Dr. Emîr Selîm Mihemed, mamosteyê Zanîngeha Selahedîn-Hewlêr e. Di gotûbêja vê
carê ya «Bazneya Gotûbêjê» de (Bandora aborî û bazara hevbeş di pêvajoya
netewesaziyê de), bi vî rengî nêrîn û pêşniyarên xwe anîn ziman:

"Di destpêkê de spasiya Beşa Rewşenbîrî û Ragihandinê ya Partiya Demokrata
Kurdistanê dikim ji bo rêkxistina vê gotûbêjê û komkirina vê hejmara zêde ya
elîtên siyasî û akademîk, ji bo axaftin li ser pirseke girîng wek «Bandora aborî
û bazara hevbeş di pêvajoya netewesaziyê de».

Bazara hevbeş peymaneke aborî ye di navbera çend welatan de ji bo kêmkirin an
rakirina sînorên aborî bi armanca hêsankirina veguhastina kelupel, xizmetguzarî,
sermaye û hêza kar. Ev têgeh bi du wateyên aborî û siyasî wek Yekîtiya Ewropayê,
an fîzîkî-mekanî wek bazara Zahîdan li Îranê tê. Di mînakên diyar de: Komeleya
Aborî ya Ewropayê (1958), Yekîtiya Ewropayê ya xwedî 27 endam, bazara hevbeş a
Amerîkaya Başûr û Komeleya Afrîkaya Rojhilat in. Armanca wan bihêzkirina aborî û
rakirina bacên gumrukê ye ji bo tevgera giştî ya kes û sermayeyê. Dîroka avabûna
van bazaran nîşan dide ka çawa temamkariya aborî dikare aştî û seqamgiriya
siyasî di navbera dewletan de qahîmtir bike.

Bêguman damezirandina bazareke hevbeş a aborî di navbera Herêma Kurdistanê û
parçeyên din ên Kurdistanê de, ji ber nebûna serweriya siyasî û cudahiya kûr a
sîstema diravî û darayî ya welatên herêmê, di warê pratîkî de karekî ne gengaz
e. Herêma Kurdistanê ji bo pirsên neteweyî û serweriyê neçar e vegere bo
hikûmeta federal li Bexdayê, di demekê de ku parçeyên din jî ji biryara siyasî
bêpar in. Her çend e danûstandina bazirganî heye, lê nehevseng e.
Hevniştimaniyên parçeyên din ên Kurdistanê (Bakur, Rojhilat û Rojava) berê xwe
didin Herêma Kurdistanê û di warên teknîkî û weberhênanê de kar dikin û ew
sûdmend dibin, di demekê de ku destkeftiya welatiyên Herêmê tenê di tûrîzm û
dermankirina bijîşkî de kurt bûye. Ev paşveçûna aborî dike ku Herêma Kurdistanê
kêmtir sûd ji şiyanên darayî yên giştî yên herêmê werbigire.

Di navxweya Herêma Kurdistanê de, avakirina bazareke yekgirtî rûbirûyî çend
astengan dibe. Di warê siyasî û îdarî de, destwerdana hizbî û dabeşbûna
desthilata rastîn di navbera her du zonên zer û kesk de asteng in. Di zona kesk
de, damûdezgeh wekî xemsar tên dîtin li hember kêmasiyan, di heman demê de başî
jî wekî destkeftiyên taybet ên aliyên desthilatdarên wê zonê tên hesibandin.
Çareserî bi elektronîkkirina karûbarên îdarî û bankî ye, wekî projeya «Hejmarî
Min» (Hesaba Min) û elektronîkkirina mameleyên molet, gumruk û nexweşxaneyan. Di
warê yasayî û jêrxanê de jî, nebûna yasaya yekgirtî ya hevrikiyê û lawaziya
lojîstîk û rêûbanan astengên mezin in.

Nebûna aboriyeke yekgirtî li Herêma Kurdistanê, vedigere bo dabeşbûna îdarî û
milmilaneya tund a siyasî ya navbera zonan. Destwerdana hizbî bûye asteng li
pêşberî projeyên çaksaziyê yên wekî elektronîkkirin û projeya «Hejmarî Min», ku
ev jî bûye sedema nedadperwerî û qeyrana xizmetguzariyan. Her wiha daxwaza
nenavendîbûnê bûye sedema cudahiyê di dabeşkirina projeyan de li ser bingeha
dahata navxweyî ya her parêzgehekê. Ev milmilaneyan ne tenê kerta giştî, lê
jêrxana sereke ya geşepêdana aboriya niştimanî jî felc kiriye. Sîstema darayî ya
Herêmê niha ji ber vê dabeşkirina siyasî ziyan ditiye û baweriya welatiyan bi
saziyên darayî yên fermî bi tevahî lawaz bûye.

Ji bo çaksazî û kêmkirina girêdayîbûna bi neftê, divê kerta taybet di warên
geştiyarî, pîşesazî û çandiniyê de were bihêzkirin, bi taybetî bi rêya
piştgirîkirina projeyên piçûk û bazarkirina berhemên navxweyî. Pêdivî ye
aboriyeke temamker di navbera deverên cuda de ava bibe; bo nimûne, hinarên
Helebceyê, hejîrên Akrê û kuncîyên Amêdiyê bibin temamkerên pîşesaziya hevdu, da
ku her deverek li gorî taybetmendiya xwe ya cografî bibe navenda berhemanîna
berhemeke diyar û bazara navxweyî geş bibe. Ne wekheviya di geşepêdanê de
bandoreke nerênî li ser hesta hevwelatîbûnê dike. Tenê bi rêya dadperwerî,
cîbicîkirina yasayê û bihêzkirina jêrxanê dikare aboriyeke giştgir û yekgirtî
ava bibe ku seqamgiriya demdirêj dabîn bike û baweriya giştî vegerîne. Ji vê
perspektîfê ve, geşepêdana hevseng di navbera parêzgehan de garantiya bihêzbûna
bingehên netewesaziyê û parastina qewareya destûrî ya Herêma Kurdistanê ye di
paşeroja dûr û nêzîk a vê niştimanê de.

Ev perçebûn metirsiyeke kûr a civakî û siyasî bi du xwe re aniye. Di warê civakî
de: çînayetî, nedadperwerî, lawazbûna hesta qedera hevbeş û koça ciwanan çêbûye,
bi şêweyekê ku ji ber handana hizbî hinek xelk li dijî projeyên niştimanî
diwestin. Di warê siyasî de jî, bûye sedema daketina baweriya giştî, milmilaneya
berdewam û çêkirina pirsgirêkan li pêşberî dabînkirina kareba, av û sotemeniyê
ji bo şikestina projeyên aliyê beranber.

Ji ber vê yekê divê bazara hevbeş a Kurdistanê bibe handerek ji bo kerta taybet
û sermayedarên navxweyî, da ku sermayeyên xwe ji bazirganiya demkî ya bikarhêner
veguhêzin bo weberhênana stratejîk di kertên girîng ên wekî pîşesazî, çandinî,
enerjî û veguhastinê de. Ev stratejî dê bibe sedema geşepêdana hevseng,
nehêştina cudahiyên herêmî û bihêzkirina bingehên niştimanî. Bi vî rengî,
têkelbûna berjewendiyên darayî yên navbera parêzgehan, jêrxaneke saxlem ji bo
gotareke siyasî ya hevbeş amade dike û di dawiyê de nasnameya neteweyî ji
helandinê diparêze. Ev pêvajo garantiya paşerojeke aramtir ji bo xelkê dike û
bandora guşarên derveyî li ser qewareya siyasî ya niha ya Herêmê bi tevahî pûç
dike.

Guherîna stratejiya aborî li Herêma Kurdistanê, ku niha di qonaxeke hesas re
derbas dibe, ji modelekî bikarhêner ê girêdayî dahata neftê ber bi aboriyeke
himecure ya pîşesazî, çandinî û enerjiyê, pêdiviyeke dîrokî û rojane ye. Ev
pêvajo bi rêya berfirehkirina qebareya bazara navxweyî û pêşkêşkirina
hêsankariyên bibandor ji bo kerta taybet pêk tê, ku dê bibe hander ji bo
rakêşana sermayeya niştimanî ber bi weberhênana berhemdar di warên cuda û kertên
stratejîk de.

Destkeftiya herî girîng a vê guherînê, dabînkirina ewlehiya xorakê ye bi rêya
çêkirina bazareke garantîkirî ji bo cotkaran. Avakirina zincîreya dabînkirina
navxweyî ya yekgirtî, damezirandina sayloyên modern û kargehên çandiniyê yên
pîşesazî (wekî Zûm û Das), dê alîkar bin ku kerta çandiniyê ji çalakiyeke
seretayî bibe pîşesaziyeke pêşkeftî. Ji aliyekî din ve, sepandina sîstema
gumrukî ya hevseng û bilindkirina bacê li ser berhemên hawirdekirî di werza
berhema navxweyî de, dê bibe sedema parastina berhema navxwe û dabînkirina
dahata alternatîf ji bo hikûmetê.

Heke di paşerojeke nêzîk de gavên pratîk ji bo yekkirina bazara navxweyî neyên
avêtin, qewareya destûrî ya Herêmê dê rûbirûyî metirsiyê bibe. Nebûna aboriyeke
hevbeş şerî'eta saziyan lawaz dike, herêmgeriyê zêdetir dike û nifşê nû ji
bihayên niştimanî xerîb dike.

Hevwelatîbûn û hesta neteweyî rasterast bi hebûna bazareke dadperwer ve girêdayî
ye ku tê de derfeta kar û geşeya aborî bi wekhevî ji bo hemûyan hebe. Dûrketin
ji destwerdana hizbî di weberhênanê de, hesta perêzbûnê li cem ciwanan diguhere
bo beşdariya çalak di avakirina niştiman de.

Ji bo avakirina aboriyeke yekgirtî li Herêma Kurdistanê, divê hemû astengên
navxweyî û destwerdanên hizbî bên rakirin. Ev yek pêdivî bi cîbicîkirina
projeyên hevbeş ên niştimanî heye di warên rêûban, sîstema darayî ya bankan û
pêvajoyên elektronîk de. "Brand"kirina niştimanî ya berheman bi nasnameyeke
Kurdî li şûna herêmîkirina wan, gaveke girîng e. Di vê çarçoveyê de, saziyên
hikûmetê, zanîngeh û odeyên bazirganiyê xwedî roleke sereke ne. Hikûmet divê
yasayên nû derxe û karûbaran hêsan bike (elektronîkkirina molet, pasaport,
gumruk û tenduristî) û karên bankî (Hejmarî Min) pêş bixe. Di heman demê de,
zanîngeh divê lêkolînên xwe li gorî daxwazên bazarê bikin û odeyên bazirganiyê
jî tora bazirganî rêk bixin û hevrikiya dadperwer biparêzin."