوبەشێكی شیاو دەبینێ بۆ ئەوەی رێگە نەدات لایەنگرانی پەكەكە لە سووریا (واتە پەیەدە) هەرێمی ئۆتۆنۆم لەسەر سنوورەكانی توركیا (لەگەڵ سووریا) دروستبكەن". راپۆرتەكە ئەوەش دەخاتەڕوو كە مەسعود بارزانی، سەرۆكی هەرێمی كوردستان، لە گەشتەكەی 23ی ئابی ئەمساڵیدا ویستوویەتی دڵنیایی لە توركیا وەربگرێ كە سوپای توركیا لە هێرشەكەی 24ی ئابدا هەموو كوردی سووریا ناكاتە ئامانج. هەفتەیەك دواتریش ئیبراهیم كالین، راوێژكاری باڵای سیاسەتی دەرەوەی ئەردۆغان رایگەیاند "توركیا هیچ كێشەی لەگەڵ كوردەكانی سووریا، توركیا، عێراق و ئێراندا نییە".
لەم سۆنگەیەشەوە توركیا دەیەوێ گەرەنتی ئەوە بكات كە "ئەگەر زۆنێكی نیمچە ئۆتۆنۆمی كوردی لە باكووری سووریا هاتەئاراوە، سەركردەی ئەو زۆنە لە هەولێری هاوپەیمانی توركیا نزیك بێت و ژمارەی كەسایەتییەكانی نزیك لە پەكەكە، لە دەسەڵاتی زۆنەكەدا كەم بێ".
راپۆرتەكە ئەوەش دەخاتەڕوو كە بازرگانی و وەبەرهێنان بوارێكی دیكەی لێكنزیكبوونەوەی ئەنقەرە و هەولێرن. بەپێی (رەند) "لەنێوان ساڵانی 2009 بۆ 2013 ژمارەی كۆمپانیا توركییە تۆماركراوەكان لە هەرێمی كوردستان لە 485 كۆمپانیاوە بۆ نزیك 1500 كۆمپانیا بەرزبووەوە، بەمەش سێ لەسەر پێنجی كۆمپانیا بیانییەكانی هەرێمی كوردستان كۆمپانیاكانی توركیا بوون".
هەڵبەت توركیا تەنیا لەڕووی ژمارەوە لە وڵاتانی دیكە لە پێش نییە، بەڵكو كۆمپانیا توركییەكان لە گرنگترین كەرتەكانی ئابووریی كوردستاندا كاردەكەن، لەوانەش وزە، بانكداری و بنیاتنانەوە. لە ساڵی 2014 زیاتر لە 60%ی كۆی چالاكییە بازرگانییەكانی توركیا و عێراق لەگەڵ هەرێمی كوردستان بووە، واتە لە كۆی 12 ملیار دۆلار بازرگانیی نێوان بەغدا و ئەنقەرە، هەشت ملیار دۆلاری لەگەڵ كوردستان بووە. پلانی ئەوەش هەیە بە كردنەوەی خاڵی سنووری نوێ قەبارەی بازرگانیی دوو لایەنەی نێوان توركیا و كوردستان لە 2023دا بگاتە 20 ملیار دۆلار.
كاردانەوەی توركیا بەرامبەر بە سێ سیناریۆكەی سەربەخۆیی
سیناریۆی یەكەم: راگەیاندنی تاكلایەنەی سەربەخۆیی
بەگوێرەی راپۆرتەكە ئەگەری كەمە توركیا پشتگیری لەم سیناریۆیە بكات، لەبەر ئەوەی لەم سیناریۆیەدا توركیا دەبێ لە نێوان نەوتی هەرێمی كوردستان و نەوتی عێراق یەكێكیان هەڵبژێرێ، چونكە "ئەگەر توركیا پشتگیری لە راگەیاندنی سەربەخۆیی تاكلایەنە بكات، بەغداش رێگە نادات نەوتی ئەو ناوچانەی لە ژێر دەسەڵاتی داعش بوون، پاش وەرگیرانەوەیان هەناردەی توركیا بكرێ". بۆ قەرەبووكردنەوەی ئەم زیانە رەنگە توركیا داوا لە هەرێمی كوردستان بكات كۆمەڵێك خاڵی بداتێ بەر لەوەی ئەوان دان بە سەربەخۆییەكەیدا بنێن.
ناوەندی (رەند) پێشبینی دەكات راگەیاندنی تاكلایەنەی سەربەخۆیی كوردستان هەڕەشە لەسەر رێككەوتنەكانی خاوەندارێتی و بەرێوەبردنی كێڵگە نەوتییەكانی كوردستان دروستبكات "چونكە ئەگەری هەیە بەغدا لە لای خۆیەوە رێككەوتنەكان هەڵوەشێنێتەوە".
سیناریۆی دووەم: ئیفلیجبوونی عێراق و راگەیاندنی سەربەخۆیی
راپۆرتەكەی (رەند) پێشبینی دەكات ئەگەر عێراق لەبەر یەك هەڵبوەشێتەوە، ئەوە توركیا بە ئاشكرا و بە خێراییش پشتگیری دیپلۆماتیكی لە سەربەخۆیی كوردستان بكات، بۆ ئەوەی "لە لایەكەوە سنوورێك بۆ بڵاوبوونەوەی پشێوییەكانی باشوور و ناوەندی عێراق دابنێ، لە لایەكی دیكەشەوە سەقامگیری لە باكووری عێراق بەهێزتر بكات، بۆ ئەوەی بتوانێ ژێرخانی سەرچاوەكانی وزەی كوردستان بپارێزێ".
(رەند) پێشبینیش دەكات توركیا بۆ گەرەنتیكردنی سەقامگیری كوردستان و پاراستنی كەرتی نەوت، لەوانەش كەرتی نەوتی كەركووك "هاوكاری سەربازی و ئەمنی پێشكەش بە كوردستان بكات".
ئەگەرچی لەم سیناریۆیەدا حكومەتی عێراق هێندە بە گەڕاندنەوەی ئاسایشی نێوخۆیی نێوەڕاست و باشوورەوە خەریكە كە توانای هێرشكردنە سەر هەرێمی كوردستانی نامێنێ، بەڵام (رەند) چاوەڕێ دەكا توركیا ژمارەیەك كۆماندۆ و هێزی تایبەتی توركیا بۆ پاراستنی ژێرخانی وزەی هەرێمی كوردستان و دامەزراوە حكومییەكان و سنوورەكانی هەرێمی كوردستان لەگەڵ عێراق رەوانەی كوردستان بكات. ئەمە "هۆشدارییەكیش دەبێ بۆ ئێران كە دەوڵەتە كوردییەكە دەكەوێتە ناوچەی كۆنتڕۆڵ و دەسەڵاتی ئەنقەرەوە، نەك تاران" لە بەرامبەریشدا توركیا داوا لە دەوڵەتە نوێیەكە دەكات رێگە نەدات پەكەكە خاكی ئەوان بۆ هێرشكردنە سەر سوپای توركیا بەكاربهێنێ.
سیناریۆی سێیەم: جیابوونەوە بە رێككەوتن لەگەڵ بەغدا
بەگوێرەی راپۆرتی ناوەندە ئەمریكییەكە، لەم سیناریۆیەدا توركیا یەكێك لە یارمەتیدەرە سەرەكییەكانی كوردستان دەبێ بۆ ئەوەی دەوڵەتی كوردستان قۆناغ بە قۆناغ بە دەسەڵاتی تەواو بگات. بۆ ئەم مەبەستەش توركیا هانی وەبەرهێنەرە بیانییەكانی دیكە دەدات روو لە كوردستان بكەن، بۆ ئەوەی لەپاڵ توركیا كەرتی وزەی كوردستان ببووژێننەوە. داننانی توركیا بە دەوڵەتی كوردی پەیوەندییە سیاسی و ئابوورییەكانی نێوان هەولێر و ئەنقەرە فەرمیتر دەكاتەوە، بەمەش بوارێكی نوێ بۆ نفووزی توركیا لە ناوچەكەدا دەكرێتەوە.
كاردانەوەی ئێران
پرسی "سەربەخۆیی كوردستان" هەمیشە بۆ ئێران هەستیار بووە، لەبەر ئەوەی "دەترسێ سەربەخۆیی پارچەیەك ببێتە هۆی سەرهەڵدانی كوردە بێبەشەكانی ئێران".
كەم نین ئەو بەرپرسە ئێرانییانەی جەختیان لەسەر یەكپارچەیی خاكی عێراق كردووە. سەرەڕای ئەمەش ناوەندی (رەند) پێشبینی دەكات كاردانەوەی ئێران بەرامبەر "سەربەخۆیی كوردستان" لە چوارچێوەی بەرژەوەندییە ئابوورییەكانیدا بێ.
راپۆرتەكە پێشبینی دەكات لە حاڵەتی سەربەخۆیی كوردستاندا "ئێران دەشێ ململانێی نێوان پارتە سیاسییەكانی كوردستانی عێراق بقۆزێتەوە بۆ ئەوەی نفووزی سیاسی خۆی لە ناوچەكەدا پەرە پێبدات"، لەم پەیوەندییەشدا ئاماژە بە پەیوەندییە نزیكی جەلال تاڵەبانی و ئێران دەكات كە هەر لە سەرەتاكانی دامەزرانی كۆماری ئیسلامییەوە دەستی پێكردووە. هەروەها "سەركردەكانی یەكێتیش بە ئاشكرا باس لەوە دەكەن كە ئەوان پێیان باشترە ئێران دەستی باڵای لە كاروباری عێراقدا هەبێ، نەك توركیا و سعودیە". راپۆرتەكە ئاشكراشی دەكات كاتێك چەكدارانی داعش لە سنوورەكانی ئێران نزیك كەوتنەوە، دەزگای زانیاری یەكێتی زانیاری پێشكەش بە ئێران كرد بۆ ئەوەی تۆپبارانیان بكەن.
سەرەڕای پەیوەندییە نزیكەكانی ئێران و یەكێتی، بەگوێرەی راپۆرتەكەی (رەند) تاران پەیوەندییەكی پتەویشی لەگەڵ مەسعود بارزانیدا دروستكردووە، ئەمەش دەریدەخات ئێران "نایەوێت تەنیا لایەنێك لە دژی لایەنێكی دیكە بەكاربهێنێ، بەڵكو دەیەوێ نێوبژیوانی و داوەری كاتی كێشەكانیش بێت". جگە لەو پەیوەندییە سیاسییانە، ئێران پەیوەندییەكی بازرگانیی گەورەشی لەگەڵ هەرێمی كوردستاندا دروستكردووە، بۆ نموونە لە ساڵی 2000 بەهای بازرگانی هەرێمی كوردستان لەگەڵ ئێران تەنیا 100 ملیۆن دۆلار بووە، ئەم ژمارەیە لە ساڵی رابردوو بۆ شەش ملیار دۆلار بەرزبووەتەوە.
كاردانەوەی ئێران بەرامبەر سێ سیناریۆكەی سەربەخۆیی:
یەكەم: راگەیاندنی تاكلایەنەی سەربەخۆیی
بەگوێرەی راپۆرتەكە ئەم سیناریۆیە كاردانەوەی جەماوەری توند لە نێو كوردی ئێران دەهێنێتە ئاراوە، واتە "بەشێوەیەكی جەماوەری و بەهێز پشتگیری لە راگەیاندنەكە دەكەن" كە ئەمە دواتر كاریگەری لەسەر بەهێزبوونی هەستی نەتەوەیی كوردی ئەو پارچەیە دەبێ. جیا لەمە، ململانێ و شەڕی نێوان بەغدا و هەولێر رێگایەك بۆ هێزە كوردییەكانی رۆژهەڵات لە قەندیل دەكاتەوە بۆ ئەوەی چالاكییە چەكدارییەكانیان چڕتر بكەنەوە.
(رەند) پێشبینی دەكات، بەرگریكردن لە بیرۆكەی سەربەخۆیی دەكرێ "پارتی و یەكێتی یەكبخات و ئەمەش كاریگەری و دەسەڵاتی تاران لە كوردستان كەم دەكاتەوە"، هەروەها "ئەگەری زۆر كەمە ئێران بۆ رووبەڕووبوونەوەی كوردستانی سەربەخۆ هێزی سەربازی بەكاربهێنێ". بەبۆچوونی تیمی ئامادەكاری راپۆرتەكە كۆمەڵێك رێككەوتنی ئابووری، بازرگانی، سیاسی و ئەمنی دەتوانێ كاردانەوەی ئێران بەرامبەر بە سەربەخۆییە تاكلایەنەكە هێمنتر بكاتەوە.
دووەم: ئیفلیجبوونی عێراق و راگەیاندنی سەربەخۆیی
لەم سیناریۆیەشدا چاوەڕێ دەكرێ كوردی ئێران بۆ پشتگیری لە دەوڵەتە كوردییەكە بڕژێنە سەر شەقامەكان. ئەمە وادەكات ئێران كە هەمیشە لە روانگەیەكی ئەمنییەوە سەیری پرسی كورد دەكات، هێز قورس بەكاربهێنێ. راپۆرتەكەی (رەند) پێشبینی دەكات ئەگەر خۆپیشاندانەكان تەشەنە بسێنن ئەوە دەشێ "كۆمەڵە و دیموكراتەكانیش هێز رەوانەی نێوخۆی وڵات بكەن. ئەم دوو ئەگەرە هۆكارێكی سەرەكی نیگەرانی ئێرانە لە سەربەخۆیی كوردستانن.
بەگوێرەی راپۆرتەكە، لەوانەیە لەم دۆخەدا "ئێران هەوڵی بەكارهێنانی پەیوەندییەكانی خۆیان و یەكێتیی نیشتمانی بدات بۆ ئەوەی گرژییەكانی نێوان بەغدا و هەولێر كەم بكەنەوە"، بەڵام ناسەقامگیری عێراق دەكرێ رێگر بێ لەبەردەم ئەم ئامانجەی ئێراندا، چونكە لە عێراقێكی ناسەقامگیردا "یەكێتی لە پارتی نزیك دەبێتەوە و بەمەش سنوورێك بۆ نفووزی ئێران دادەنرێ". شەڕ و پێكدادانی نێوان پێشمەرگە و میلیشیا شیعەكان ئاكامی پێچەوانەی بۆ ئێران دەبێ، چونكە كورد لە ئەنقەرە نزیك دەكاتەوە.
لەم سیناریۆیەدا چاوەڕێ دەكرێ ئێران ئاستی بازرگانی خۆی لەگەڵ دەوڵەتە كوردییەكەدا بپارێزێ، بۆ ئەوەی لە توركیا دوانەكەوێ.
سێیەم: جیابوونەوە بە رێككەوتن لەگەڵ بەغدا
بەگوێرەی راپۆرتەكەی ناوەندی (رەند) لەم سیناریۆیەدا "ئێران كاتی ئەوەی بەدەستەوە دەبێ بۆ ئەوەی پلان دابنێ". بۆیەش لەم سیناریۆیەدا، بە پێچەوانەی دوو سیناریۆكەی دیكە، هەستكردن بە هەڕەشە كەمترە.
(رەند) پێشبینی دەكات "ئێران بیر لە كاردانەوەیەكی گونجاو بكاتەوە، بۆ ئەوەی دەرفەت بە هێزە كوردییەكانی ئێران نەدات" هێرشی بكەنە سەر هێزە ئەمنییەكانی ئێران، هەروەها ئێران دەزانێ "هەولێرێكی سەقامگیر دەتوانێ سنوور بۆ چالاكییەكانی هێزە كوردییەكانی ئێران، لە دژی دامودەزگا ئەمنییەكانی ئێران بگرێ".
لەم سیناریۆیەشدا ئێران دەیەێ پەیوەندییەكی نزیكی ئابووری لەگەڵ دەوڵەتی كوردستاندا دروستبكات. ئەمە وەكوو ركابەرییەك لەگەڵ توركیا، هەر بۆیەش بەشی زۆری پەیوەندییە ئابوورییەكان لە بواری ئاوەدانكردنەوە و وزەدا دەبێ.
بە گوێرەی راپۆرتەكەی (رەند) ئێران دەزانێ "عێراقێكی بەهێز هێندە وابەستەی ئێران نابێ، بۆیە دوور نییە تاران حەز بكات، كوردستانێكی بەهێز ببینێ. كە دەكرێ قەرەبووی بەشێك لە پەیوەندییە كۆنەكانی تاران و بەغدا بۆ ئێران بكاتەوە".
رووداو
