Pirofesor Dr. Sebah Şêx Mihemed Berzincî, pisporê fiqh û bingehên yasaya Îslamî
و serokê Senterê Zehawî yê ji bo Lêkolînên Fikrî, şêwirmendê akademîk ê
Peymangeha Cîhanî ya Fikrê Îslamî ye û xwediyê nêzîkî 35 pirtûkan e di warên
fiqh, usûl, kelam, îrfan, felsefe û fikrê de. Ji bo gotubêjkirina rola pêşeng a
zana û mamostayên dînî yên Kurdistanê di parastina dîn û nîştiman de, me ev
hevpeyvîn bi wî re encam da:

Gulan: Têkiliya navbera dilsoziya ji bo dînê Îslamê yê pîroz û nîştimanperweriyê
di dîroka zanyarên kurd de ji kû ve tê û hûn çawa dinirxînin?

Şêx Sebah Berzincî: Meleyên kurd ji sedsala duyem û sêyem a koçî ve ku
derketine, her tim têkiliyeke tund û kûr bi dînê Îslamê, gel, xak û nîştimanê
xwe re hebûye. Di hemû qonaxên dîrokê de di nav civakê de mînakên zindî yên
zanyarên hişyar, têgihiştî û xwedî helwestên zelal bûne. Ev têkiliya bihêz a wan
bi xak û neteweyê re, ji du çavkaniyên bingehîn tê:

1. Fitret (Xwezaya mirov): Her mirovekî saxlem bi xwezayî nîştimanê xwe hez
dike, ji ber ku Perwerdegar ev hest û sosa bihêz di nav dilê mirovahiyê de
çandiye. Pêxemberê Xwedê (s.x) dema ji Mekeyê koçî Medîneyê dikir, pir xweş
kerem kir: "Xwedayo, wekî çawa te Meke li cem me şîrin kiriye, Medîneyê jî
li cem me şîrin bike." Ev nîşan dide ku hezkirina nîştiman beşek ji fitret û
nasnameya mirov e.
2. Dîn û Îman: Meleyên kurd parastin û hezkirina nîştiman wekî wajîbekî şer’î û
exlaqî yê mezin dîtine. Wan bawer dikir ku mirov nikare ji bo xelkên din baş
be, heger xêra wî ji bo hawnîştiman û hawzimanên wî nebe, wekî bingeha
şer’î: "Al-aqrabûn awlâ bi al-ma’rûf" (Mirovên nêzîk bi qenciyê bihaqtar
in).

Gulan: Têkiliya navbera îman û nîştimanperweriyê di dîroka hevdem a Kurdistanê
de, çawa bi rêya xebata serkirde û zanyarên dînî diyar bûye?

Şêx Sebah Berzincî: Şoreşa gelê kurd gelek stûnên girîng ên çandî, dînî, exlaqî,
siyasî û serbazî hebûn. Destpêka van hemûyan di hucre, tekye û xaneqayan de bi
rêberiya şêx û meleyên navdar dest pê kir. Gotara van rêberan her tim dînî,
exlaqî û nîştimanî bûye ji bo parastina mafên rewa yên gelê kurd. Meleyên
Kurdistanê her tim di rêza pêşîn a berxwedana li dijî dagirkeran de bûne. Wekî
ku bîrmend Mesûd Mihemed dibêje: "Ew tîlaya kurdî ya ku li kesekî ketiye, li ser
xaka wî bi xwe ketiye." Yanî gelê kurd tu carî destdirêjî nekiriye ser xaka tu
milletekî din, tenê berevaniya rewa ji nîştimanê xwe kiriye.

Gulan: Rola hucreyan di parastina ziman, nasnameya neteweyî, edeba kurdî û
gihandina kesayetên navdar de heta çi astê dîrokî û girîng bûye?

Şêx Sebah Berzincî: Nasnameya her gelekî ji çar beşên sereke pêk tê: dîn, ziman,
xak û desthilata xwemalî. Di vê navberê de ziman girîngiyeke taybet heye ku ji
aliyê şaîr, şêx û meleyên mezin ên wekî Ehmedê Xanî, Melayê Cizîrî, Feqiyê
Teyran, Melayê Batê, Nalî, Mehwî, Mewlewî û Bêsaranî bi zaravayên cuda hatiye
parastin. Heger em hucre, mizgeft, tekye û malbatên dînî ji dîroka şoreşên
Kurdistanê derxin, şanaziyeke mezin namîne. Zimanê kurdî di hucre û mizgeftan de
vejiyaye û bûye bingeh ji bo hemû şoreşên siyasî û civakî.

Gulan: Gelo modela Îslama navîn (mîyanrew) li Kurdistanê karibûye rê li ber
tundrewiyê bigire û pêkvejiyanê biparêze?

Şêx Sebah Berzincî: Di dîroka Kurdistanê de mînakên pir bilind hene. Li bajarê
Silêmaniyê kesayetekî mîna Hecî Kak Ehmedê Şêx hebû ku bi merivahî û dilovanî bi
Mesîhî û Cihûyan re tevdigeriya û nedihişt tu kes destdirêjî bike ser rûmeta
wan. Li Hewlêrê jî malbata Muftî her bi vî rengî bûn. Ew garantîkerên tebayî û
pêkvejiyana aştiyane bûn. Ev dîrok nîşana Îslama rastîn e ku divê em îro jî pê
ve bigirin.

Gulan: Çima ew peywendî û gotara hevbeş a meleyan li her çar parçeyên Kurdistanê
ku hişyariya neteweyî bihêztir dikir, niha kêmtir bûye?

Şêx Sebah Berzincî: Di rabirdû de, hemû meleyên kurd li ser bingeha mezhebê
Şafîî di fiqhê de, baweriya Eş’erî di eqîdeyê de û rêbaza îrfan û tesewufê di
rewiştê de yekbûyî bûn. Ev yekbûn bû sedema tebayiya nîştimanî. Lê mixabin niha
ev pergala hevseng hinekî têk çûye û alozî ketiye nav gotara dînî. Pêdivî bi
rêkxistineke lez heye da ku vegerin ser hişmendî û lêborînê.

Gulan: Erka niha ya meleyan di bihêzkirina nasnameya nîştimanî û parastina
destkeftan de çi ye?

Şêx Sebah Berzincî: Parastina pira tebayî û diyalogê di navbera meleyan de
pêdiviyeke girîng e. Divê bangewaziya wan her tim ji bo lêborînê be û li ser
berjewendiyên bilind ên civakê kar bikin. Divê bibin çetirek ji bo hemû nerînên
cuda û rê li ber her dengekî neşaz bigirin ku dibe sedema perçebûna civakê.

Gulan: Heta çi astê erka mamostayên dînî ye ku hişyariya neteweyî geş bikin ji
bo damezirandina qewareyeke serbixwe ya kurdî?

Şêx Sebah Berzincî: Kurd sûdeke zêde ji Îslamê dîtine, lê ji bo serxwebûnê
pêdiviya me bi ruhê kûr ê dindariyê heye. Îmana xurt kesayetiyekê dide me ku em
çav li destê biyanî nebin. Ji bo bihêzkirina Herêma Kurdistanê, divê em
tîfrefqeya mezhebî, hizbî û çînayetî ji nav bibin. Guhertina bêhêvîtiya xelkê bo
hêviyê, erkê zanyaran e. Bi yekrêziyê em dikarin qewareya fermî û destûrî ya
herêma xwe ber bi paşerojeke geştir û aramtir bibin.