Ferhad Mihemed endamê bazney gotûgê: Tenya amrazêk bitwanêt zimanê netewe biparêzît, dewlletê hawçerxê neteweyîye

Ferhad Mihemed, endamê bazney gotûgê û endamê beşê roşinbîrî û ragihandinê Partî Dîmukratî Kurdistan e û sernivîserê govarê Gullan e, le gotûgoy emcarey «bazney gotûgê»da (Alingarîyekanê êstay berdem zimanê kurdî), bemcore dîd û têrrwanîn û pêşnyarekanê xoy xisterrû.

Endrêyas Vaymer xawenê kitêbê «Şepolê şerran: Nasyonalîzm û pêkhênanê dewllet- Waves of War: Nationalism, State Formation», cext leser ewe dekatewe ke aydyolo Jîyetê nasyonalîzm tenya aydyolojîyaye le mawey 250 sallê rabirdû tûşî daşkan û berew paşeweçûn nehatûwe, eme le katêkda aydyolojîyekanê (Nazî û Faşîzm û Komunîzm) kotayîyan hat», le êstada wek debînîn, aydyolojîyetê «Lîbrral Dîmukratî»yîş leberdem astengê zor gewredaye û lewaneye berew kotayî hengaw hellbigirêt, lemeş zyatir cext lewe dekatewe tenya aydyolojîyetê nasyonalîzm nexşey sîstemê cîhanî dyarî dekat, şerrekanîş şerrê nasyonalîstî bûn û dewlletan şerrîyan dirust kirdûwe û şerrîş dewlletê tazey nasyonalîstî dirust kirdûwe.

Bepêy aydyolojîyetê nasyonalîstî tenya amrazêk bitwanêt zimanê netewe biparêzît, dewlletê hawçerxê neteweyîye «Nation state», be pêçewaneweşe metirsîdartirîn herreşe bo dewlletê neteweyî lawazbûnê pêge û şkoy zimanekayetî. Samwêl Hintigton le kitêbekeyda ke lesallê 2005 benawnîşanê «Ême kên Who are we», hokarê karesatê 11ê sêptemberey 2001 girê dedatewe bewey emrîkîyekan eweyan lebîr çû bû ke «Netewey Engloseksonîn» û debêt berdewam allay emrîka be destyanewe bêt, lemeş zyatir cext leser ewe dekatewe ke «semereye lenaw emrîkada xellk hebêt, be zimanê neteweyekê dîke qise bikat», lemeş zyatir Barak le rrêwrresmê swêndxwardinekeyda le 20ê kanûnê 2009, zyatir le 15 car çemkê «netewekeman»î bekar hêna û cextê leser ewe kirdewe ke debêt netewekeman biparêzîn. Eme eweman pêdellêt «be hend hellnegirtinê alingarîyekanê berdem zimanê netewe» metirsîyek dirust dekat, ke debête herreşe bo soperpawerêkî wek emrîka ke deyewêt serkirdayetîy hemû cîhan bikat.

Bîrmendê gewrey emrîkî Con Mîrşamîr ke xawenê tyorî « waqî’bînîye – realism» le kitêbê»gewretirîn wehm: Xewnê lîbrralî û waqî’ê nêwdewlletî - The Great Delusion: Liberal Dreams and International Realities», cext lewe dekatewe, wehme gewrekey lîbrralî xewnêk bû kotayî hat leber ewey waqî’ê nêwdewlletî leberçaw negirt, ke hawsegîy sîstemê nêwdewlletî, dewlletê neteweyî hawçerx rray girtûwe, boye katêk gurûrê sîstemê lîbrralî geyşte ew astey le çwarçêwey dewlletê neteweyî bête derewe û carrê cîhangîrî bidat, şkistê hêna û xewekeşî kotayî hat.

Em çend dêrre girîng bû bo ewey hellwesteyekê cîdîy leser parastinê qewarey syasyy herêmê Kurdistan bikeyn, ke fakterê serekî û sitratîjî bo manewey em qeware syasyye, parastinê zimanê kurdîye û debêt hemû wek fexir û şanazyî kurdbûnman bîparêzîn.

Be drêjayî mêjû hewllêk hebûwe bo ewey zimanê kurdî lawaz bikrêt û le rrîşewe bisrrêtewe, bellam leber ewey hewllekan hewllê derekî û saykolojîyetê dagîrkaryy ew dewlletane bûwe, ke Kurdistanyan beserda dabeş krawe, îradey kurdbûn beser ew saykolojîyete şovênyye zall bûwe û zimanekeman wek xoy mawetewe, bellam metirsîy serekyy êsta le herêmê Kurdistan eweye ke metirsî û alingarîyekan hatûnete nawxoy Kurdistan û xerîke çawçnokyî bznês û pare, nayelln alingarî û metirsîyekanê berdem zimanê kurdî bibînîn, xerîke waman lêdekat, ew syasete şovênyyey be’erebkirdin nebînîn ke le diway oktoberey 2017 carêkê dîke le nawçekanê derewey îdarey herêmê Kurdistan destê pêkirdûwetewe.

Lem gotûgoyeda, berrêzan zor be têr û teselî leser hemû rehendekanê em alingarî û metirsîyane qiseyan kird û pêşnyar û raspardey zor dirustyan pêşkeş kirdîn û namewêt carêkê dîke dûbareyan bikemewe, bellam demewêt, cext leser ewe bikemewe û raşkawane bllêm: Parastinê zimanê kurdî pirsêkê nîştmanyye û debêt le çwarçêwey syasetê teskê hizbayetî bête derewe. Boye berrêz Mesrur Barzanî serokê hukûmetê herêmê Kurdistan ke le şubatê 2023 birryarê jimare 605î derkird, bewey debêt:

• Zimanê kurdî zimanê fermîy herêmê Kurdistan bêt.

• Progiramê xwendinê kurdî dabnirêt bo ewey ew byanyyaney dêne Kurdistan bo karkirdin, yan nîşte cê debin, fîrê zimanê kurdî bin.

• Gişt tablokanê damudezga fermîyekanê herêmê Kurdistan û koy tabloê şwêne bazirganî û geştyaryyekan be zimanê kurdî binûsrên.

Debêt hukûmetê herêmê Kurdistan û perleman û encumenê şûray Kurdistan, pêkewe hemaheng bin û zor be cîdî ew birryare cêbecê biken. Bêgumanim lewey serokê hukûmetê herêmê Kurdistan dilnyaye eger metirsî kewte ser zimanekeman, ewa ew metirsîye debête herreşeyekê cîdî leser qewarey syasyy herêmê Kurdistan, boye erkêkê neteweyî û nîştmanî kewte serşanman ke hemaheng û harîkarê hukûmetê herêmê Kurdistan bîn, bo ewey pêkewe alingarîyekanê êstay berdem zimanê kurdî têperrênîn.

 

Gulan