P.Y.D. Nebez Newzad, Dekanê Koleja Kargêrî û Aboriyê li Zanîngeha
Lubnanî-Ferensî û her wiha mamoste li Zanîngeha Kurdistan li Hewlêrê, di
gotûbêja vê carê ya "Bazneya Gotûbêjê" de bi sernavê (Bandora aborî û bazara
hevbeş di avakirina neteweyê de), nêrîn û pêşniyarên xwe bi vê awayî anîn ziman:

Em destxweşiyê li Beşê Rewşenbîrî û Ragihandinê yê Partiya Demokrat a Kurdistanê
dikin ji bo rêkxistina vê gotûbêjê û komkirina vê koma bijarte ya siyasî û
akademîk, da ku em li ser babetekî gelek giring biaxivin, ku ew jî pirsa
netewesazî û nîştimansaziyê ye.

Bi dîtina min, netewesazî û nîştimansazî têgehekî giştgir, dîrokî, giring û
gelek kûrtir in ji weke ku di çarçoveya bajarekî diyarkirî de bên kurtkirin, an
jî di bin çavdêrî û hegemonyaya sîstemeke birêvebirinê û aliyekî siyasî yê teng
de bên komkirin. Ji bo têgehîştina vê babeta hestiyar, pêdivî ye em ji
perspektîfeke stratejîk, neteweyî û giştgirtir li pirsan binerin û wateya wê ya
rastîn şirove bikin, ne di çarçoveya bajarekî, deverekî an aliyekî diyarkirî de.
Têkildarî sernavê vê gotûbêjê, "Pêkanîna bazareke hevbeş di navbera parçeyên
Kurdistanê de", ev yek zehmet e û ev babet di warê yasayî û siyasî de zêdetir di
çarçoveya dewletên serbixwe de tê kirin. Di beramber de, damezirandina herêma
azad a bazirganiyê alternatîfeke guncawtir û pêkan e ku dikare kar li ser bê
kirin. Anîna behsa bazara hevbeş û gurkirina vê pirsê ji aliyê sermayedar û
bazirganan ve, ne tenê rêyê hêsan nake, belku dibe sedema dirustbûna astengên
zêdetir li pêşiya pêvajoyê.

Heke welatên cîran wek Tirkiye û Komara Îslamiya Îranê, ligel hikûmeta federal a
Iraqê li Bexdayê, hest bi hewleke bi wî rengî bikin, bêguman astengên aborî û
bazirganî yên ser Herêma Kurdistanê tundtir dikin û pirsgirêkên kûrtir ji bo
bazirganan dirust dikin. Di vê navberê de hikûmeta federal a Iraqê bi hûrgulî
xalên lawaz ên darayî yên Herêma Kurdistanê naskiriye û bi rêya krîza darayî
zexteke zêde dirust kiriye. Ev rewş ne tenê pêgeha Herêma Kurdistanê li ser asta
derveyî lawaz kiriye, belku parçebûneke navxweyî ya kûr dirust kiriye ku
metirsiya perçebûna li navxweya Herêma Kurdistanê toxtir dike.

Ji perspektîfa teoriyên aborî ve, bihêziya pêgeha darayî û aborî dibe sedema
dirustbûna hesta hevwelatîbûnê û bihêzkirina aîdiyeta neteweyî, ji ber ku
berjewendiyên hevbeş welatiyan bi hev ve girêdidin. Dema aboriyeke bihêz hebe,
Herêma Kurdistanê dibe navendeke azad û balkêş ji bo kurdên niştecihên hemû
parçeyên din ên Kurdistanê. Bi berevajî ve, lawazî û hilweşîna aborî ne tenê
nikare bibe sîwanek ji bo komkirina parçeyên din, belku dibe sedema bêhêvîtî û
perşebûna zêdetir di nav civakê de. Beriya sala 2014an, derfeteke zêrîn li
pêşiya Herêma Kurdistanê hebû ku bibe modelekî nimuneyî yê geşepêdanê li navçeyê
de, lê belê ji ber nebûna siyaseteke aborî ya zanistî û stratejîk, ew derfet ji
dest çû. Pêwîst bû li şûna gurkirina babetên siyasî yên marjînal, aqiliyeteke
aborî ya dirust li cem takê kurd amade bibûya ku zêdetir behsa pirsên aborî û
geşeya aborî bikira, ne siyaset, da ku em amadekariya xwe bikira ji bo wan
kêşeyên ku di pêşerojê de rûbirûyê me dibin. Ji bo hevwelatiyan babeta aborî
gelek giringtir e ji pirsên siyasî û peywendiya wê ya rasterast bi jiyan û
debara wan ve heye.

Heke em li pêvajoya budçeyê binerin, di sala 2015an de gileya wê dihat kirin
ku 71%ê budçeya Herêmê ji bo mûçe diçe û tenê 29% ji bo projeyên xizmetguzariyê
dimîne di çarçoveya budçeya veberhênanê de. Lê di niha de ku di sala 2026an de
ne, tevahiya dahata bi dest ketiye têra mûچeyê karmendên kerta giştî nake. Bi vî
rengî, her guherîn û çaksaziyeke rastîn a aborî pêdivî bi planeke demdirêj a
zêdetirî deh salan heye û di demeke kurt de dirust nabe. Ji ber hebûna zêdetirî
mîlyonek û 260 hezar karmendan di kerta giştî de, hikûmet di rewşa herî baş de
tenê dikare dabînkirina mûçe di dema xwe de mîsoger bike, bêyî ku bikaribe
veberhênana mezin bike. Lewma pêdivî ye di vê rewşa dijwar de dersên giring
werin girtin û gavên pratîkî werin avêtin.

Di vê çarçoveyê de em dikarin bibêjin nîştimansazî pêdivî bi nêrîneke piralî
heye ku tê de aborî wek pişta stratejiya neteweyî bê dîtin. Heya ku em nebin
xwedî bazar û jêrxaneke aborî ya serbixwe, rûbirûbûna kêşeyên navxweyî û derveyî
karekî gelek zehmet û dijwar dibe.

Stratejiya aborî ya Herêma Kurdistanê (2026 - 2036): Geşepêdana berdewam,
dîplomasiya hevseng û avakirina neteweyî

Pêgeha jeopolîtîk û rastiya dîrokî ya Herêma Kurdistanê daxwaz dike ku ev ezmûn
wek modeleke pêşeng ji bo hemû navçeyên din ên Kurdistanê bê dîtin. Ji ber ku
çavê navçeyên derdor li ser vê qewareyê ye, her cure serkeftin an paşveçûneke
aborî û siyasî li Herêma Kurdistanê de, bandoreke rasterast û kûr li ser
pêvajoya avakirina nîştimanî û moralê giştî li navçeyên din jî dibe. Ji vê
perspektîfê, daristina stratejiyeke aborî ya demdirêj (2026 - 2036) pêdiviyeke
jêneveger a qonaxê ye. Çaksaziya aborî karekî bilez û demkurt nîne, belku
pêvajoyek e peywest e bi dem û nexşesaziya stratejîk ve; pêvajoyê bîhnfirehî,
berdewamî û îstîkrara siyasî pêdivî ye da ku bikaribe di demdirêj de jêrxaneke
bihêz ji bo nifşên paşerojê dabîn bike.

Dîplomasiya aborî ya hevseng û xwe-dûrxistin ji alozî

Siyaseta derve ya Herêma Kurdistanê pêdivî bi girtinabera dîplomasiyeke aborî ya
gelek hişyarane heye ligel welatên cîran. Bi berçavgirtina hestiyariya siyasî ya
navçeyê, gurkirina welatên hevsînor an girtinabera siyaseteke nadyar, dikare
bibe sedema tengkirina zêdetir a derfetên aborî û wisa dike ku ew welat
pirsgirêkên zêdetir ji bo pêvajoya bazirganî û aborî li Herêma Kurdistanê de
dirust bikin, ku wek xala lawaz a Herêmê tê dîtin.

Bo nimune, projeya mezin a "Rêya Geşepêdanê" (ku welatên Kendavê bi rêya Iraqê
bi Tirkiyeyê û ji wir jî bi Ewropayê ve girêdide) tenê nêzîkî 30 kîlometreyan di
nav axa Herêma Kurdistanê de derbas dibe. Ev kêmkirina para Herêmê di vê projeya
stratejîk de, nîşaneke zelal e ku navend naxwaze kartên aborî yên giring di bin
destê Herêmê de bin. Lewma her çend pêgeha me ya cografî û hevsînorbûna me bi
Tirkiyeyê re derfeteke giring e, lê pêdivî ye ev kart bi şêوازeke aqilane û dûr
ji aloziya siyasî bê bikaranîn, da ku rê li her cure bertekeke aborî ya nerênî
bê girtin ku ziyanê bigihîne berjewendiyên giştî.

Têkiliya bazirganî û perêpêdana têgeha Dahata Neteweyî ya Paqij (GNP)

Yekek din ji tewereyên sereke yên stratejiya deh salên bê, dîtina mekanîzmayên
guncaw e ji bo têkelkirina bazara navxweyî ligel navçeyên din ên Kurdistanê.
Perêpêdana bazara hevbeş û hevkariya bazirganî dikare bibe motorekî bihêz ê
aboriyê. Ji vê dîtinê ve, nabe hestiyariya nerênî li beramber veguhestina
sermayeya navxweyî bo derve hebe, bi mercê ku ew sermaye di çarçoveya hevsengiya
darayî ya nîştimanî de be.

Di aboriya hevçerx de, tenê tekezî li ser "Berhema Navxweyî ya Paqij" (GDP) nayê
kirin, belku giringiyeke zêde bi "Dahata Neteweyî ya Paqij" (GNP) tê dan. Heke
sermayedarê Herêma Kurdistanê li Bakur an Rojhilatê Kurdistanê veberhênanê bike,
divê hêsankarî jê re bê kirin û bi hestiyarî bi wî re muamele neyê kirin, bi
mercê ku sûd û qazancê wan projeyan vegere navxweya Herêmê ji bo encamdana
veberhênana nû. Dirustkirina kargehên hevbeş û projeyên pîşesazî yên mezin di
navbera parçeyên cuda û sermayedarên kurd ên navçeyên cuda yên Kurdistanê, hesta
hevbeş a neteweyî û aborî bihêz dike û derfeta kar ji bo gelek ciwanan
diafirîne.

Nehiştina piştbestina mutleq bi Bexdayê û pirrengkirina çavkaniyên dahatê

Yek ji sedemên sereke ku pir caran li ser asta federal wek parêzgehekê li Herêmê
tê nêrîn, nebûna serkirdayetiyeke aborî ya serbixwe û kêşeya sîstema
birêvebirina darayî ya navxweyî ye. Niha ji ber ku hemû dahata navxwe bi budçeya
Bexdayê û dahata neftê ve girêdayî ye, Herêm di rewşeke lawaz a danûstandinê de
ye.

Ji bo ku nîştimansaziya rastîn bê kirin, divê serxwebûna darayî bi rêya
pirrengkirina çavkaniyên dahatê (wek çandinî, geştiyarî û pîşesaziya navendî)
pêk bê. Geşepêdana aborî pêdivî bi sermayeya nîştimanî heye ku li navxwe bê
berhemanîn, ji ber ku bêyî çavkaniya darayî ya cîgir, tu planeke stratejîk
nikare bikeve warê cîbicîkirinê.

Parastina qewareyê destûrî û bihêzkirina aîdiyeta nîştimanî

Qewareya destûrî ya Herêma Kurdistanê li gorî destûra Iraqê parastî ye û
hilweşandina wê pêdivî bi rêkarên destûrî yên ne-pêkan heye. Lewma metirsiya
rastîn ne li ser aliyê yasayî yê qewareyê ye, belku li ser lawazbûna aîdiyeta
nîştimanî û perşebûna navxweyî ye.

Beriya sala 2014an, ji ber geşebûna bazarê û afirandina derfeta kar, takê kurd
bi şanaziyê ve pênaseya xwe dikir. Lê ji ber krîza darayî û kêşeya berdewam a
mûçe di deh salên borî de, aîdiyeta nîştimanî ber bi sistbûnê ve çûye. Nîştiman
bi bêrîka vala nayê avakirin. Dadperweriya civakî, afirandina derfeta kar û
dabînkirina debareke şayiste, bingehên sereke yên bihêzkirina aîdiyeta
hevwelatiyan in ji bo ax û deshilata xwe ya siyasî.

Gavên pratîkî yên rîforma navxweyî

Ji bo rizgarkirina aboriya Herêmê ji rewşa rawestayî, divê ev sê gavên pratîkî
bi lez werin cîbicîkirin:

1. Rakirina astengên navxweyî: Kêmkirin û rakirina tevahiya xalên kontrolê
(bazge) û astengên gumrukî yên di navbera parêzgehên Herêmê de (bi taybet di
navbera Hewlêr û Silêmaniyê). Mirov nikare behsa bazara hevbeş a nîştimanî
bike di navbera parçeyên Kurdistanê de dema ku azadiya veguhestina kelupelan
di navbera bajarên me bi xwe de asteng jê re werin dirustkirin.

2. Piştgirîkirina kerta taybet û bazirganan: Pêdivî ye yasa û rênimayên darayî
cîgir bin û dûr bin ji guherîna berdewam, ku dibe sedema şilojbûna bazarê û
tirsandina sermayedaran.

3. Perêpêdana jêrxana veguhestinê: Dirustkirina rê û banên modern û hêlên bilez
ji bo girêdana bajaran bi hev re, dem û lêçûna veguhestina kelupelan kêm
dike û motora sereke ya geşeya pîşesazî û bazirganiyê ye.

Lewma serkeftina Herêma Kurdistanê di derbaskirina krîzan û cîbicîkirina
stratejiya deh salî ya aborî (2026 - 2036), pêdivî bi îradeyeke siyasî ya
yekgirtî û dîtineke zanistî heye. Bêyî bihêzkirina kerta navxweyî û afirandina
jîngehekî guncaw ji bo veberhênanê, mirov nikare parastina bihêziya qewareya
siyasî bike. Tenê bi rêya çaksaziya rastîn a aborî, nehiştina astengên navxweyî
û dîplomasiyeke hişyarane, em dikarin pêgeha dîrokî ya Herêmê biparêzin û bibin
modeleke hertimî ya geşepêdanê ji bo navçeyê.