Mûsa Ehmed serokê Dezgay Xêrxwazîy Barzanî bo Gulan: Bi palpiştîy serok Barzanî heloetêkî nîştimanîman bo rûberûbûnewey madde hoşberekan destpêkirduwe

 

Dezgay Xêrxwazîy Barzanî, dezgayekî nahukûmîye û le salî 2005-ewe lelayen Mesrûr Barzanî serokî hukumetî Herêmî Kurdistanewe damezrênrawe û her xoyşî serokî bordî em rêkxrawe xêrxwazîyeye. Dezgay Xêrxwazîy Barzanî her le seretay damezrandinewe besedan karî xêrxwazî le Kurdistan û Êraq û nawçeke û cîhan encam dawe û be deyan proje û xizmetguzarîy corawcorî geyanduwete aware û penaberan, lêqewmawan û kesamî xawen pêdawîstîy taybet, xelkî kemdahat û mindalanî azîz (bêbawk) û afretanî bêsereperşt, eme wêray berêwebrdinî 16 kemp û nojenkirdinewey çendîn qutabxane û deyan projey dîkey dirustkirdinî xaney besalaçuwan û senterî roşinbîrî û pîşeyî û kemp û bnkey tendirustî û encamdanî çalakîy komelayetî.

Lenwêtrîn projeyda û lejêr çawdêrîy serokî hukumetî Herêmî Kurdistan, Dezgay Xêrxwazîy Barzanî, «helmetî nîştimanîy rûberûbûnewey madde hoşberekan»î lejêr diruşmî «beyekewe berew komelgeyeki behêz û saxlem» ragayand. Bo qisekirdin leser em helmete gringe û proje û kare xêrxwazîyekanî em dezgaye, dîmaneyekî taybetman legel Mûsa Ehmed serokî Dezgay Xêrxwazîy Barzanî encam da.

Sereta pêş ewey basî proje nwêyeketan bo berzkirdinewey astî huşyarîy komelge begştî û gencan betaybetî bikeyn leser metirsîyekanî madde hoşberekan, be pêwîstî dezanîn cext leser puxteyekî karwanî bexşîn û kare xêrxwazîyekanî Dezgay Xêrxwazîy Barzanî bikeynewe. Aya astî kare xêrxwazîyekantan be kwê geyştuwe?
Dezgay Xêrxwazîy Barzanî le akamî karî xêrxwazî û kar û proje berdewamekanîewe, buwete yekêk le rêkxrawe nasraw û benawbangekan leser astî nêwxo û Êraq û cîhan, buwete dezgayekî umêdbexş bo dilî her mrovêk leher şwênêkî dinya ke tuşî karesat bêt, emeş bo ewe degerêtewe Dezgay Xêrxwazîy Barzanî be şêweyekî pêşkewtuwane û be standarde nêwdewletîyekan û bê ciyawazî kar û çalakîyekanî encam dawe. Ême wêray ewey hîwadarîn dîmenî trajîdya le jiyanî kes û hîç xêzanêkda nebînîn, belam katêk trajîdyayek rû dedat, le maweyekî kemda umêdêkî gewre bo kurdistanîyan û sercem lêqewmawan dirust dekeyn û wek karêkî mroyî bebê ciyawazîy (netewe û ayîn û wilat) destî hawkarîman pê geyandûn û be hanayanewe çûyn.
Hemû ew kare xêrxwazî û çalakîyaney ke encamman dawn, merc nîye le mîdyakanewe blawman kirdbêtewe, ewey blawîşman kirduwetewe, bo amadekirdinî raportî salane û zanînî ew ajans û kesaneye ke temwîlî dezgakeman deken.

Dezgay Xêrxwazîy Barzanî bo encamdanî proje corawcorekanî piştî be standardî karî rêkxraweyî cîhanî bestuwe, bepêy ew sêkteraneş karman kirduwe ke le cîhanda serkewtû bûn, herweha pilan û biryarekanman bepêy ew bwarane buwe ke komelgey ême pêwîstêtî le karî xêrxwazîda karî leser bikrêt.

Sinûrî kar û çalakîye xêrxwazîyekanî Dezgay Xêrxwazîy Barzanî, bêcge le Herêmî Kurdistan û Êraq, zor wilatî dîkeşî girtuwetewe, le wilatanî wek Berîtanya, Emrîka, molletî fermîman heye, le hewlîşdayn le wilatanî Turkya û Elmanya û le komełê wilatî dîkeşda Dezgay Xêrxwazîy Barzanî molletî karkirdinî hebêt. Eweta bo sê sal deçêt le şarî Efrînî rojaway Kurdistan berdewam kar dekeyn û ofîsman heye, le şwênekanî dîkeşda ofîs dekeynewe, taku rojane karî mroyî encam bideyn.

Be hoy em kare standard û frawanewe, birwaname nêwdewletîyekantan bedest hînawe. Aya ta çend bûnî em birwaname nêwdewletîyane bo helkşanî kare xêrxwazekantan gring buwe?
Le salî 2016 le herdû dewletî Emrîka û Kwêt molletî karkirdinman pê dirawe û le heman salda encumenî kargêrî û hemahengîy Netewe Yekgrtuwekan Dezgay Xêrxwazîy Barzanî weku endamî rawêjkarî le encumenî abûrî û komelayetîy (ECOSOC) qebûl kirduwe. Herweha le salî 2020 lelayen komîsyonî rêkxrawe xêrxwazîyekanî Berîtanya molletî karkirdinman pêdra û le çendîn wilatî dîkeş kare xêrxwazîyekanî Dezgay Xêrxwazîy Barzanî frawan buwe, weku Turkya, Sûrya, Ustralya, Sirbya, Bengladeş, Lubnan, Yemen, Sûdan, Mexrîb û.. tadwayî. Hawkat wergirtinî birwanamey berêwebrdinî sîstemî kargêrîy corî (ISO), belgeyekî dîkeye bewey karekanman çend be rêkupêkî berêwedeçêt, em birwaname û nawbangîyane way kirduwe, projekanî dezgake le rêgey (sponser û donerekan) palpiştî bikrên û xobexşekan rolyan lew hemû çalakîyekan hebêt.
Basî ewet kird ke Dezgay Xêrxwazîy Barzanî le çendîn sêkterî corawcor kar û projey encam dawe. Dekrêt bizanîn gringtrînî ew sêkterane çîn?
Karî xêrxwazîy dezgake tenya le bwarî karesate sirûştîyekan û hawkarîy kempekanî aware û penaberan nîye. Ême cige lewey komełê senter û komelgey taybetman le nawçe dûredestekan dirust kirduwe, awrêkî ciddîman le xawen pêdawîstîy taybet û bwarekanî weku asayşî xorak, aw û awero û pakuxawênî, penage, perwerde, tendirustî û berêwebrdinî xêwetgey perepêdanî mroyî û kirdinewey beşî firyakewtinî nexosxane û geyandinî hawkarîy tendirustî û encamdanî neştergerîy û kirdinewey senterî otîzm le Hewlêr û Koye û dabînkirdinî awî xwardinewe û çandinî nemam û yarmetîy nextîneyî û hawkarîy xêzanî kemdahat û projey azîzan û bêhawjînan û firyakewtinî xêra û projey dabeşkirdinî 420 şuqe beser xanewadey serbilindî şehîdan û projey çawdêrîy azîzan û .. tadwayî buwe. Herweha Dezgay Xêrxwazîy Barzanî (komelgey dayk)î le Soran kirduwetewe, ke pêş ew komelgeye bikrêtewe, (nabîst, nabîna û ewaney xawen pêdawîstîy taybetn û besalaçuwan û otîzm..) şwênêkî wayan nebû ke rûy têbken. Ême êsta senterêkî zor pêşkewtûman be hemû ew bwaraney ke amajem pêda le Soran kirduwetewe û dîsan le Zaxo le maweyekî nzîkda senterî otîzm dekeynewe. Le Dihok pilanman heye le Hewlêrîş dîsan ew senterey ke heye, umêdêkî zor başî bo ew xanewadane dirust kirduwe ke bedaxewe ke mindalekanîyan helgrî otîzmn. Ta êsta lew senterey ke le Hewlêr heye, zyatir le 63 mindal gerawnetewe naw xwêndinî asayî. Pêştir be hoy bargranîy aware û penahende kemtir lew sêkterane karman kirduwe, her lem sêkteraneda le projey çawdêrîy azîzan ke be supasewe legel rêkxrawî mangî sûrî Îmaratî le salî 2012-ewe destman bem projeye kirduwe, ta êsta nzîkey 16 hezar mindalî azîz (bêbawk) le hemû Kurdistan û be parêzgakanî Kerkûk û Mûsil û Şingal û Enbarîşewe sûdmend bûn û zyatir le 81 milyon dolar kaş drawete xanewadekanyan û le çendîn bwarî dîkey tendirustî û perwerde û terfîhî beşdarîman pêkirdûn. Le xwêndin gringîy zorman bem sêktere dawe, le gringîdan be perwerdey kurdî le nawçe dabirênrawekan û dabînkirdinî pêdawîstîy sebeteî xorak û nojenkirdinewey qutabxanekan, taku dananî sîstemî wizey xor bo çendîn qutabxane, le karêkî gring û gewreda bo sêkterî perwerde projey nojenkirdinewey 203 qutabxane le Hewlêr û Silêmanî û Dihok û Kerkûk û Helebce û Neynewa cêbecê kran. Dwa projeşman lebwarî destpêkirdinî helmetî nîştimanîy rûberûbûnewey madde hoşberekan e.
Her sebaret be kempekan aya hukumetî Êraq û wezaretî koç û koçberan, ta çend be erkî serşanî xoyan helsawn û hawkarîy û komekî awarekanî xoyan deken?
Hêşta 27 kemp le Herêmî Kurdistanda bo aware û penaberan mawe û zyatir le 280 hezar penaberî kurdanî rojawaşman heye, le heman katda kurdanî êzdî ke bedaxewe behoy ew barudoxey ke heye û cêbecênekirdinî ew rêkkewtiney ke hukumetî Êraq legel hukumetî Herêmî Kurdistan heybû, Êraq neçuwete jêrbarî ew bendaney ke eger cêbecê bikraye, hîç penaber û awareyek lêre nedemayewe, ke hêşta nzîkey 300 hezar awarey kurdanî êzdî le Herêmî Kurdistanda hen. Çunke le nawçekanyan xizmetguzarîy û pêdawîstîye serekîyekanî weku aw û kareba û xwêndin û tendirustî le astî pêwîst nîye. Bedaxewe serbarî ewey ke tuşî karesatêkî zor gewre bûn, belam hukumetî Êraq lew asteda nebûwe ke bitwanê beşêkî kem le brînekanî ew xelke sarêj bikat, ke be hoy ew karesate tuşî bûn. Êstaş le naw kempekandan û barudoxî jiyanîşyan berastî le astêkî zor xrapdaye, hawkarîy nêwdewletî zor kemî kirduwe. Be hoy ewey ke be qisey berprsan (le serokî encumenî wezîranî hukumetî Bexdadewe bîgre, ta degate wezîre peywendîdarekan le darayî û koç û koçberan) rûyek pîşan deden, ke komelgey ewan hîç kêşeyekî têda nîye, le katêkîşda xoyan nayen ew erkey ke heyan e beranber be hawulatîyanî xoyan xizmetguzarîyan pêşkeş biken, bemeş hemû ew xelke leser ew îmkanîyetey le berdestî hukumetî Herêmî Kurdistan heye, xizmetguzarîyan pêşkeş dekrêt. Le katêkda ême hemû dezanîn ke lew sêkteraney ke lenaw bûdcey hukumetî êraqîda heye, hemû takêk weku hawulatîy êraqî pişkî xoy heye, le perwerde, le xorak û tendirustîda, be wata ême dezanîn le budcey wezaretî koç û koçberanda hemû ew xelkane hîsabyan bo krawe, belam ke temaşa dekeyn, le 12 mang ew pakêce xorakîyey ke bo ewan danrabû, salî wa buwe dû mang û salî wa buwe pênc mang, tenya pêş wadey helbijardnekan hendêk car û be kemî hukumetî êraqî be hanay ewanewe dêt, lekatêkda kêşey ewan be zoremilê geranewe û dû milyonî hawkarîy çareser nabêt. Eme be corêk le corakan fêlkirdine le xelk. Umêdman heye hawpeymanekan û layene peywendîdarekan û rêkxrawe nêwdewletîyekan û kunsûlxanekan bêne ser hêl leser em babeteî piştgwêxistinî ew jmare zorey aware lenaw kempekan ke berastî tawanêkî gewreye, gunahêkî gewreşe ke hukumetî îtîhadî bem şêweye mamele legel hawulatîyanî xoy dekat.
Maweyek e helmetî nîştimanî bo rûberûbûnewey madde hoşberekanitan destpêkirduwe. Aya mebesttan le encamdanî em projeye çîye û detanewêt çî be gencan û lawan blên? Ew layene peywendaran e kên ke beşdarîy projeketan deken?
Helmetî nîştimanîy rûberûbûnewey madde hoşberekan, projeyekî nîştimanîye û helmetekeş dway gutarêkî serok Barzanî destî pêkird, ke tîşk dexate ser ewey «şerî caran zor asantir bû le şerî êsta, caran şerî froke û tank û top bû, heta kîmyabaran û enfal, belam birwa biken, şerî êsta zor metirsîdartire, şerî blawkirdinewey maddey hoşber lenaw komelgey ême, şerî nehêştinî bîr û bawere, taku takî kurd birway bexoy nebêt. Em şere zor sextir û metirsîdartire). Be nîsbet êmeş weku Dezgay Xêrxwazî Barzanî, hemîşe fermayştekanî serok Barzanî bo ême weku rênmayî waye û berdewam deyxeyne çwarçêwey karkirdinî xomanewe û be şêwazêkî zanistîyewe karî leser dekeyn.
Lem rwangeyewe dezgakeman le çwarçêwey projeyekî nîştimanî, helsa be encamdanî helmetêkî nîştimanî bo berzkirdinewey astî huşyarîy komelge encam da, betaybetî lay gencan û lawan derbarey zyan û metirsîyekanî madde hoşberekan. Dezgay Xêrxwazîy Barzanî her pirsêk metirsî bo ser komelge û ayînî pîrozî îslam û keltûrî pêkewejiyanî Kurdistan û jiyanî takî komelge hebêt, be ciddî rûberûy debêtewe û karî leser dekat, bo em mebesteş çendîn layen û sêkterî corawcor beşdar û hawbeşn legelmanda, le mîdya û soşyalmîdya û rojnamenûsan û mamostayanî ayînî û mamostayanî qutabxenekan û peymange û zankokan û hunermendan û rêkxrawekanî komelgey medenî û wezarete peywendîdarekanî weku perwerde û xwêndinî bala û tendirustî û karukarubarî komelayetî û nawxo û ewqaf û roşinbîrî û kenale mîdyayîyekan û dije tîror û.. tadwayî, taku ajansekanî rêkxrawî Netewe Yekgrtuwekan.

Seretay helmetekeman be dananî berdî bnaxey senterî şyandinewey tûşbwanî madde hoşberekan le Hewlêr be amadebûnî serokî hukumetî Herêmî Kurdistan destman pêkird. Bew umêdey bitwanîn le şarekanî dîkey Kurdistaniş berdî bnaxey dirustkirdinî em core senterane dabnêyn. Ewe bû lepal dananî berdî bnaxey em sentere ke be hawbeşî legel ajansî (Êl Dî Ês)î emrîkî dirust dekrêt, le pisporîyekanîşda ême sûd le ezmûnî ewan û rêkxrawî dîkeş werdegirîn, taku bitwanîn kesanî qurbanî û tûşbûy em madde jehrawîye şyandinewey tewawyan bo bikrêt û bigerênewe naw komelge û xêzanekanyan.

Sebaret bem helmete nîştimanîyeî rûberûbûnewey madde hoşberekan, ême damannawe le çwarçêwey ew helmete nîştimanîyeda, hîç nawendêkî xwêndin nemênêt ke amojgarî û rênmayî tendirustî û zanistî pênagat, helbete eme be kirdinewey xul û şarezakirdinî xelkî taybete, wergirtinî pisporîye, be şêwazêkî pisporîyane em wanane bidrêne qutabyan le nawendekanî xwêndin le perwerde û wezaretî xwêndinî bala, le heman katda le rêgay mamostayanî ayînîyewe û betaybetîş ew fîdrasyoney ke heye taybet be witarî heynî, pilatformêk ke heye, ême le rêgay ewanewe ew peyame bigeyenîn, herweha le rêgay mîdyawe ke êsta berblawtrîn rêgaye bo geyştin be herkesêk, yan çûne naw malî her xanewadeyek. Be supasewe ke ême mangêke ew projeyeman dest pêkirduwe, le mawey ew mangeda wêray ew barudoxey ke le Herêmî Kurdistan û le nawçekeda heye, belam terkîzî mîdya û mîdyayî lokal û tore komelayetîyekan leser em babete hebûwe, boye hemahengîy baş krawe û çendîn poster û biruşur û peyamî kurt kurtî nûsraw û vîdyoyî pêşkeş krawn.

Rûberûbûnewey madde hoşberekan erkêkî zor gewre û zor pîrozîşe, katêkîş serok Barzanî legelman leser hêl bêt, ewa çendîn dezga û kenal û rêkxrawî dîke hatûnete ser hêl, yekêtîy afretan û yekêtîy qutabyan û lawan û zankoy Silêmanî û mamostayanî ayînî pîrozî îslam û çendîn rêkxraw û dezgay dîke legelman leser hêln. Temenay ewe dekeyn, be nawerok eme bikeyne helmetêkî nîştimanî ke hemû takî Kurdistan xoy be beşêk lew helmete bizanêt. Be te’kîd pilanî ême eweye ke sat be sat em helmete germtir bibêt, nek ewey ke be germîy destî pêbikeyn û hêdî hêdî sard bibêtewe. Konfranseke man weku seretayek dest pêkirduwe û pilanî ême bo em helmete eweye roj be roj germtir bibêt. Maddey hoşber metirsîyekî zor gewreye bo ser tak û xêzan. Eme qisey xelkî pispor e lew bwaranedake jmarey tûşbûwan le salêkda çon zyad dekat û çon demrin û debne qurbanî, eme metirsîyekî zor gewreye, boye serok Barzanî ewende be bayexewe leser em babete rawesta, êmeş temenay ewe dekeyn, ke le mîyanî em helmeteda, le mîyanî ew karaney ke taybet dekrêt bew helmete, bitwanîn le astî ew berprisyarêtîyeda bîn ke cenabî serok Barzanî be ême û be komelgey êmey rasparduwe.

 

 

Gulan