مەلا ئەحمەد عەبدولعەزیز شێخ مەعرووف زێباری، ئیمام و خەتیب: پاراستنی نیشتمان نەك هەر مافێكی ڕەوایە، بەڵكو بەشێكی تەواوكاری ئیمانە كە زانایانی كورد هەمیشە وەك پەیامێكی پیرۆز بڵاویان كردووەتەوە
مەلا ئەحمەد عەبدولعەزیز شێخ مەعروف زێباری یەكێكە لەو مامۆستا ئاینییە دڵسۆزانەی تەمەنی خۆی لە خزمەتی مزگەوت و میحراب و بڵاوكردنەوەی پەیامی ئاشتی و پێكەوەژیاندا بەسەر بردووە. ئێستا وەك ئیمامی مزگەوتی «گربیش» و خەتیبی مزگەوتی «گەراوە» لە سنووری ناحیەی دینارتە، ڕۆڵێكی بەرچاو دەگێڕێت لە ڕێنماییكردنی باوەڕداران و چارەسەركردنی گرفتە كۆمەڵایەتییەكاندا. لەم گفتوگۆیەدا، تیشك دەخەینە سەر ئاوێتەبوونی ئیمان و نیشتمانپەروەری.
• ئاوێتەبوونی ئایینپەروەری و نیشتمانپەروەری لای زانایانی كورد، ئایا ڕەگەكەی لە ئامانجەكانی شەریعەتدایە، یان دەرەنجامی كولتوور و ستەمە مێژووییەكانی سەر ئەم نەتەوەیەن؟
- گەلی كورد پێش ئیسلامیش خوداپەرست و خاوەن ئایینی وەك زەردەشتی بووە، دوای هاتنی ئیسلام، زانایانی ئایینی ڕۆڵێكی گرنگیان گێڕا لە ئاوێتەكردنی ئیمان و نیشتمانپەروەریدا، ئەوان خەڵكیان هان داوە كە پارێزگاری لە خاك و ناسنامەی خۆیان بكەن، ئەمە پاڵپشت بە فەرموودەی پێغەمبەر (د.خ) كە بەرگریكردن لە گەل و نەتەوە لەسەر بنەمای حەق و دادپەروەری بە ئەركێكی ئایینی پیرۆز دادەنێت. بە درێژایی مێژوو كورد وەك گەلێكی مەزڵووم ڕووبەڕووی ستەم بووەتەوە، ئیسلامیش هەمیشە جەختی لەسەر پشتیوانیكردنی چەوساوەكان و ڕاگرتنی دەستی زاڵمان كردووەتەوە. پاراستنی نیشتمان نەك هەر مافێكی ڕەوایە، بەڵكو بەشێكی تەواوكاری ئیمانە كە مامۆستایانی ئایینیی كورد هەمیشە وەك پەیامێكی گرنگ لە نێو كۆمەڵگەدا بڵاویان كردووەتەوە، تا كورد بگاتە مافە ڕەواكانی خۆی و لەژێردەستیی هەموو جۆرە ستەمكاران بە تەواوی ڕزگاری بێت و ئازاد و سەرفراز بژیت.
• بۆچی ئامادەیی زانایانی ئایینی و سەركردە و شاعیرە دیندار و تەسەوفخوازەكان لە سەنگەری پێشەوەدا، ڕەهەند و ناسنامەی سەرەكیی شۆڕشە یەك لە دوای یەكەكانی كوردستان پێك دەهێنێت؟
- بە درێژایی مێژووی كورد، زانایانی ئایینی و شێخەكان پێشەنگی بزووتنەوە نەتەوەییەكان بوون، لە شێخ مەحموودی حەفید و مەلا مستەفا بارزانییەوە تا شێخ عەبدولسەلام و شێخی نەهری، ئەوان بە زانست و تەقوا متمانەی گەلیان بەدەست هێنا. مەلاكانی وەك جەزیری و خانی هەمیشە پارێزەری خاك و ئایین بوون، ئەم سەركردانە بە دادپەروەری ناسرابوون، هەر بۆیە جەماوەر و مامۆستایانی ئایینی لە دەوریان كۆدەبوونەوە. پێگەی ئایین لە شۆڕشەكانی كورددا ئەوەندە بەهێز بووە كە متمانەیەكی ڕەهای لای خەڵك دروست كردبوو، ئەمانە سیمبوولی تێكەڵكردنی بیری نەتەوەیی و پاراستنی بەها ئایینییەكان بوون لە خەباتی ڕزگاریخوازی كوردستاندا، كە هەمیشە جێدەستیان دیار و كاریگەر بووە لە مێژووی سیاسی و كۆمەڵایەتی كوردەواریدا.
• ڕۆڵی حوجرە لە پێگەیاندنی بیری نەتەوەیی، پاراستنی زمان و زانستدا چی بووە بۆ دروستكردنی نەوەیەكی هۆشیار و نیشتمانپەروەر لە ناو كولتووری كوردەواریدا؟
- حوجرە لە مێژووی كوردەواریدا تەنیا مەڵبەندێكی ئایینی نەبووە، بەڵكو ناوەندێكی گرنگی پەروەردەی نەتەوەیی و ڕۆشنبیری بووە. مامۆستاكانی حوجرە كە زۆربەیان شاعیری گەورە بوون، لە تەك فێربوونی شەریعەتدا، هەستی نیشتمانپەروەری و عەشقی حەقیقییان لە دەروونی فەقێیاندا دەچاند، ئەمڕۆش ئەو حوجرانە لە زۆر ناوچەی كوردستان بەردەوامییان هەیە و خزمەتێكی گەورە بە پاراستنی شوناسی دینی و نەتەوەییمان دەكەن. لە پاڵ ئەمانەدا، مەدرەسە ئایینییەكانی سەر بە وەزارەتی ئەوقاف، وەك ئەوەی لە ناحیەی دینارتە هەیە، ڕۆڵێكی زانستیی مۆدێرن دەگێڕن. ئەم ناوەندانە لە پۆلی حەوتەمەوە قوتابیان وەردەگرن و دوای شەش ساڵ خوێندن، كادیرانێك پێدەگەیەنن كە شارەزای زانستەكانن و وەك مەلایەكی كوردپەروەر و نیشتماندۆست دەردەكەون. پێویستە حكومەت و وەزارەتی ئەوقاف گرنگیی زۆر بە گشت ئەو دامەزراوانە بدەن، چونكە ئەمانە پارێزەری میانڕەوی و كولتووری ڕەسەنی كوردەوارین و نەوەیەكی زۆر هۆشیار بۆ ئایندەی گەشی ئەم نیشتمانە و سەرجەم چین و توێژەكانی ناو كۆمەڵگە بە شێوەیەكی زۆر باش ئامادە دەكەن.
• بۆچی پێشتر مەلای ئایینی دووربوون لە توندڕەوی؟ ئایا حوجرە ڕەسەنەكان دەتوانن گەنجان لە فیكری نامۆ بپارێزن و وەك ڕابردوو ببنەوە بە چەقی تەبایی و ئاشتەوایی؟
- دەركەوتنی حزبە سیاسییە ئیسلامییەكان و دزەكردنی هزرە توندڕەوە هاوردەكان، سیمای ئایینپەروەری و ئارامیی مەعنەوییان لە ناو كۆمەڵگەی كوردیدا شێواند. لە ساڵانی حەفتا و هەشتاكاندا، ئایین لە مزگەوت و حوجرەكاندا ئاوێتەی ڕۆحی خەڵك ببوو، زیكر، سەڵەوات، تەسبیحات و مەولوودنامەكان تام و چێژێكی تایبەتیان بە ژیانی كۆمەڵایەتی دەبەخشی، بەڵام ئێستا ئەم ئەفكارە بیانییانە بوونەتە هۆی كاڵبوونەوەی ئەو نەریتە ئایینییە ڕەسەن و جوانانە، ئەم لایەنانە بە ناوی پیرۆزی ئایینەوە، هەوڵی گۆڕینی ناسنامەی كولتووریی كوردەواری دەدەن بەرەو ئاقارێكی توندڕەوانە، كە لە ڕاستیدا دژی جەوهەری میهرەبانیی ئیسلامە، ئەوان بە زەقكردنەوەی ناكۆكییە مەزهەبییەكان و سووككردنی پەرستشە گەورەكان وەك (قەسركردنی نوێژ لە مەودا و گەشتە كورتەكاندا)، دەیانەوێت شكۆ و پیرۆزیی ئایین لە دیدی خەڵكدا كەم بكەنەوە، ئەم هەوڵە نالەبارانە نەك خزمەت ناكەن، بەڵكو هەڕەشەیەكی جددین بۆ سەر ئەو ئایینە ئەخلاقییەی كە نەوە دوای نەوە لەم نیشتمانەدا پارێزگاریی لێ كراوە، بە ئامانجی دوورخستنەوەی مرۆڤ لە ڕاستییە خوداییەكان، ئەمە گەورەترین مەترسییە بۆ سەر ئایین و داهاتووی كۆمەڵگەی ئێمە لەم نیشتمانەدا.
• بۆچی ڕۆڵی زانایانی ئایینی لە چەسپاندنی ئاشتی و تەبایی كۆمەڵایەتیدا وەك ڕابردوو نەماوە؟ هۆكاری كاڵبوونەوەی ئەو كاریگەرییە ڕۆحی و مرۆییەی پێشتریان چییە؟
- مەلای جاران پێشەوا و ڕابەری كۆمەڵگە بوون، هەم مامۆستای ئایینی، هەم موختار و هەمیش ناوبژیوان بوون و هەموو دەسەڵاتێكیان هەبوو، خەڵكیش بەو پەڕی متمانەوە گوێیان لێ دەگرتن و ڕێنمایییەكانیان بە تەواوی جێبەجێ دەكرد. وتاری مەلاكان هەمیشە لە پێناو بەرژەوەندیی گشتی، تەبایی و هاوكاریی نێوان خەڵكدا بوون، هیچ كەسێك قسەی ئەوانی پشتگوێ نەدەخست، بەڵكوو وەك فەرمانێكی پیرۆز كاریان پێ دەكرد، هەر ئەمەش وای كردبوو ناوچەكەمان لە ڕابردوودا ببێتە مەڵبەندێكی یەكگرتوو، پڕ لە سۆز و بەزەیی، كە تێیدا گیانی هاوكاری و پێكەوەژیان باڵی بەسەر هەموو لایەكدا كێشابوو. بەڕاستی ئەو سەردەمە پڕ لە جوانی و تەبایی بوو.
• لەم كاتەی ململانێ و فیتنەدا، ئەركی مامۆستا بۆ پاراستنی ئاشتیی كۆمەڵایەتی و چاندنی گیانی نەتەوەیی و نیشتمانپەروەری لە ناو گرووپ و پێكهاتەكاندا چییە؟
- تەكنەلۆژیا و ئینتەرنێت وەك چەكێكی دووفاقە وان، ئەگەرچی نیعمەتن، بەڵام خراپ بەكارهێنانیان زیانی گەورەی بە بەها ئایینی و نەتەوەییەكان گەیاندووە، ئێستا زۆرێك لە گەنجان لەبری پابەندبوون بە ڕێنماییە ڕەسەنەكانی زانایانی ئایینی، پەنا بۆ سۆشیاڵ میدیا دەبەن تا ئەو فەتوا و ڕایانە بدۆزنەوە كە لەگەڵ ئارەزووەكانیاندا دەگونجێن، ئەمەش لایەنی تەقوا و پارێزگاری لە ناو كۆمەڵگەدا لاواز كردووە. تێكچوونی بەها ئەخلاقییەكان و دووركەوتنەوە لە كولتووری كوردەواری، دەرەنجامی ئەو بێسەروبەرییەی تەكنەلۆژیایە كە بەرۆكی نەوەی نوێی گرتووە. لێرەدا ئەركی حكوومەتە كە بە هەستیارییەوە بێتە سەر خەت و سنوورێك بۆ ئەو بابەتانە دابنێت كە زیان بە ڕەوشتی گشتی دەگەیەنن. پێویستە دەسەڵات لە ڕێگەی ڕێكخستنەوەی كاتەكانی كاركردن و سنوورداركردنی ئینتەرنێت لە درەنگانی شەودا، كۆمەڵگە بەرەو ژیانێكی تەندروست ئاراستە بكاتەوە. گەڕانەوە بۆ فەرهەنگی «بەرەكەت لە بەیانیاندایە» و كەمكردنەوەی شەونخوونییە بێسوودەكان، هەنگاوێكی گرنگە بۆ پاراستنی نەوەی نوێ لە پەراوێزكەوتن و تێكچوونی شیرازەی خێزانی، چونكە بێ كۆنتڕۆڵكردنی ئەم دۆخە، داهاتوویەكی نادیار چاوەڕوانی ناسنامەی نەتەوەیی و ئایینیمان دەكات، با هەمووان بەوپەڕی تواناوە بۆ پاراستنی ڕەوشتی كوردایەتی و كەرامەتی ئایینی بەردەوام تێبكۆشین.
• چۆن مامۆستایانی ئایینیی كورد توانیویانە ببنە پارێزەری ڕاستەقینەی كەرامەتی ئافرەت و بەرپەرچی ئەو بوختانانە بدەنەوە كە دەخرێنە پاڵ پێگەی ژن لە ناوچەكەدا؟
- پێغەمبەری مەزن (دروودی خوای لەسەر بێت) لە فەرموودەیەكی پیرۆزدا ڕێنماییمان دەكات و دەفەرموێت: «خخَيْرُكُمْ خَيْرُكُمْ لِأَهْلِهِ، وَأَنَا خَيْرُكُمْ لِأَهْلِي» واتە: باشترینی ئێوە ئەو كەسەیە كە بۆ خێزان و ماڵ و منداڵی خۆی باشترین بێت و منیش لە هەمووتان باشترم بۆ خێزانی خۆم. ئەم فەرموودەیە دەریدەخات كە بنەمای ڕەوشتبەرزی و پیاوەتی لەوەدا كورت دەبێتەوە كە مرۆڤ چۆن مامەڵە لەگەڵ هاوسەرەكەیدا دەكات. ئافرەت لە ڕوانگەی ئیسلامەوە ئەمانەتێكی خوداییە لە گەردنی پیاودا، بۆیە ئەركی سەرشانی هاوسەرە كە بەو پەڕی ڕێزەوە مامەڵەی لەگەڵ بكات و سەرجەم مافە شەرعییەكانی لە دابینكردنی بژێوی، پۆشاك، خواردن و شوێنی نیشتەجێبوون بۆ فەراهەم بكات، بە جۆرێك كە شكۆ و كەرامەتی پارێزراو بێت. هەروەها بۆ پاراستنی قەوارەی خێزان و دووركەوتنەوە لە هەر جۆرە لادان و فیتنەیەك، پێویستە پەیوەندیی نێوان هاوسەران لەسەر بنەمای بەها ئەخلاقی و ئایینییەكان بێت. لەم سەردەمەی ئێستادا كە ئامرازەكانی تەكنەلۆژیا وەك ئینتەرنێت و یوتیوب و بەرنامە تەرفیهییەكان كاریگەریی نەرێنییان لەسەر خێزان دروست كردووە، دەبینین تێكەڵاوبوونی بێسەروبەر و ئاهەنگە نەشیاوەكان بوونەتە هۆی تێكچوونی شیرازەی زۆرێك لە ماڵەكان، لێرەدا ئەركی ئافرەتیشە كە بە وریایی و پارێزگارییەوە ڕەفتار بكات و نەبێتە هۆی دروستبوونی گومان و كێشە. دانانی سنوورێك بۆ پاراستنی ئافرەت لەو فیتنە و مەترسییانە، نەك تەنیا زەخت و گوشار نییە، بەڵكو قەڵغانێكی بەهێزە بۆ ئەوەی ئافرەت و خێزانەكەشی لە كارەساتی گەورە و ماڵوێرانی بپارێزرێن. تەنیا بەم هاوسەنگییە و بە پەیڕەوكردنی ڕێنماییە ئایینییەكان دەتوانین كۆمەڵگەیەكی ئارام و خێزانێكی بەختەوەر بونیاد بنێین.
• چۆن دەتوانرێت لە ڕێگەی یەكێتیی زانایانەوە سنوورێك بۆ گوتاری توندڕەوی سەر مینبەر و سۆشیاڵ میدیا دابنرێت، تا چیتر زیان بە ئایین، پرسی نەتەوەیی و كولتووری زانایانی كورد نەگەیەندرێت؟
-یەكێتیی زانایانی ئیسلامیی كوردستان ڕۆڵێكی كاریگەری لە چەسپاندنی بنەماكانی پێكەوەژیان و ڕەتكردنەوەی هزری توندڕەویدا گێڕاوە، چونكە توندڕەوی پەیامێكی چەواشەكارانە و هەڵەیە. بە گوێرەی دەقی پیرۆزی «ادع الي سبيل ربك بالحكمة والموعظة الحسنة»، دەبێت بانگەواز بۆ ئایینی پیرۆزی ئیسلام بە حیكمەت و ئامۆژگاریی جوان بێت. پێغەمبەری خودا (د.خ) لە مەدینە نموونەی هەرە بەرزی پاراستنی مافی جوو و مەسیحییەكان بووە. كۆمەڵگەی ئێمەش كە فرەئایینە و موسڵمان، مەسیحی، ئێزدی و سابیئەی تێدایە، پێویستی بە ڕێزگرتن لە بیروباوەڕی یەكتر هەیە. ڕێزگرتن لە ئایینەكانی دیكە لە ڕاستیدا پاراستنی شكۆ و پیرۆزیی ئایینی خۆمانە تا بێڕێزیی پێ نەكرێت. وەزارەتی ئەوقافیش لە ڕێگەی گوتاری هەفتانەی میانڕەوەوە، هەوڵی جددی بۆ بنبڕكردنی توندڕەوی دەدات. ئەگەر مامۆستایانی ئایینی پابەندی ئەو ڕێنماییە زانستییانە بن، نەك تەنیا خۆیان لە كێشە دەپارێزن، بەڵكو دەبنە هەوێنی دروستكردنی كۆمەڵگەیەكی تەبا و پڕ لە ئاشتی، كە هەموو پێكهاتە و ئایینەكان بەبێ جیاوازی تێیدا هەست بە ئارامی و تەبایی بكەن و دوور بن لە توندوتیژی و یەكترڕەتكردنەوە، تا لە نێو نیشتمانی خۆماندا بۆ هەمیشە ژیانێكی شایستە بۆ نەوەكانی داهاتوومان بە باشترین شێوە مسۆگەر بكەن.
