Paul Levin, pisporê siyaseta derve ya Tirkiyeyê li Zanîngeha Stockholmê ji bo
Gulan: Aştiya rastîn li Tirkiyeyê tenê peymana ewlehiyê nîne, belkî pêdivî bi
destûrekê ji bo hevwelatiya wekhev heye

Dr. Paul Levin, lêkolînerekî akademîk e di karûbarên Tirkiyeyê û têkiliyên
navneteweyî de. Ji sala 2013an ve rêveberê Enstîtuya Zanîngeha Stockholmê bo
Lêkolînên Tirkiyeyê (SUITS) ye û ji sala 2019an ve serpêhatiya konferansên
sempozyûmên Ewropayê bo Tirkiyeyê dike. Levin doktoraya xwe di têkiliyên
navneteweyî de li Zanîngeha Başûrê Kalîforniyayê û bekalyoryosa xwe di felsefeya
praktîkî de li Zanîngeha Stockholmê bi dest xistiye. Ji bo axaftin li ser
siyaseta derve ya niha ya Tirkiyeyê li hember NATO û dewletên Yekîtiya Ewropayê,
û pêvajoya aştiyê bo çareseriya kêşeya Kurd li Tirkiyeyê, me ev dîdar bi Dr.
Levin re encam da:

Gulan: Gelo Tirkiye wekî hevpar û rikberê sereke yê Ewropayê, di nav
hevpeymaniya NATOyê de niha li dû serxwebûna stratejîk digere, an dixwaze roleke
ewlehiya herêmî ya serbixwetir ji bo xwe ava bike?

- Paul Levin: Siyaseta derve ya Enqereyê li ser bingeha fireh-hevpeymaniyê di
cîhaneke fireh-cemserî de tê avakirin. Tevî nirxa stratejîk a berdewam a
NATOyê bo Tirkiyeyê û girîngiya zêde ya hinardeyên wê yên leşkerî bo
hevpeymanan, berjewendiyên wê yên ewlehiyê bi Waşington û Ewropayê re bi
temamî ne hevaheng in. Nakokiyên Yewnanistan û Qibrisê ligel cudahiya nirxên
bingehîn, rêgir in li pêşiya yekbûna kûrtir a Tirkiyeyê bi pêkhateyên Ewropî
re. Hevdem paşvekişîna pola neyîni ya Amerîkayê û nebûna bandora Yekîtiya
Ewropayê li Rojhilata Navîn, Enqere ber bi girtina pêgeheke herêmî ya
serbixwetir pal daye. Di vê çarçoveyê de Tirkiye hewl dide peymanên ewlehiyê
yên nû deyne, wek peymana berevaniya hevbeş a Mekkeyê di navbera welatên
Misulmanên Sunî de, ku nîşana arasteya nû ya Enqereyê ye bo bidestxistina
pêgeheke serbixwe di biryardanê de û parastina berjewendiyên xwe li herêmê,
bêyî piştbastkirin bi hevparên xwe yên Rojavayî yên kevin.

Gulan: Tirkiye û Herêma Kurdistanê çawa dikarin hevsengiyeke guncan di navbera
hevparî û hevkariya xwe ya nêzîk û çareserkirina ziyanên sivîl ên operasyonên
ewlehiyê de ava bikin, ku dibin sedema ava-nekirina gundên sînorî?

- Paul Levin: Her çend ez bi temamî ji hûrguliyên vê rewşa aloz ne agahdar im,
lê ez pêşbînî dikim ku di paşerojê de pêşketinên berçav bên dîtin heke
pêvajoya bêçekkirin û hilweşandina PKKê serkeftî bibe. Heke çekdar ji bakurê
Herêma Kurdistanê ve, li gorî yasaya nû ya lêborînê beşek ji wan vegerin
Tirkiyeyê, destkeftiyên mezin ên aştiyê di warê veberhênan û geşepêdanê de
li rojhilatê Tirkiyeyê pêk tên. Ev dikare bi şêweyekî nerasterast û di rêya
geşepêdana bazirganiyê re, sûdê bigihîne deverên sînorî yên Herêma
Kurdistanê. Herwiha têkiliyên aştiyane bi Hikûmeta Herêma Kurdistanê re, yek
ji serkeftinên girîng ên siyaseta derve ya Tirkiyeyê ye û Serok Erdogan
karekî pir jîrane dike heke biparêze û geş bike, bi taybetî ji ber ku Iraq
cîhê bala rikberên herêmî yên dewleta Tirkiyeyê ye.

Gulan: Gelo NATO dikare hevkariyeke berdewam bi Tirkiyeyê re ava bike, tevî
nakokiyên li ser mijara Rûsyayê, ewlehiya Ewropayê, pîvanên demokratîk û
kêmkirina baweriya Swêd û Finlandiyayê bi Enqereyê?

- Paul Levin: Pêvajoya endambûna Swêd û Finlandiyayê di NATOyê de bandoreke
neyînî û tal li ser Helsinki û Stockholmê hiştiye. Herwiha bêbaweriyeke kûr
û bêmînak di navbera Enqere û piraniya paytextên Ewropayê de drust kiriye.
Welatên wek Yewnanistan, Qibris û heta Awistirya dê berdewam bin li ser
rêgiriyê li beşdariya Tirkiyeyê di projeyên wek PESCO de. Tevî vê yekê,
berjewendiyên hevbeş vê bêbaweriyê kêm dikin. Bo nimûne, Stockholm di
pêvajoya rûbirûbûna tawanên rêxistinkirî de pêdivî bi hevkariya Enqereyê
heye. Li aliyekî din, Ewropa di pêvajoya lezkirina berhemanîna çekan de
nikare pir bijardeker be û pêdivî bi pîşesaziya berevaniyê ya çalak a
Tirkiyeyê heye. Ji bo Enqereyê jî, endambûna di NATOyê de bê alternatîf e.
Sîstemên berevaniya moşekî yên NATOyê ku ji aliyê Amerîka û Îspanyayê ve
dihatin birêvebirin, bûn sedema xistina çar moşekên Îranî ku di dema şer de
ber bi Tirkiyeyê ve hatibûn avêtin.

Gulan: Piştî yasaya aştiyê ya Tebaxa sala 2026an a parlamena Tirkiyeyê, çi
guherîn di jiyana siyasî, zimanî û çandî ya hevwelatiyên Kurd de pêwîst e, daku
pêvajo bi temamî wek aştiyeke rastîn û herdemî li Tirkiyeyê bê dîtin?

- Paul Levin: Hikûmeta Tirkiyeyê pêvajoya niha tenê wekî veguhestinekê ber bi
"Tirkiyeyeke bê teror" pênase dike. Ev nîşana wê ye ku mijarê bêtir wekî
mercê xwe-radestkirina PKKê dibîne. Lê raperîna çekdarî ya 42 salên borî,
bersivek bû bo komek kêşe û nerazîbûnên kûr, ku ev pêvajo hêj çareser
nekirine. Bo bidestxistina guherîneke konkret, divê gavên bilez mîna
azadkirina girtiyên siyasî û dawîanîna bi sîstema "kayum" (qeyûm) li
şaredariyan bên avêtin. Di asta felsefî de, pêdivî bi rêkeftineke mezin heye
daku dijayetiya navbera mafê nasnameya çandî ya Kurd û tirsa dewletê ji
parçebûnê çareser bibe. Divê pênaseya Tirkiyeyê bi şêwazekî nûjen bê
dariştin ku rê bide fireh-çandî û mafên zimanî. Di guhertina destûrê de,
Erdogan bo çespandina desthilata xwe pêdivî bi dengên Kurdan heye; li vir
Kurd dikarin wek merc daxwaza çespandina destûrî ya mafên xwe bikin. Lê nabe
kes vê pêvajoyê wekî demokratîzekirinê bibîne, ji ber ku amrazek e bo
dabeşkirina opozîsyonê û çespandina desthilata otokratîk.

Gulan: Rewenda Kurd û Tirk li Ewropayê çawa bandorê li hev dikin? Gelo dikarin
li şûna veguhastina dabeşbûnên siyasî, piştgiriyê bidin aştiyê?

- Paul Levin: Di pêvajoyên aştiyê de ne tiştekî xerîb e ku pêdivî bibe rewend
(dîaspora) ji bo lihevkirinê bên qanîkirin. Ev bo rewşa Kurdan jî rast e.
Niha gumaneke zêde, bi taybetî di nav rewenda li Swêdê de, li ser pêvajoya
aştiyê heye. Pir kes pê wan e ku PKK bê destkeft li hev dike. Ji ber vê
yekê, peyamên Qendîl û Brukselê bi armanca zelalkirina pêvajoyê û
bidestxistina piştgiriyê di nav rewendê de hatine dariştin. Em li Zanîngeha
Stockholmê bi hevkariya polîsê diyalogê yê Swêdê û navenda navneteweyî ya
"Olof Palme", me berê kar bo kêmkirina girjiyan kiriye û em amade ne dîsa vî
karî bikin.

Gulan: Herêma Kurdistanê çi roleke avaker di pêvajoya nû ya aştiya Tirkiyeyê de
dilîze?

- Paul Levin: Hikûmeta Herêma Kurdistanê dikare bi şêweyekî sereke û avaker
alîkar be di hêsankirina vegera aştiyane ya çekdarên PKKê ji çiyayên Qendîlê
bo Tirkiyeyê, dema ku zemîna guncan amade dibe. Dawîhatina vê nakokiya
dîrokî ku bûye sedema naseqamgiriyê li Iraq, Sûriye û Îranê, qazanceke mezin
digihîne Herêma Kurdistanê. Paşvekişîna hêzên Tirkiyeyê û vegera PKKê,
derfetê dide Herêma Kurdistanê ku serweriya xwe ya yasayî li ser deverên
sînorî bicepîne û wan deveran ji qada şer veguherîne navendên bazirganî û
veberhênanê. Di vir de, pêdivî ye Nêçîrvan Barzanî, Serokê Herêma
Kurdistanê, hemû jêhatiya xwe ya dîplomatîk bo serederîkirin di vê qada
jeopolîtîk a aloz de bikar bîne. Bi kêmanî, dawîhatina vê şerî bargiraniyekî
pir mezin ji ser milê Herêma Kurdistanê radike.