Di nûtirîn raporta fermî ya Fermangeha Medya û Zanyarî ya ser bi Serokatiya
Encumena Wezîran a Hikûmeta Herêma Kurdistanê de, amar û datayên hûr li ser
projeyên geşەpêdana jêrxana kerta rê û banan hatine belavkirin. Raport ku qonaxa
navbera Tîrmeha sala 2019an heta Gulana sala 2026an li xwe digire, ronahiyê dixe
ser hewlên saziyên hikûmetê ji bo nûjenkirin û avakirina tora rê û banan bi
mebesta hêsankirina hatûçûnê و bilindkirina asta silametiya welatiyan li
seranserî parêzgeh û îdareyên serbixwe yên Herêma Kurdistanê. Li gorî belgeyên
fermî، di vê heyamê de hatiye dîtin ku çendîn projeyên cuda li ser sê çavkaniyên
darayî yên sereke hatine bicîhanîn ku giringtirînên wan budceya veberhênanê,
budceya asayî û terxankirina dahata wêstgehên kêşkirinê ne.

1- Projeyên temambûyî û qebareya veberhênana darayî

Li gorî zanyariyên raportê, koma giştî ya wan projeyên rê û banan ên ku di
navbera salên 2019 heta 2026an de bi temamî hatine bicîhanîn, gihîştiye 810
projeyan. Ev projeye bi jêçûna giştî ya 1 trîlyon û 57 mîlyar dînar hatine
xistinە xizmeta welatiyan. Bi rêya vê veberhênana darayî، şiyana avakirina
toreke berfireh bi dirêžahiya 3,055 kîlometre rêyên nû heye، yan jî rêyên kevin
bi şێوازekî zanistî hatine nûjenkirin. Projeyên temambûyî yên ser budceya
veberhênanê، beşeke sereke ya stratejiya girêdana bajar û bajarokan pêk anîne،
bi şêوەyekî ku tenê di vê sektorê de 104 proje bi gojmeya 986 mîlyar dînar
hatine bicîhanîn û dirêjahiya 1,599 kîlometre rê girtine، li gel avakirina du
kîlometre û 450 metre tunel û 928 metre pirdan (piran).

2- Dabeşbûna cografî ya projeyên temambûyî yên veberhênanê

Şîrovekirina datayên raportê nîşan dide ku projeyan li gorî pêwîstî û çirîya
niştecihan bi ser deverên cuda de hatine dabeşkirin. Di vê çarçoveyê de،
parêzgeha Hewlêrê pişka şêr berketîye bi bicîhanîna 27 projeyan bi jêçûna 470,7
mîlyar dînar. Li dû wê jî parêzgeha Dihokê tê ku 19 proje tê de hatine bicîhanîn
bi gojmeya 322,8 mîlyar dînar، di dema ku li parêzgeha Silêmaniyê 21 proje bi
gojmeya 115,8 mîlyar dînar hatine temamkirin.

Îdareyên serbixwe û deverên din jî beşdar bûne di vê geşepêdanê de; Îdareya
serbixwe ya Germiyan 8 proje bi gojmeya 17,7 mîlyar dînar، Îdareya serbixwe ya
Soran 10 proje bi gojmeya 12,4 mîlyar dînar، Îdareya serbixwe ya Raperîn 5 proje
bi gojmeya 39,6 mîlyar dînar، parêzgeha Helebce 13 proje bi jêçûna 3 mîlyar
dînar، û projeyek giştî li ser asta Herêmê bi jêçûna 3,7 mîlyar dînar hatine
bicîhanîn.

3- Projeyên stratejîk ên berdەوام û asta bicîhanîna wan

Ji bilî projeyên temambûyî، raport ronahiyê dixe ser wan projeyên stratejîk ên
ku niha di qonaxa bicîhanînê de ne û karkirin tê de berdewam e. Hejmara van
projeyan 227 projeyên stratejîk in ku bi dirêjahiya 2,239 kîlometre kar tê de tê
kirin û budceyeke mezin ji bo wan hatiye terxankirin ku digihe 4 trîlyon û 179
mîlyar dînar. Giringtirîn projeyên stratejîk ên di bin dest de ev in:

- «Projeya rêya dûsayda Koye – Şeqlawe – Qendîl»: Ku bi jêçûna 97 mîlyar û 375
mîlyon dînar kar dike û rêjeya bicîhanînê gihîştiye 50%.
- «Projeya dûsayda Koye – Hewlêr»: Ku dirêjahiya wê 48 kîlometre ye û bi
budceya 683 mîlyar dînar kar dike û heta niha 40%ê karên wê hatine
bicîhanîn.
- «Projeya avakirina rê û pirda Bestî Şemerxe li Koye»: Bi jêçûna 10 mîlyar
û 897 mîlyon dînar ku rêjeya karkirinê gihîştiye 10%.
- «Projeya dûsayda Dokan – Çwarqurne»: Bi dirêjahiya 35 kîlometre û
budceya 260 mîlyar û 699 mîlyon dînar ku 16%ê karên wê bi encam gihîştine.
- «Projeya rêya Kelar – Derbendîxan»: Bi dirêjahiya 40 kîlometre، ku li gel
avakirina 22 projeyên din ên cuda li ser rêyên sereke û rêyên gundan bi
gojmeya 591 mîlyar û 860 mîlyon dînar tê bicîhanîn û heta niha 30%ê karên wê
temam bûne.

4- Budceya asayî û terxankirina dahata wêstgehên kêşê

Hewlên hikûmetê tenê li ser budceya veberhênanê çir nebûne، belku budceya asayî
ya Wezareta Avadanî û Niştecihkirinê roleke giştî dîtîye di çakkirina bilez a
rêyan de. Di vê çarçoveyê de، 451 proje bi koma giştî ya 54 mîlyar dînar li
seranserî Herêmê hatine bicîhanîn ku pirtir ji nûjenkirin û qîrkirinê pêk tên.
Herwiha، dahata navxweyî wekî beşek ji çareseriyên darayî hatiye bikaranîn; bi
rêya terxankirina 30%ê dahata 40 wêstgehên kêşkirina barhelgiran li Herêma
Kurdistanê، şiyan hebûye ku 255 projeyên din bi jêçûna 17,5 mîlyar dînar werin
bicîhanîn ku rasterast di xizmeta tora rê û banên deverên cuda de ne.

5- Giringîdan bi endezyariya hatûçûnê û silametiya giştî

Li gorî zanyariyên deqa raportê، rehendekî giring ê karên kerta rê û banan
taybet bûye bi endezyariya hatûçûnê ji bo kêmkirina rûdanan û parastina giyana
welatiyan. Di vê de، karên temamker gelek warên curbicur girtine. Tîmên navxweyî
karîne hêlkariya 2,723 kîlometre ji rê û şeqaman encam bidin، li gel danana 62
kîlometre gardrêl ji bo parastina şofêran ji wergeranê.

Herwiha 19,342 nîşanên (hêmayên) curbicur ên hatûçûnê li ser rêyan hatine
cîbicîkirin. Karên din ên vê sektorê pêk dihatin ji avakirina 59 pird û
jêrpirdên derbasbûna peyayan، cîbicîkirina 1,500 astengên kêmkirina lezê (tase)،
encamdana 296 hêlkariyên taybet bi derbasbûna peyayan، danana 2,177 taseyên
plastîkî، û boyaxkirina 397 kîlometre ji kerbstûnên (kerrb) şeqaman.

6- Astengiyên darayî û kardaneweyên wan li ser projeyan

Di dawiya raportê de، amaje bi yek ji astengên herî sereke hatiye kirin ku bûye
sedema sistbûna rewta karkirinê di hinek ji projeyên berdewam de، ev jî
peywendîdar e bi nenerandina berdewam a pişka darayî ya Herêma Kurdistanê ji
budceya fîderal a Iraqê û kêşeyên darayî yên derveyî. Raport zelal dike ku bi
sedema vê rewşa darayî، hinek sistî di bicîhanîna projeyên stratejîk de drest
bûye، lê hikûmeta Herêma Kurdistanê bi rêya sûdwergirtin ji dahata navxweyî
hewlên xwe yên berdewam çir kirine ji bo dabînkirina budceya pêwîst ji bo van
projeyan bi şێوەyekî dem bi dem، da ku karkirin tê de pey nekeve û projeyan
berdewam bin di pêşkêşkirina xizmetguzariyên xwe de bo niştecihên Herêma
Kurdistanê.