Dr. Hisên Niyazî Nûredîn, Şêwirmendê Karûbarên Aborî li Wezareta Bazirganî û
Pîşesaziyê: Heke ji niha ve amadekarî ji bo qonaxa piştî-petrolê neyên kirin,
Herêma Kurdistanê dê rûbirûyê hilweşînek darayî ya mezin bibe

Dr. Hisên Niyazî Nûredîn, şêwirmendê karûbarên aborî li Wezareta Bazirganî û
Pîşesaziyê, di gotûbêja vê carê ya "Bazneya Gotûbêjê" de (bi sernavê: Bandora
aborî û bazara hevpar di avakirina neteweyê de), nêrîn û pêşniyarên xwe bi vê
awayî anîn ziman:

Di destpêkê de, spasiya xwe pêşkêşî Bazneya Gotûbêjê ya Beşa Rewşenbîrî û
Ragihandina Partiya Demokrat a Kurdistanê dikim ji bo birêxistinkirina vê
gotûbêjê û komkirina vê elîta pispor û şarezayan, bi mebesta gotûbêjkirina li
ser mijara girîng a "Bandora aborî û bazara hevpar di proseya avakirina neteweyê
de".

Ev babet ji bo me li Wezareta Bazirganî û Pîşesaziyê, wek saziyeke peywendîdar a
hikûmî ku rasterast kar li ser dosyeya geşepêdana aborî dike, girîngiyeke taybet
heye. Hêvîdar im di vê rûniştinê de em bikaribin beşdar bin di xistina ber çav a
nêrînên zanistî û pêşkêşkirina hinek zanyarî û pêşniyarên bikêr ku xizmeta vê
qadê bikin.

Aborî motora sereke ya jiyana mirov e; jiyana her kesî bi awayekî rasterast bi
rewşa aborî ve girêdayî ye. Bêguman, başbûna rewşa darayî ya kesan dê bandoreke
erênî li ser aboriya giştî ya welat bike, ji ber ku ev her du alî peywendiyeke
xurt bi hev re hene, bi taybetî di sîstemeke sermayedarî de mîna ya ku li Herêma
Kurdistanê tê peyrewkirin.

Duh bi tesadufî li gel welatiyekî ku min berê nedinasî, em ketin gotûbêjê li ser
mijara xaniyan. Dema ku pirsiyar li pîşeya min kir û min jê re got ku ez
şêwirmend im li Wezareta Bazirganî û Pîşesaziyê, yekser bi tinazî ve got: "Ma di
vê welatî de bazirganî heye?" Di bersivê de min jê re got: "Nexwe ev hemû
çalakiyên curbecur ên welatiyan di bazaran de dikin çi ne? Bêguman ev bi xwe
proseya bazirganiyê ye."

Piştre wî birêzî bi cureyek nostalgî û hesret ve behsa serdemê rejîma berê kir,
dema ku birinca Amerîkî bi nirxê piştgirîkirî (subsîdekirî) dihat dabeşkirin û
otomobîl û pêdivî erzan bûn. Mixabin, heta niha jî beşek zêde ya kesên me xwedî
fikirîneke sade ne û hîna di bin bandora ramana sosyalîstî de ne; yanî di wê
baweriyê de ne ku divê hikûmet barê jiyanê û dabînkirina hemû pêdiviyên wan
hilgire. Di heman demê de, dixwazin sûdmend bin ji wê azadiya berfireh a ku niha
heye di warê derbirîn, bazirganiya azad, reklam, medya û weberhênanê de. Bêguman
komkirina van her du dîtinên dijber di yek demê de ne gengaz e, ji ber ku ji
aliyê zanistiya aborî ve nabe sîstemeke bi temamî sosyalîst û sîstemeke
sermayedarî ya azad di yek dem û cihî de bi hev re werin cîbicîkirin.

Mijara çaksaziya aborî û guherandina bingehên birêvebirinê li Herêما Kurdistanê,
tenê babetek darayî nîne, belku peywendiyeke rasterast bi pêdaçûna pêkhateyî ya
sîstema kargêrî, aqliyeta civakî û stratejiya jeopolîtîk a navçeyê re heye. Ji
bo derbaskirina wan qeyranên berdewam ên ku rûbirûyê Herêmê dibin, pêdiviya me
bi nexşerêyeke giştgir heye ku pênc mijarên sereke û bi hev ve girêdayî li xwe
bigire:

1- Guherandina aqliyeta kesan û rîforma sîstema kargêrî: Lêkolîn li ser kêşeyên
bingehîn ên Herêma Kurdistanê nîşan dide ku pirsgirêk ne di şiyana kesan de ye,
belku di wê sîstema kargêrî ya kevn de ye ku ji rejîmên berê ji bo me maye. Em
heta niha jî di bin bandora aqliyeta "dewleta çavdêr" a sîstema sosyalîst de kar
dikin; sîstemek ku welatiyan wisa radikêşe ku tenê çavê wan li damezrandina
hikûmî û wergirtina mûçeyan be, bêyî ku girîngî bi asta berhemhênanê û
destkeftiya rastî ya wê damezrandinê ji bo civakê were dan.

2- Dava aboriya rentîer û piştbestina bi dahata petrolê: Petrol sermayeyeke
xwezayî ya sînordar e, lê şêwaza serederiya me li gel vê samana neteweyî kêşeya
sereke ye. Li şûna ku dahata petrolê ji bo weberhênanê di jêrxan, pîşesazî û
çandiniyê de were bikaranîn da ku dahateke berdewam biafirîne, nêzîkî 95%ê vê
dahatê ji bo xerciyên xercbexş (bi taybetî mûçeyên sektora giştî) tê
terxankirin.

3- Berawurdên ne-realîst li gel welatên Kendavê: Gelek caran berawurdî di
navbera rewşa aborî ya Herêma Kurdistanê û welatên dewlemend ên Kendavê de tê
kirin, lê ev berawurdî ji aliyê zanistî û dîrokî ve bi temamî ne rast e. Welatên
Kendavê rûbirûyê wan şer û wêrankariyên ku Iraq û Kurdistan tê de derbas bûne,
nebûne. Herwiha rêjeya berhemhênana petrolê li gorî serê her kesekî li welatên
mîna Erebistana Siûdî gelekî bilindtir e ji ya Iraqê.

4- Pêşeroja enerjiyê û neçariya guherîna aborî: Cîhan bi lez ber bi enerjiyên
nûjen û bikaranîna otomobîlên elektrîkî ve gavan dihavêje. Ev guherîna
teknolojîk dê bibe sedema kêmkirina daxwaza li ser petrolê. Heke ji niha ve
amadekarî ji bo qonaxa "piştî-petrolê" neyên kirin, Herêma Kurdistanê dê
rûbirûyê hilweşînek darayî ya mezin bibe.

5- Stratejiya nû ya aborî û "Rêya Geşepêdanê": Ji bo derbaskirina van tengasiyên
dîrokî, divê em stratejiya xwe ya aborî li ser sektorên bihêz ên wekî geştiyarî,
çandinî, pîşesazî û bazirganiyê ava bikin. Di vê navberê de, projeya "Rêya
Geşepêdanê" (Tariq al-Tanmiya) fersendeke zêrîn e ji bo Herêmê. Ji ber pozîsyona
coxrafî, serkeftina vê projeyê bêyî Herêma Kurdistanê zehmet e.

Stratejiya Geşepêdana Aborî: Ji karê rotîn ber bi darêjtina siyaseta neteweyî

Pêdivî ye ku em çavdêriyeke bingehîn bi ser kar û erkên saziyên hikûmetê de
bikin, bi taybetî li Wezareta Bazirganî û Pîşesaziyê. Niha piraniya enerjiyê di
karên rotîn de diçe, lê pêdiviya me bi dîtineke stratejîk heye ji bo darêjtina
"Siyaseta Aborî ya Herêma Kurdistanê".

Di dawiyê de, ev hemû planên aborî bêyî hebûna siyaseta yekdest û nîştimanî
nayên cîbicîkirin. Pirsyar ev e: Gelo em qewarekî siyasî yê serbixwe lê bi
aboriyeke lawaz dixwazin, an Herêmeke bihêz û xwetêr (self-sufficient) ku di
warê aborî de xwedî biryar be? Hebûna Herêmeke xwedî aboriyeke saxlem, me dike
navendeke mezin a biryardanê li ser asta Iraq û navçeyê. Dema ku Bexda ji aliyê
aborî û lojîstîk ve pişta xwe bi Herêma Kurdistanê girêda, parastina pêgeha me û
gavavêtina ber bi pêşerojeke geştir, dê gelekî hêsantir û misogerter be.