Nawzad Şêx Kamil, Birêveberê Giştî yê Bazirganiya Herêmê ji bo Gulan: Vekirina deriyên sînorî yên bi Îranê re bandoreke baş li ser daxistina nirxê kelûpelan kir

Nawzad Şêx Kamil, Birêveberê Giştî yê Bazirganiya Herêmê ji bo Gulan: Vekirina deriyên sînorî yên bi Îranê re bandoreke baş li ser daxistina nirxê kelûpelan kir.

Di meha pîroz a Remezanê de me karî kontrola nirxan di bazarê de bikin.
Pirsgirêk di para xwarinê ya welatiyan de nîn e û bi qasî pêwîst xwarin di depoyên me de heye.
Di meha Remezana pîroz de ji ber zêdebûna daxwazê, dilgiranî û fikar li cem welatiyan derbarê kêmketin an giranbûna nirxê xwarinê çêdibin. Îsal ev meha pîroz hevdem bû bi bilindbûna bihayê dolar û peydabûna şer di navbera Îsraîl, Amerîka û Îranê de, ku bû sedema sistbûna livûtevgera bazirganî li deriyên sînorî yên wekî Başmax û Hacî Omeran; heta ji bo çend rojan deriyên sînorî yên bi Komara Îslamî ya Îranê re hatin girtin û bazirganî sekinî. Kovara Gulan ji bo şopandina bandorên vê girtinê û piştre vekirina wan, û her wiha çend mijarên din ên têkildarî çavdêriya bazarê û para xwarinê ya welatiyan, hevpeyvînek bi Nawzad Şêx Kamil, Birêveberê Giştî yê Bazirganiya Herêmê re pêk anî.

• Vekirina deriyên sînorî yên Iraq û Herêma Kurdistanê bi Îranê re heta çi astê bandor li ser livûtevgera bazirganî kir?

Berî her tiştî divê em zanibin ku girtina her deriyekî sînorî bêگuman bandorê li ser livûtevgera bazirganî û bazarê dike. Lê ew rawestandina li deriyên Hacî Omeran, Başmax û Perwêzxanê ne siyasî bû; girêdayî aliyê ewlehiyê bû ji bo parastina jiyana bazirganan û deverên sînorî. Niha gav bi gav ew sînor tên vekirin û vekirina her deriyekî bandoreke erênî li ser bazarê dike. Lewma di çend rojên bê de livûtevgera bazirganî li sînoran asayî dibe. Vekirina deriyan di du aliyan de bandora xwe ya erênî heye:
Yekem: Di aliyê derûnî de, dema xelk bizanibe derî vekirî ne û kelûpel tên, hîs bi aramiyê dikin.
Duyem: Di aliyê pratîkî de, dema kelûpel bi rastî dikevin bazarê, "pêşniyar" (عرض) zêde dibe û dema pêşniyar zêde bû, bandora "daxwazê" (طلب) kêm dibe.
Lê girtina sînoran jî bandora xwe heye. Ji bo me wek Herêma Kurdistanê deriyên bi Îranê re giring in. Lê di wan rojan de ku hatibûn girtin, bandora girtinê li ser kêmbûna xwarinê tune bû, ji ber ku piraniya kelûpelên ji Îranê dihatin sebze, fêkî û materyalên avahîsaziyê bûn. Xwarin zêdetir ji Um Qesir, Sefwan û Îbrahîm Xelîl tê. Lê dîsa jî ji bo derûniya welatî û bazirganan girtina wan ne baş bû.
• Wek Gulan me şopandina bazar û nirxan kir, bihayê tiştekî giran nebûye ji bilî goşt. Hûn vê yekê ji bo çi vedigerînin?

Sedema yekem a giranbûna nirxê goştê sor ew e ku li navxwe kêm e û hawirdekirina (îthalat) wê jî kêm e. Sedema duyem, li cihên hilberîn û xwedîkirina sewalan jî biha hinekî giran bûye. Lê em teşwîqa bazirganên xwe dikin ku bêtir sewal û goştê sor ji derveyî welat bînin. Em di nav hewldanan de ne ku ew nirxê zêde yê goştê sor daxin.
Derbarê kelûpelên din ku nirxê wan zêde bilind nebû, ev vedigere bo çend xalan:
Bazirganan berê gelek kelûpel anîbûn û depoyên me tijî ne. Me bi xwe serdana depoyan kiriye û me dît ku kelûpelên zêde hene.
Hestekî civakî li cem bazirgan û xwedan-markêtan peyda bûye ku nirxan bilind nekin. Her çend çend bazirganên kêm hewl dan rewşê îstîsmar bikin, lê rênimayên yasayî li hember wan hatin girtin.
Welatiyan di destpêkê de hinekî tirs hebû, lê piştî ku me ragihand ku depo tijî ne, ew fikar kêm bû.
Her wiha lîsteyên çavdêriya bazirganî li bazaran pir çalak bûn û şopandineke tund hebû. Me lîsteyên xwe berfirehtir kirin li (Soran, Zaxo, Silêmanî, Hewlêr û Germiyan) û bi hevahengiya bi qeymeqamî û asayîşa aborî re, me karî mîtal û baweriyê bidin welatiyan.
• Ma çima carinan di dabeşkirina para xwarinê de (beşexorak) hinek xwarin kêm in?

Derbarê rûnê xwarinê (zeyt) de, bi giştî ev madde li Iraqê kêm e. Ji ber ku rûn ji aliyê kumpanyayeke Iraqî ve li Bexdayê tê hilberandin û asta hilberîna wan kêm e; nagihîje pêwîstiya hemû welatiyan. Lewma rûn ji bo hemû Iraqê têrê nake.
Ji aliyê din ve, para heftemîn a xwarinê ji aliyê hemû birêkarên (wekîlên) xwarinê ve hatibe wergirtin û dabeşkirin. Ez bawer dikim niha li Hewlêr, Dihok û Silêmaniyê dest bi dabeşkirina para heştem a sala borî hatiye kirin. Ji bo para yekem a îsal jî biryar e bigihe destê me û em dabeş bikin. Derbarê dۆşava firingiyan (tomatê) de, di depoyên me de heye û bi berdewamî tê dabeşkirin, tu pirsgirêka me bi dۆşavê re nîn e.