Post-Lîberalîzm bizmara dawî li tabûta sîstema cîhanî dixe

 

Fareed Zakaria, bîrmendê Amerîkî yê bi eslê xwe Hindistanî, di hevpeyvîna xwe ya dawî de ligel kanala "The Weekly Show" jê dipirsin: «Te beriya 28 salan lêkolînek di kovara Foreign Affairs de bi sernavê "Bilindbûna Demokrasiya Îllîberal – The Rise of Illiberal Democracy" belav kir; ma te qet texmîn dikir ku rojekê ev diyarde welatê te bixwe jî bigire?» Zakaria bi ken bersiva pêşkêşkar dide û dibêje: «Wê demê ez pir ciwan bûm, min wiha difikirî ku welatên mîna Pakistan û Filîpînê bi rêya sindoqên dengdanê dîktatoran tînin ser desthilatê. Loma min qet bîr lê nedikir ku rojekê ev diyardeya kirêt (nexweşketina demokrasiya lîberal) li welatê min Amerîkayê serhild bide.»

Matmayîna serok û pisporan di beramberî rûdanên nû yên cîhanê de

Roja 19ê Kanûna Paşîn a 2026an, 56emîn Foruma Aboriya Cîhanî (Davos) dest pê dike. Ji bo vê rûdana cîhanî, raporek bi navê "Rapora Metirsiyên Cîhanî – The Global Risks Report" hatiye belavkirin ku tê de behsa senaryoyên tirsnak ên niha yên cîhanê hatiye kirin. Rapor balê dikşîne ser wê yekê ku di sala 2023an de raporê tekezî li ser serhildana "Krîza Pir-alî – Polycrisis" kiribû, ku çawa metirsiyên di gelek waran de bi hev re têkel dibin û pirsgirêkên aloz û bêçareser diafirînin. Lê di rapora îsal de tîşk hatiye xistin ser sê warên giring û metirsîdar:

Şerên leşkerî yên ku niha li cîhanê hene.
Bikaranîna amûrên aborî wek çek ji bo bidestxistina destkeftiyên stratejîk.
Dabeşbûna di nav civakên cîhanê de ku gihîştiye lûtkeyê.
Ji bo nirxandina asta metirsiyê, raporê rapirsiyek di navbera serok û pisporên ku beşdarî amadekirina raporê bûne de kiriye. Nêrîna wan pir neyînî ye: 50% ji van serok û pisporan pêşbînî dikin ku di nav du salên bê de bêîstîkrarî li cîhanê bigihe astekê ku jê re bê gotin "Bahoza Bêîstîkrariyê". Ev rêje derdikeve 57% dema ku pêşbînî ji bo 10 salên bê têne kirin. Ev tê wê wateyê ku asta reşbîniya pisporan ji bo paşeroja cîhanê pir bilind e.

Ev rapora Foruma Aboriya Cîhanî ku salane tê amadekirin, armanca wê ne pêşbîniyeke diyarkirî ye, lê belê nîşandana çendîn îhtîmalan e da ku serok karibin krîzan birêve bibin. Lê ya balkêş ew e ku serok û bîrmend di beramberî rûdanên sê hefteyên pêşîn ên sala 2026an de matmayî mane. Rûdanên trajîk ên destpêka vê salê nîşan didin ku ew "bahoza bêîstîkrariyê" ya ku ji bo sala 2028an dihat payîn, dibe ku di bihara îsal (2026) de rû bide. Pispor ji bilî îcadkirina têrmên nû mîna "Împeryalîzm û Împeratorî", tiştekî wan ê din tune ye ku vê rewşa tirsnak a cîhanê pê şirove bikin.

Werguhêrîn: Ji Superpower ber bi Superman ve

Francis Fukuyama piştî hilweşîna Dîwarê Berlînê pirtûka "Dawiya Dîrokê û Mirova Dawî" nivîsand. Wî têgeha "Mirova Dawî – Last Man" ji Nietzsche girtibû, bi wê wateyê ku mirovahî tenê li pey xweşguzaranî û aramiyê digere, ne şer. Di wê cîhanê de, George Bushê Bav "Sîstema Nû ya Cîhanî" ragihand û Amerîka wek parêzvanê wê pênase kir. Samuel Huntington di sala 1999an de jê re got "Tenê Superhêz – The Lonely Superpower". Lê piştî 11ê Îlona 2001ê, heybeta vê "Superhêzê" şikiya û cîhaneke nû dest pê kir ku Thomas Friedman jê re dibêje "Cîhana piştî 11/9". Ji wê demê ve, Amerîka hewl dide heybeta xwe vegerîne, lê serencam gihîştin wê qenaetê ku ev xewn pêknahê heta ku "Supermanek" ji dayik nebe.

Xewna Superman di fîlmên Hollywoodê de her hebû, lê di siyaseta derve ya Amerîkayê de ev yek ji teoriya "Mirova Dîwane – The Madman Theory" ya Richard Nixon (1969) tê. Nixon dixwest nîşan bide ku ew dikare biryarên dînane (wek bikaranîna çeka atomî) bide da ku dijmin bitirsin. Ronald Reagan ev xewn bi hilweşandina Yekîtiya Sovyetê pêk anî.

Partiya Komarparêz (GOP) ya Amerîkayê, ku ji sala 2016an ve Donald Trump wek kandaîd nîşan dide, ne tenê mijara kesayetiya Trump e, lê belê dîtineke şaristaniya Anglo-Saksonî ye. Ew dixwazin dewletê li ser bingeha "Plutocracy" (desthilata sermayedarên mezin) û "Transactional" (bazirganî/miamele) birêve bibin, ne li ser bingeha "nirxên mafên mirov" ên ku ew wek "exlaqê koleyan" dibînin. Trump di xula xwe ya duyem de (2024-2026) bi temamî têgeha Superman û teoriya Mirova Dîwane peyrew dike û bi eşkere dibêje: «Ez tenê serkeftinê dixwazim», ku ev jî tê wê wateyê: «Serketî her tiştî dibe – The Winner Takes It All».

Iraq û Rojhilata Navîn di qonaxa Post-Lîberalîzmê de

Dewletên Erebî yên Sunî piştî êrîşa 7ê Cotmeha 2023an û şerê Gazayê, baştir ji rastiya hêzê fam kirine û bêdengî hilbijartine. Lê welatên mîna Yemen, Libnan, Sûriyeya Esed û Iraq ku di nav "Eniya Berxwedana Îslamî" (Şîe) de ne, dibe ku di destpêkê de ji vê rewşa nû fam nekiribin. Îran niha bi rêya wezîrê xwe yê derve Abbas Araghchi di hevpeyvîna bi Fox News re peyamên nerm dişîne û dibêje ku ew amade ne ji bo danûstandinan, da ku rê li ber êrîşeke serbazî ya Amerîkayê bigirin.

Iraq jî, tevî ku di eniya berxwedanê de dihat hesibandin, niha hewl dide xwe ji metirsiyên Îsraîlê biparêze. Serokwezîr Mihemed Şiya Sûdanî di sala 2024an de bi serdana Washingtonê hewl da balansekê ava bike. Piştî hilbijartinên 2025an ên Iraqê, Çarçoveya Hevahengî (Şîe) dibe ku bi serokatiya Nûrî Malîkî hewl bide xwe bi mîzaca Trump re biguncîne da ku rûbirûyî hêrsa wî nebin.

Kêşeya Kurd û paşeroja Herêma Kurdistanê di vê hevkêşeya nû de

Herêma Kurdistanê wek qewareyeke "Sub-State" û nimûneyeke serkeftî ya xwebirêvebirinê tê dîtin. Lê rexneya dostan ew e ku proseya siyasî li hundirê Kurdistanê ne yekgirtî ye û di navbera Hewlêr û Bexdayê de gotarekî hevbeş û tîrûtesel tune ye.

Derbarê çareseriya kêşeya Kurd li Sûriye, Tirkiye û Îranê, dostên Kurdan hişyariyê didin ku divê Kurd bi hişyarî tevbigerin û nebin sedema komployên herêmî. Di vê rewşê de, Herêma Kurdistanê mîna "merciyê" hemû kêşeyên Kurd tê dîtin. Çav li ser wê yekê ne ku Serok Barzanî çawa nexşerêyekê ji bo taybetmendiyên kêşeya Kurd li navçeyê dadirêje. Gelek aliyên Kurdî li Sûriye û Tirkiyeyê gihîştine wê qenaetê ku Serok Barzanî wek mercê sereke qebûl bikin.

Ji bo Herêma Kurdistanê, niha derfeteke baş heye ku bi gotarekî yekgirtî li Bexdayê daxwaza mafên xwe yên destûrî bike. Aliyên Şîe jî fam kirine ku bêyî rêkeftinekî konkrêt ligel Serok Barzanî, îstîkrara Iraqê zehmet e.

Siyaseta fermî ya îdareya Trump ji bo cîhanê û Iraqê yek peyam e: «Sepandina aştiyê bi rêya hêzê». Wek Tom Barrack (nûnerê Trump) diyar kiriye, Amerîka naxwaze xeletiya dagirkirina 2003an dubare bike, lê bi rêya balyozxaneya mezin a li Bexdayê û konsulxaneya mezin a li Hewlêrê (ku 800 milyon dolar tê de hatiye xerckirin), dixwaze Iraqeke bi hêz û Kurdistaneke bi hêz di nav de ava bike.