Profesor Lorenzo Kamel, dîroknas û mamosteyê dîroka cîhanê ye li Zanîngeha
Turînê li Îtalyayê. Di niha de rêveberê lêkolînan e li Peymangeha Karûbarên
Navneteweyî (IAI), her wiha serpereştê zanistî yê tora lêkolînên guherînên nû
yên Deryaya Navîn û derdora wê ye. Çendîn berhemên zanistî û pirtûk li ser
guherînên Rojhilata Navîn nivîsandine, di nav wan de pirtûka "Têgihiştinên
Împeryalî ji bo Filistîn û Dîroka Cîhanê". Ji bo axaftina li ser xitimiyna
cografyaya Rojhilata Navîn û Kurdan di nav cografyaya Sykes-Picot de, me çend
pirs arasteyî wî kirin û bi vî rengî bersiva pirsên Gulanê da:

Gulan: Heke dîroka Rojhilata Navîn, li şûna metodolojiya vegotina Rojavayî, li
ser bingeha ezmûn û çalakiya gelên herêmê bixwe bête xwendin, gelo têgihiştina
me ji bo dîroka hevdem a herêmê dê çawa biguhere?

Lorenzo Kamel: Pirtûka min a bi navê «History Below the Global» bêtir balê
dikişîne ser ramanên gerdûnî bi rêya dîroka jiyana kesayetên wekî "Zera Yaqob,
Zumbi dos Palmares" û wê şahbanûya Angolayî ku pir beriya her kesayetiyekî
Ewropî nîqaşên yasayî ji bo bidofînkirina diyardeya koledariyê dest pê kir. Li
ser pirsiyara te ya giring derbarê Rojhilata Navîn, hêzên Brîtanya û Fransayê
rastiyên herêmî û nerazîbûnên wan wekî derbirîna parçebûna olî pênase kirin, ku
piştre bi rêya pêkhateyên tayifî û yasayî hatin çespandin. Lê wekî Hemîd Debaşî
dibêje: "Qonaxa piştî kolonyalîzmê, bi ser kolonyalîzmê de zal nebû, lê belê bi
rêya nefikirinê ew zêdetir kir." Ji bo derbaskirina kolonyalîzm, împeryalîzm û
neo-împeryalîzmê, pêwîst e em Rojhilata Navîn û niştecihên wê yên çalak û pêşeng
vegerînin navenda dîrokê û nîşan bidin ka çawa vê herêmê dîroka welatên Rojavayî
ava kiriye. Li vir dîrok giring e, wekî Ellen Meiksins Wood dibêje: "Cudakirina
Yewnanistana Kevn ji Misir an Farsan, karekî çêkirî ye, ji ber ku Yewnanî her
tim parçeyek ji cîhana Deryaya Navîn û Rojhilat bûn, ne dîrokeke cuda ya
Ewropî."

Gulan: Nexşeya Rojhilata Navîn a niha pir caran bi planên Rojava û peymana
(Sykes-Picot) ve tê girêdan. Gelo sîstema niha ya herêmê heta çi astê bi destê
aliyên derve hatî rêkxistin û çiqas ji mîrata Osmanî û hêzên navxweyî serçav
girtiye?

Lorenzo Kamel: Teza "Sykes-Picot", ku ئamajê bi peymana nehênî ya
salên 1915-1916an a navbera Mark Sykes (dîplomatê Brîtanî) û François
Georges-Picot (hevtabê wî yê Fransî) dike, nêrîneke şaş e. Ji ber ku ev peyman
hîn di dawiya Şerê Cîhanê yê Yekem de bibû peymaneke mirî, her wiha xalên wekî
navneteweyîkirina Qudsê nehatin cîbicîkirin. Giringiya vê tezê tenê di wê de ye
ku derketina sîstemeke nû ya ku ji nav herêmê bixwe bihatiba amadekirin paş
xist. Loma rasttir e ku ev bûyerên Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê wekî qonaxa
dawî ya xitimiyneke dîrokî ya sed salî bêne pênasekirin.

Ji aliyê din ve, her tevgereke cemawerî ya demokratîk ji sala 1876an û vir ve,
ji aliyê zilhêzên Rojavayî ve dijberî lê hatiye kirin. Wekî tevgera Urabî li
Misirê, Musedeq li Îranê, Cezayîr di 1991an de heta raperîna mîlyonan welatiyan
di destpêka dehayê borî de li dijî rejîmên serkutker. Welatên zilhêz ên Rojavayî
û hevpeymanên wan, bi taybetî rejîma Siûdiyê, rê li ber derketina alternatîfên
demokratîk girtine. Sedema vê jî ew e ku van rejîman wekî "bikêrhatî" dibînin,
ji ber ku bi rêya kontrolkirinê "îstîqrarê" peyda dikin. Ev di salên heftêyî de
jî rast bû, dema ku rejîma Şah li Îranê kiryarekî mezin ê çekên Amerîkî bû ji bo
parastina berjewendiyên stratejîk.

Gulan: Standarkirin û sînordarkirina cografî ya nasnameyên piralî li Rojhilata
Navîn, çawa nakokiyên niha yên li ser sînor, nasname û serweriya siyasî ava
kiriye?

Lorenzo Kamel: Bo mînak, doza Asenat Barzanî (1590-1670) wekî yekem xaxama jin a
Kurd werbigire. Ew nîşan dide ku nasnameya wê ya Cihû rê li ber ezmûnkirina
aliyên din ên nasnameya wê neditirsand. Bi sedsalan bajarên wekî Bexda, Quds,
Kerkûk, Îzmîr û deverên din, taxên tevlîhev (kozmopolît) di nav xwe de
dihewandin. Di salên 1920an de nêzîkî 50,000 Cihû li Bexdayê û di destpêka 1930î
de 1,500 li Kerkûkê û 15,000 li Kurdistana Iraqê dijiyan. Lê bûyerên sedsala
borî bûn sedema kêmkirina van deverên tevlîhev û hişkbûna nasnameyan. Proseyek
ku sîmaya firehçandî ya bajarên dîrokî bi temamî guherand û şêwand.

Gulan: Em çawa dikarin ji komkujiya Enfalê fêm bikin di çarçoveya tundûtûjiya
dewlet û nasyonalîzmê li Rojhilata Navîn de? Her wiha mîrata wê çawa têkiliyên
niha yên navbera Herêma Kurdistanê û dewleta Iraqê diyar dike?

Lorenzo Kamel: Enfal hewildaneke sîstematîk a rejîmeke navendî bû ji bo
guherandina yekcarî ya rewşa demografî, çandî û cografî ya deveran. Pêwîst e em
wê jî bi bîr bînin ku hikûmeta Reagan bi şêوازekî taktîkî piştgiriya Iraqê ya
serdema Saddam Husên dikir, ji ber ku Amerîka zanyariyên giring ên îstîxbaratî
dida artêşa Iraqê. Komkujiya Enfalê lekeyeke şermê ya mezin e û bi tu şêوەyekî
ne tenê karesat e ku Kurdan pê kişandiye. Tevî vê yekê jî, divê ev nebe asteng
di navbera têkiliyên Herêma Kurdistanê û dewleta Iraqê ya îro de.

Gulan: Tu îro çawa ji geşepêdana dîrokî ya nasnameya neteweyî ya Kurdî di
navbera girêdana neteweyî, hevwelatiya federal a Iraqî û cihêrengiya siyasî û
çandî de fêm dikî?

Lorenzo Kamel: Derbarê nasnameya Kurdî li Iraqê, di niha de nêrîneke realîsttir
heye ku her tim pêdivî bi danûstandina bi saziyên fermî yên dewleta Iraqê re
heye. Ji aliyê din ve, hêzên cîhanî û herêmî her tim doza Kurdî ji bo mebestên
xwe yên taktîkî bi kar aniye û di dema guherîna berjewendiyan de pişta xwe dane
wan. Tevî vê, Kurd maf û erka wan e ku ji bo parastina dîrok û bidestxistina
mafên xwe têbikoşin. Ez ne alîgirê nasyonalîzma kor im. Derhênerê Filistînî
Elîya Suleyman dibêje: "Ez têdikoşim ji bo bilindkirina ala Filistînê, piştre ez
têdikoşim ji bo daxistina wê." Ev gotin tam baweriya min e.

Gulan: Ezmûna hikûmraniyê li Herêma Kurdistanê nasyonalîzma Kurdî çawa
guherandiye? Gelo ber bi projeyekî neteweyî yê medenî û saziyî ve gavan diavêje?

Lorenzo Kamel: Nasnameya Kurdî li Iraqê wekî hevsengiyeke aloz dimîne. Ji bo
nifşê nû, dewleta Iraqê bêtir wekî çarçoveyek yasayî û kargêrî xuya dike, ne
wekî nîştimanek ku girêdaneke sîsî û ruhanî ya kûr pê re hebe.

Gulan: Gelo hewildanên dîplomatîk ên Rojhilata Navîn ji bo hênikkirina rageşiyên
Îran û Tengava Hurmuzê, nîşana kontrola zêdetir a dewletên herêmê ye, an hîna
hêzên derve biryarderên sereke ne?

Lorenzo Kamel: Di mehên borî de me dît ku bandora hin dewletên Kendavê yên ku ji
bo ewlehiyê pişta xwe bi Amerîkayê girê didin, kêm bûye. "Outsourcing" anku
spartina ewlehiyê bi aliyên derve nabe sedema aştiyeke mayînde. Tenê dibe sedema
"îstîqrara çekdarî". Avakirina şiyana serbixwe yekane rêya derketina ji vê rewşê
ye.

Di vê rewşê de, Hikûmeta Herêma Kurdistanê stratejiya "bêalîbûna erênî"
parastiye. Naxwaze axa Kurdistanê bibe qada şer an wekî kartek li dijî Îranê bê
bikaranîn. Serokên Kurd, Barzanî û yên din, naxwazin bibin serê rimê yê
nakokiyên çekdarî yên dijî Tehranê. Ev ji ezmûna tal a rabirdûyê tê.

Gulan: Wekî dîroknasekî şarezayê pirsên Îsraîl û Filistînê, nêrîna te li ser
rexneya tund a "Benny Morris" ji bo pirtûka "Omer Bartov" çi ye?

Lorenzo Kamel: Benny Morris mîjûnuwasekî naskirî yê Îsraîlî ye, lê rexne li ser
heye ku ne zimanê Erebî dizane û ne jî Tirkîya Osmanî. Ev jî dihêle têgihiştina
wî ji bo dîroka kûr a Filistînê serpêyî be. Vegotinên wî bêtir balê dikişînin
ser "redkeriya Filistînî", ku ev çemk li Îsraîlê ji bo rewakirina tundûtûjiyê û
ji holê rakirina Xezeyê tê bikaranîn. Di lêkolîna min a nû de di "Journal of
Genocide Research" de bi navê "Sîrankirina Filistînê", min bal kişandiye ser wan
aliyên dîrokî yên ku Morris û alîgirên wî paşguh kirine.