لە چوارچێوەی بەسەركردنەوەی كەسایەتییە ئایینی و كۆمەڵایەتییە دیارەكانی شاری كەركووك، ئەم دیمانە تایبەتەمان لەگەڵ زانایەكی ئایینی بەئەزموون و ناسراوی شارەكە كردووە كە ئەویش «مەلا مەحموود عەزیز شێخ بزێنی» ئەندامی لقی كەركووكی یەكێتیی زانایانی ئیسلامیی كوردستان و ئەندامی لێژنەی فەتوای كەركووكە و یەكێكە لە سیما هەرە دیارەكانی خزمەت لە بواری ئایینیدا و تەمەنی خۆی لەپێناو بڵاوكردنەوەی پەیامی ئاشتی و زانستە شەرعییەكاندا بەسەر بردووە، هەروەها ڕۆڵێكی بەرچاوی هەیە لە ڕێنماییكردنی كۆمەڵگە و وەڵامدانەوەی پرسە شەرعییەكان. بۆ قسەكردن لەسەر ئاوێتە بوونی ئایین و نیشتمانپەروەری ئەم دیمانەیمان لەگەڵی ساز كرد.

 

• نهێنیی تێكەڵبوونی ئیمان و نیشتمانپەروەری لای مەلای كورد چییە؟ ئایا ئەم هەستە لە ئایینەوە سەرچاوەی گرتووە، یان پێویستییەكی مێژوویی بووە بۆ ڕابەرایەتیكردنی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوە؟

- ئایینی ئیسلام ددان بە فرەچەشنیی نەتەوە و زماندا دەنێت، وەك لە قورئانی پیرۆزدا هاتووە: «وجعلناكم شعوباً وقبائل لتعارفوا»، لەم سۆنگەیەوە، زانایانی ئایینیی كورد لە شاری كەركووك، كە مێژوویەكی دێرینیان لەگەڵ كوردستانیبوونی شارەكەدا هەیە، هەمیشە پارێزەری ناسنامە و زمانی دایكی خۆیان بوون. لەم شارەدا زانایانی كورد وەك سیمبوولی ڕاستەقینەی نیشتمانپەروەری ناسراون، تەنانەت ئەو كەمینە زانا عەرەب و توركمانانەشی لەوێ نیشتەجێ بوون، بە هۆی ڕەوشت‌بەرزی و دادپەروەرییانەوە لەگەڵ كوردە یەكدەست و تەبا بوون.

یەكێك لەو كەسایەتییە مەزن و دیارانە، مامۆستا مەلا عومەر گومبەتی بوو، مودەڕیسی مەدرەسەی مەحموودولخال و سەرۆكی لێژنەی فەتوا بوو. لە ساڵی ١٩٥٨دا وەك یەكەم زانا لە كەركووك پێشوازی لە گەڕانەوەی مەلا مستەفا بارزانی كرد، هەروەها مامۆستا عەلی فەتحوڵڵا، كە پیاوێكی خاوەن پایەی كۆمەڵایەتی و ئەندامی لێژنەی فەتوا بوو، نموونەی شكۆمەندیی زانایانی ئەو سەردەمەی شارەكە بوو.

لە سەردەمی ستەمی ڕژێمی بەعسدا زانایانی كەركووك سڵیان لە چەوسانەوە نەدەكردەوە. مامۆستا ساڵحی ئیمام قاسم، لە كاتی شاڵاوەكانی ئەنفالدا ئازایانە لە كۆبوونەوەیەكی فەرمیدا ڕووبەڕووی بەرپرسانی ڕژێم بووەوە و داوای ڕاگرتنی ستەمی لە گەلی كورد كرد، ئەم هەڵوێستە نیشتمانییە بووە هۆی دەستگیركردنی، بەڵام مامۆستایانی دیكەی شارەكە بە یەكدەنگی پشتیان گرت و لە بەردەم سووكایەتی و هەڕەشە توندەكانی مودیری ئەمندا چۆكیان دانەدا. ئەم مێژووە پڕ سەروەرییە دەیسەلمێنێت كە زانایانی ئایینیی كەركووك جگە لە ڕاپەڕاندنی ئەركە شەرعییەكان، هەمیشە پێشەنگی خەباتی نەتەوەیی و پاراستنی شكۆی مرۆیی و نیشتمانی بوون.

• ئایا دەتوانین بڵێین مەلای كورد لە مێژوودا هەمیشە وەك سەنگەرێكی پتەو دژی زوڵم و ڕژێمە ستەمكارەكان وەستاوەتەوە؟

- زانایانی ئایینیی كورد لە كەركووك هەمیشە دژی ڕژێمی بەعس بوون و تەنیا بە زۆرەملێ بەشدارییان لە كۆبوونەوەكانیاندا دەكرد. حزبی بەعس باش دەیزانی كە زۆربەی مەلاكان كوردپەروەرن، كەسایەتییەكانی وەك شێخ عەلی، شێخ گەیلانی و شێخ یووسف لە تەكیەی تاڵەبانی، خزمەتێكی زۆری دۆزی ڕەوای كورد و شاری كەركووكیان كردووە، هەروەها مامۆستا حەمەئەمین باخەجنێری، كە سەرۆكی تەوعیەی دینی بوو، كەسایەتییەكی نیشتمانپەروەر و نەیاری سەرسەختی بەعس بوو. لە حوجرەكاندا زانای گەورە هەبوون وەك مامۆستا مەلا عومەر، كە من فەقێی ئەو بووم. مامۆستا عوسمان مەجیدی قوتبیش، هەرچەندە بە توركمانی دەدوا، بەڵام هەستی كوردایەتیی هەبوو و خاوەن ڕێزێكی بێوێنە بوو. پەیوەندیی نێوان مامۆستاكان وەك باوك و ڕۆڵە بوو، بە بێ جیاوازیی نەتەوەیی، ئەوان هەرگیز نەبوونە بەعسی و تەنیا لەژێر فشاردا لەگەڵیان دادەنیشتن، ئەم یەكگرتووییە بووە هەوێنی پاراستنی ناسنامەی نەتەوەیی و ڕێگری لە پلانەكانی ڕژێم دەكرد. مامۆستاكانی كورد لە شاری كوردستانپەروەری كەركووك هەمیشە پێشەنگی بەرگری و نیشتمانپەروەری بوون و قەت سەریان بۆ ستەمكار دانەنواند، مێژوو شاهیدی ئەم ڕاستییەیە.

• ڕۆڵی حوجرە و تەكیەكان لە پێگەیاندنی ئایینی ئیسلام و پاراستنی ناسنامەی نەتەوەیی كورد لە مێژوودا چۆن هەڵدەسەنگێنن؟

- لە ساڵانی شەستەكانی سەدەی ڕابردوودا لە شاری كەركووك حوجرە و فەقێكان تەنیا ناوەندی پەرستش نەبوون، بەڵكو ببوونە مەڵبەندی سەرەكیی گەشەپێدانی بیری نەتەوەیی و كوردایەتی، زۆربەی فەقێكانی ئەو سەردەمە پەیوەندییەكی توندوتۆڵیان بە پارتی دیموكراتی كوردستانەوە هەبوو، تەنانەت بەرپرسی لقی فەقێكانی كەركووك خۆی مەلایەكی ئایینی بوو، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی كە ئایین و نیشتمانپەروەری لە هەستی پاكی فەقێكاندا بە شێوەیەكی جوان یەكیان گرتبوو.

هەرچەندە جەوهەری ئایین لەسەر بنەمای خۆشەویستی و یەكبوونی ئیمانداران بەبێ جیاوازیی نەتەوەیی دامەزراوە، بەڵام كوردی كەركووك بەهۆی بوێری و پێگەی بەهێزیان، مزگەوتەكانیان بۆ خزمەتی دۆزی ڕەوای گەلەكەیان بەكار دەهێنا، لەو سەردەمەدا، وانە و وتارەكان بە كوردی بوون و لە كاتی دەسەڵاتی بەعسدا، مامۆستایان بە شارەزایی و بەكارهێنانی زمانێكی ناڕاستەوخۆ وەك «تەوریە و ئیستعارە»، خەڵكیان لە پیلانەكانی ڕژێم هۆشیار دەكردەوە.

كەسایەتییەكانی وەك مامۆستا عەلی فەتحوڵڵا، ئیبراهیم مەلا عەلی لەیلانی و عەلی ئەحمەد ئەفەندی، ڕۆڵێكی كاریگەریان لەم ڕێگەیەدا هەبوو، هەروەها مامۆستا عەلی حیكمەت ئەفەندی، كە لە یەك مزگەوتدا حەفتا فەقێی نیشتمانپەروەری پێگەیاندبوو، باشترین نموونەی ئەو زانا ئایینییانە بوو كە خزمەتی ئایین و نەتەوەیان بە ئاوێتەیی دەكرد.

• ئایا دەتوانین بڵێین ئەم مامۆستا و مەلایانە ڕێگر بوون لە بڵاوبوونەوەی فیكری توندڕەوی و توندوتیژی و پاراستنی كۆمەڵگە لە تەفەرەقە؟

- زانایانی ئایینی لە كەركووك هەمیشە دژی توندڕەوی و توندوتیژی بوون، بەردەوام جەختیان لە برایەتی دەكردەوە، لە وتارەكانیاندا ئایەتی «ولا تنازعوا فتفشلوا»یان بۆ ڕێگری لە تەفرەقە لە نێوان كورد، توركمان و عەرەبدا دەخوێندەوە، تەنانەت كاتێك گرژییە سیاسییەكان و هێرش بۆ سەر بارەگاكانی پارتی و یەكێتی ڕوویان دەدا، مەلاكانی شارەكە بە فەرموودەی «اتركوها فإنها منتنە» بەرپەرچی دەمارگیرییان دەدایەوە. ئەوان دژی شەڕ و حزبایەتی بوون، چونكە باوەڕیان وابوو ئاشتی بنەمای سەركەوتنە، ئەم هەڵوێستە كاریگەریی زۆری هەبوو لە پاراستنی سەقامگیری و دوورخستنەوەی مەترسیی دووبەرەكی، چونكە لای ئەوان هەمیشە تەبایی لە شەڕ و ناخۆشی باشتر و پیرۆزتر بووە بۆ هەمووان لە ناو شاری كەركووكی فرە نەتەوەدا.

• ڕۆڵی مامۆستا ئایینییە كوردەكانی كەركووك چۆن دەبینن لە چەسپاندنی كولتووری پێكەوەژیانی ئاشتییانە لە نێوان پێكهاتە جیاوازە ئایینی و نەتەوەییەكانی ئەو شارەدا؟

- لە مێژووی كەركووكدا زانایانی ئایینی كورد هێمایەكی درەوشاوەی تەبایی و هێزی نەتەوەیی بوون، ئەوان بە گیانی لێبوردەییەوە پەیوەندییەكی توندوتۆڵیان لەگەڵ پێكهاتە جیاوازەكانی وەك مەسیحی، كاكەیی و توركماندا هەبوو، ئەم پێكەوەژیانە گەیشتبووە ئاستێك كە مەسیحییە دێرینەكانی شارەكە بە كوردییەكی پاراو قسەیان دەكرد، وەك ئەو قەشەیەی كە دوای بیستنی وتارێكی جەژن، سەردانی مامۆستایەكی ئایینی كرد و ستایشی قووڵی پەیامە مرۆییەكانی ناو وتارەكەی كرد. كورد بەهۆی یەكدەستی و ڕەسەنایەتییانەوە، نەك هەر ڕێگرییان لە دروستبوونی دووبەرەكی دەكرد، بەڵكو دەستی برایەتییان بۆ توركمانە شیعەكانیش درێژ دەكرد، تەنانەت لە سەردەمی سەختی بەعسدا مامۆستا ئایینییە ناودارەكان بەوپەڕی ڕێزەوە بەشداریی ماتەمينی و بۆنەی پێكهاتەكانی دیكەیان دەكرد بۆ چەسپاندنی ئاشتیی كۆمەڵایەتی لە شارەكەدا، ئەم ڕەفتارە نیشتمانییانە وای كردبوو، كورد ببێتە چەقی كۆكەرەوەی هەموو ڕەنگەكان و پارێزەری سەرەكیی ناسنامەی فرەكولتووری كەركووك بێت. لەو سەردەمەدا، ئەركی پیرۆزی ئایینی و نەتەوەیی لە خزمەت مرۆڤایەتی و خاكدا بوون، بە جۆرێك كە هیچ ئاستەنگێك نەدەبووە بەربەست لەبەردەم ئەو یەكڕیزییە مێژووییەی نێوان پێكهاتەكان، ئەم مێژووە پڕ لە شانازییەی پێكەوەژیان بەرهەمی دانایی مەلای كورد و ڕێزگرتنی قووڵ بوو لە فرە ڕەنگی و جیاوازییەكان، كە كەركووكی كردبووە مەڵبەندێكی بێ وێنەی لێبوردەیی و خۆشەویستی لە تەواوی ناوچەكەدا بۆ هەمیشە بمێنێتەوە.

پەیوەندیی نێوان كورد و توركمان لە شاری كەركووك مێژوویەكی زۆر قووڵ و پڕ لە تەبایی و پێكەوەژیانی ئاشتییانەی هەیە، سەرەڕای هەندێك لە ناكۆكیی سیاسیی حزبی، بەڵام جەماوەری هەردوولا هەمیشە وەك یەك خێزان بوون، نانیان پێكەوە خواردووە و لە كار و بازاڕ و فەلاحەتدا شەریك بوون. ساڵی ١٩٨٣ لە قەڵای كەركووك خۆم گەواهیدەری دیمەنێكی پڕ لە متمانە بووم، كاتێك دراوسێیەكی توركمان كلیلی ماڵەكەی بە مام ڕەسووڵی كورد سپارد تا بیداتەوە بە منداڵەكانی، ئەمە نموونەی هەرە بەرزی ئەو ئەمانەت و دڵسافییە بوو كە لە نێوانیاندا هەبوو. بێگومان ئەو سەردەمە لێوانلێو بوو لە خۆشەویستی و ڕێز، دوور لە حەسوودی و كینە. من دوازدە ساڵی تەواو لە قەڵا ژیانم بردەسەر، جگە لە جوانی و برایەتی، هیچم لە توركمانەكان نەدی. ئەو متمانە قووڵە بنەمای ژیانیان بوو كە تێیدا كلیلی ماڵ بە یەكتری دەسپێردرا و دڵەكان بۆ یەكتر ئاوەڵا بوون، ئەم پێكەوەژیانە ڕەسەنە دەبێ ببێتە وانەیەكی گرینگ بۆ نەوەكانی ئێستا تا بزانن چۆن بەبێ جیاوازیی نەتەوەیی و بە ئاشتی و تەبایی پێكەوە ژیاوین. پێویستە ئەم مێژووە جوانە بپارێزرێت و نەكرێتە قوربانیی بەرژەوەندییە سیاسییە كاتییەكان، چونكە ڕەگ و ڕیشەی ئەم دوو نەتەوەیە لە ناو خاكی ئەم شارەدا پێكەوە ئاوێتە بووە و هیچ هێزێكی نەگریس ناتوانێت ئەم برایەتییە كۆن و مێژووییە تێك بدات، چونكە ئەوان خاوەنی یەك خاك و چارەنووسن.

• ئەركی مامۆستایانی ئایینی لە یەكخستنی گوتاری نیشتمانی، بەرەنگاربوونەوەی فیتنە و پاراستنی قەوارەی هەرێم لەم قۆناغەدا چییە و چۆن دەتوانن گیانی كوردپەروەری لە نێو كۆمەڵگەدا بەهێزتر بكەن؟

- مامۆستایانی ئایینی لە كەركووك هەمیشە پارێزەری ناسنامەی نەتەوەیی و ئایینی بوون، ئێمە وەك زانایانی كورد، ڕێگەمان نەدا پێگەی كورد لە لێژنەی فەتوا لاواز بكرێت و بە هەوڵەكانمان توانیمان زۆرینەی كورد بپارێزین و سەلماندمان كە دەوری ئێمە لە كەركووكدا بنەڕەتییە، سەبارەت بە گوتاری توندڕەوی و تەكفیری، لە ساڵانی ڕابردوودا هەوڵێكی زۆر هەبوو بۆ بڵاوكردنەوەی فیكری نامۆ و هێرشكردنە سەر نەریتە ئایینییەكانمان، بەڵام بە گوتارێكی هێمن و زانستی بەرەنگاریان بووینەوە و سەركەوتین، ئێستا كاریگەریی ئەو فیكرانە لەسەر گەنجان زۆر كەم بووەتەوە. لە لایەكی دیكەوە، لە پرسی یەكڕیزیدا هەوڵمان داوە كۆتایی بە ململانێی توندوتیژيی حزبایەتی بهێنین. ئێستا لە كەركووكدا گیانی كوردایەتی و نیشتمانپەروەری زاڵە بەسەر حزبایەتیدا، خەڵك گەیشتووەتە ئەو قەناعەتەی كە بەرژەوەندیی نەتەوەیی لە سەرووی هەموو شتێكەوەیە. ئێمە وەك مامۆستایانی ئایینی لە مەجلیس و كایە كۆمەڵایەتییەكاندا بەردەوام جەخت لەوە دەكەینەوە كە با هەمووان حزبی خۆیان خۆش بوێت، بەڵام نابێت ململانێی حزبی ببێتە هۆی دووبەرەكی. ئەركی ئێمە پاراستنی ئەو یەكڕیزییەیە كە زامنی مانەوەی قەوارەی هەرێم و پاراستنی مافە نەتەوەییەكانمانە لەم شارەدا، چونكە نیشتمانپەروەری تاقە ڕێگەی سەركەوتنە لەم قۆناغە هەستیارەدا. دەبێت هەمووان بۆ یەك ئامانج تێبكۆشین تاكو كورد وەك نەتەوەیەكی بەهێز و یەكگرتوو بمێنێتەوە. مێژووی كەركووك دەیسەلمێنێت كە ڕۆڵی زانایان لە چارەسەركردنی كێشە كۆمەڵایەتییەكان و سوڵحی پێكهاتەكاندا هەمیشە كاریگەر بووە و لە داهاتووشدا وەك پێویستییەكی گرنگ دەمێنێتەوە.