(*) 

عێراق و هەرێمی كوردستان یەكێك لە هەستیارترین قۆناغەكانی دوای ساڵی ٢٠٠٣ بەڕێ دەكەن، ئەمەش نەك تەنیا بە هۆی تەنگژە ناوخۆییە درێژخایەنەكانی پەیوەست بە پرسی بنیادنانی دەوڵەت و دابەشكردنی دەسەڵات و سامان، بەڵكو بە هۆی ئەو گۆڕانكارییە خێرایانەی لە ئاستی ناوچەیی و نێودەوڵەتیدا هاتوونەتە ئاراوە. هەڵكشانی ململانێی نێوان ئەمریكا و ئێران، چڕبوونەوەی فشارەكانی واشنتۆن بۆ سەر بەغدا، پرسی كۆنتڕۆڵكردنی چەك لەلایەن دەوڵەتەوە و دووبارە ڕێكخستنەوەی مانەوەی هێزەكانی ئەمریكا، هەموو ئەمانە ئاماژەن بۆ دەستپێكی قۆناغێكی نوێ كە لە ڕووی ناوەڕۆكەوە لە قۆناغەكانی پێشوو جیاوازە.

لەم نێوەندەدا، هەرێمی كوردستان لە دەرەوەی ئەم هاوكێشەیە نییە، بەڵكو بەهۆی پێگە ستراتیژییەكەی، پەیوەندییە سیاسی و ئەمنییەكانی لەگەڵ ڕۆژاوا و نزیكیی لە ئێران و توركیا، زیاتر لە هەر لایەنێكی دی دەكەوێتە ژێر كاریگەریی ئەم وەرچەرخانانە. بۆیە چیتر پرسەكە تەنیا داهاتووی پەیوەندییەكانی هەولێر و بەغدا نییە، بەڵكو پەیوەستە بە شوێن پێی عێراق و هەرێم لەو سیستەمە نوێیەی ناوچەكە كە لەژێر كاریگەریی ململانێی هێز و بەرژەوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا خەریكە شێوە دەگرێت.

• عێراق لە نێوان واشنتۆن و تاراندا: ئایا كاتی كۆتاییهاتنی سیاسەتی هاوسەنگی هاتووە؟

عێراق ماوەیەكی زۆر پەیڕەوی لە سیاسەتێكی ورد كردووە كە لەسەر بنەمای دروستكردنی هاوسەنگی لەنێوان ئەمریكا و ئێران بونیاد نراوە. بەغدا لە بوارەكانی دارایی، سەربازی و دیپلۆماسیدا پێویستی بە واشنتۆن هەبووە، لە هەمان كاتدا بەهۆی جوگرافیا و مێژووەوە، پەیوەندییەكی قووڵی سیاسی، ئابووری و ئەمنی لەگەڵ تاراندا هەیە. ئەم هاوكێشەیە وای كردبوو عێراق تا ڕادەیەك بتوانێت خۆی لە لایەنگریی تەواو بۆ یەكێك لەو دوو جەمسەرە بپارێزێت.

بەڵام پێشهاتە نوێیەكان ئاماژە بەوە دەكەن، بەردەوامیی ئەم سیاسەتە خەریكە دەبێتە مەحاڵ. واشنتۆن چیتر وەك ڕاستییەكی جوگرافی سەیری هەژموونی ئێران ناكات، بەڵكو پەیوەندییەكانی لەگەڵ بەغدا بەستووەتەوە بە توانای دەوڵەت بۆ سەپاندنی دەسەڵاتی تەواو بەسەر كایە ئەمنی و داراییەكاندا. ئەم گۆڕانكارییە لە سزاكانی ساڵی ٢٠٢٦دا بە ڕوونی دەركەوت، كاتێك ئەمریكا چەندین سەركردەی گرووپە چەكدارەكان و قەوارە ئابوورییەكانی عێراقی كردە ئامانج بە تۆمەتی خزمەتكردنی تۆڕەكانی سەر بە تاران.

لێرەوە فشارەكانی ئەمریكا لە ئاستی دیپلۆماسییەوە گۆڕاون بۆ فشار لەسەر كەرتە هەستیارەكانی وەك وزە، بانك و پەیوەندییە ئابوورییەكان. چونكە عێراق دەوڵەتێكی نەوتییە و پشت بە داهاتی دۆلار دەبەستێت، هەر بەربەستێكی ئەمریكی كاریگەریی گەورەی لەسەر ئابووری، نرخی دراو و وەبەرهێنانی دەبێت. ئالنگاریی ڕاستەقینەی بەغدا، هەڵبژاردن نییە لەنێوان واشنتۆن و تاران، بەڵكو گواستنەوەیە بەرەو بڕیاری نیشتمانیی سەربەخۆ.

لەم نێوەندەدا، پرسی گرووپە چەكدارەكان هەستیارترین تاقیكردنەوەیە بۆ دەوڵەت. ئەمریكا فشار دەكات بۆ كۆتاییهێنان بە توانای ئەو گرووپانەی بە شێوەیەكی سەربەخۆ بڕیاری سەربازی دەدەن. دروشمی «چەك تەنیا لەدەستی دەوڵەتدا بێت» تەنیا گوتارێكی سیاسی نییە، بەڵكو پەیوەستە بە خودی چەمكی سەروەرییەوە. دەوڵەت ناتوانێت سیاسەتێكی دەرەوەی سەربەخۆ پەیڕەو بكات، ئەگەر هێزێك لەناو خاكی خۆیدا هەبێت بڕیاری جەنگ بدات، بەبێ گەڕانەوە بۆ دامەزراوە دەستوورییەكان. چارەسەری ئەم كێشەیەش تەنیا بە «هێز» نابێت، بەڵكو پێویستی بە پرۆسەیەكی سیاسی، ئەمنی و یاسایی هەیە بۆ تێكەڵكردنی ئەو هێزانە لەناو دەزگا فەرمییەكاندا.

سەركەوتن لەم هەنگاوەدا نیشانەی تێپەڕبوونی عێراقە لە قۆناغی «بەڕێوەبردنی هاوسەنگییەكان» بۆ قۆناغی «بونیادنانی دەوڵەتێكی ڕاستەقینە». لەلایەكی دیكەوە، كشانەوەی سەربازیی ئەمریكا بە واتای كۆتایی هەژموونی ئەو وڵاتە نایەت. واشنتۆن خاوەنی ئامرازی دارایی، ئابووری و دیپلۆماسیی زۆر بەهێزە كە دەتوانێت لە ڕێگەیانەوە كاریگەری لەسەر بڕیارەكان دابنێت. پەیوەندیی نێوان عێراق و سیستەمی دارایی جیهانی هێزێكی زۆر دەداتە واشنتۆن بۆ فشاركردن.

ئەم هاوكێشەیە بەرپرسیارێتییەكی گەورە دەخاتە سەر شانی بەغدا. پێویستە عێراق لە لایەك جەخت لەسەر سەروەریی بكاتەوە و ڕێگە نەدات خاكەكەی ببێتە گۆڕەپانی ململانێكان، لە لایەكی دیكەشەوە ناتوانێت گرنگیی بەستراوەیی ئابووری خۆی بە ئەمریكا پشتگوێ بخات. بونیادنانی دەوڵەتێكی خاوەن بڕیاری نیشتمانی تاقە ڕێگەیە بۆ ڕزگاربوون لە فشاری جەمسەرەكان و پاراستنی بەرژەوەندییە باڵاكانی گەلی عێراق لە قۆناغی ئێستا و داهاتوودا.

 

• هەرێمی كوردستان: لە پەراوێزی ململانێوە بۆ چەقەكەی

بۆ ماوەیەكی درێژ وا دەزانرا كە هەرێمی كوردستان دەتوانێت پێگەیەكی ئارامی ڕێژەیی و دوور لە ململانێ گەورە هەرێمییەكان بۆ خۆی بپارێزێت، بەڵام ڕووداوەكانی ساڵی ٢٠٢٦ سنوورداریی ئەم تێڕوانینەیان نیشان دا. هەرێم كەوتە بەر شەپۆلێكی فراوانی هێرشی مووشەكی و فڕۆكەی بێفڕۆكەوان، كە نەك هەر پێگە ئەمنییەكان، بەڵكو كەرتی ئابووری، دامەزراوەكانی وزە و ناوچە مەدەنییەكانیشی گرتەوە. بەمەش پێگەی جوگرافیی هەرێم نەك تەنیا سوودێكی ستراتیژی نەما، بەڵكو بوو بە سەرچاوەیەك بۆ مەترسییەكانیش.

هەرێمی كوردستان ئەمڕۆ لەبەردەم تەحەددییەكی فرەڕەهادایە، لە لایەك پێویستی بە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و وڵاتانی ڕۆژاوا هەیە وەك هاوبەشێكی گرنگی بواری ئاسایش، وەبەرهێنان و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان، لە لایەكی دیكەشەوە بەهۆی جوگرافیا، بازرگانی و ئاسایشی سنوورەكانەوە پێویستی بە پەیوەندییەكی جێگیر لەگەڵ ئێران هەیە. هاوكات توركیا وەك هاوبەشێكی ئابووری و ڕێڕەوێكی سەرەكی بۆ وزە و بازرگانی دەبینێت، لە هەمان كاتیشدا ناتوانێت چاوپۆشی لە بەغدا بكات، وەك خاوەن دەسەڵاتە سیادییە فیدڕاڵییەكان و سەرچاوەی سەرەكیی بەشێكی زۆری بوودجە و شایستە داراییەكانی.

ئەم چوار لایەنە (واشنتن، بەغدا، تاران و ئەنقەرە) ئەو ژینگە ستراتیژییەن كە هەرێمی كوردستانی تێدا دەجووڵێتەوە، هەر جۆرە تێكچوونێكی گەورە لە یەكێك لەم پەیوەندییانەدا، ڕاستەوخۆ كاردانەوەی لەسەر ئاسایش و ئابووریی هەرێم دەبێت.

 

• كێشەی ناوخۆیی هەرێمی كوردستان

مەترسییە دەرەكییەكان تەنیا تەحەددی نین. بۆ هەرێمی كوردستان و زۆر قورسە بەرەوڕووی ژینگەیەكی هەرێمیی شێواو ببێتەوە، لە كاتێكدا خۆی لە ناوخۆدا بەدەست لێكترازانی سیاسی، دواكەوتنی تەواوكردنی دامەزراوەكانی دەسەڵاتی جێبەجێكردن و قەیرانە بەردەوامەكانی مووچە و داهاتی نەوت و پەیوەندییە داراییەكانی لەگەڵ بەغدا دەناڵێنێت.

بەردەوامیی ناكۆكیی نێوان هێزە سیاسییە سەرەكییەكان تەنیا وەك ململانێیەكی حزبی لەسەر پۆست و دابەشكردنی دەسەڵات نابینرێت، چونكە لێكەوتەكانی ئێستا دەست دەخەنە سەر توانای ستراتیژیی هەرێم بۆ وتوێژ لەگەڵ بەغدا و مامەڵەكردن لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ و ڕووبەڕووبوونەوەی مەترسییە ئەمنییەكان. لە قۆناغە سەقامگیرەكاندا، سیستمە سیاسییەكان دەتوانن بەرگەی كێبڕكێی ناوخۆیی بگرن، بەڵام لەو قۆناغانەی كە هاوسەنگییە هەرێمییەكان دووبارە دادەڕێژرێنەوە، لێكترازانی ناوخۆیی دەبێتە خاڵێكی لاوازی كوشندە. بۆیە، پێكهێنانی دامەزراوەی سیاسیی جێگیر و یەكخستنی بڕیاری ئەمنی و سیاسی، چیتر تەنیا داخوازییەكی چاكسازیی ناوخۆیی نییە، بەڵكو بووەتە بەشێك لە پێویستییەكانی ئاسایشی نەتەوەیی هەرێم.

 

• بەغدا و هەولێر: پێویستیی پێناسەكردنەوەی پەیوەندییەكان

گۆڕانكارییەكانی ئێستا، سەرەڕای مەترسییەكانیان، دەرفەتێك دەڕەخسێنن بۆ دووبارە داڕشتنەوەی پەیوەندییەكانی نێوان بەغدا و هەولێر. ناكۆكییەكانی پەیوەست بە نەوت، بوودجە، مووچە و دەسەڵاتەكان، ساڵانێكی زۆرە وزەی هەردوولایان بەفیڕۆ داوە. زۆرجار پرسە دەستوورییەكان كراونەتە ئامرازی ململانێی سیاسی، لە كاتێكدا كێشە بنەڕەتییەكان بەبێ چارەسەری كۆتایی ماونەتەوە.

بەڵام، ژینگەی ئێستای ناوچەكە لۆژیكێكی جیاواز دەسەپێنێت، لاوازكردنی بەغدا خزمەت بە هەولێر ناكات، هەروەها لاوازكردنی هەرێمی كوردستانیش دەوڵەتی عێراق بەهێز ناكات. بەپێچەوانەوە، بوونی حكومەتێكی فیدراڵیی بەهێزی دەستووری و هەرێمێكی سەقامگیر كە لە مافە دەستوورییەكانی بەهرەمەند بێت، دەتوانن پێكەوە بنكەیەكی پتەوتر بن بۆ پاراستنی عێراق. ئەمەش پێویستی بەوەیە لە لۆژیكی «كێ چی بەردەكەوێت؟» بگوێزینەوە بۆ لۆژیكی «چۆن هاوبەشییەكی فیدڕاڵیی بەردەوام بنیاد بنێین؟» ئەمەش پێویستی بە چارەسەركردنی دۆسیە دارایی و نەوتییەكان هەیە لە چوارچێوەی یاسایی جێگیردا، بە جۆرێك مووچەی هاووڵاتیان نەبێتە بەشێك لە ململانێ سیاسییەكان.

 

• مەترسییە ئابوورییەكان: لاوازترین ئەڵقە

ڕەنگە لێكەوتە ئابوورییەكانی ململانێكان لە درێژخایەندا مەترسیدارتر بن لە ڕووبەڕووبوونەوە سەربازییەكان. هەرێمی كوردستان بە ڕادەیەكی زۆر پشت بە كەرتی وزە و پەیوەندییە بازرگانییەكانی لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ دەبەستێت، بۆیە بەردەوامیی بەئامانجگرتنی كێڵگە نەوتی و گازییەكان، یان كشانەوەی كۆمپانیا بیانییەكان، قەیرانە داراییەكە چەند هێندە دەكات.

هەروەها عێراق بە گشتی هێشتا بە شێوەیەكی نائاسایی بۆ دابینكردنی بوودجە پشتی بە نەوت بەستووە. ئەمەش واتای ئەوەیە هەر جۆرە پەككەوتنێكی درێژخایەن لە بەرهەمهێنان، هەناردەكردن، یان سیستمی دارایی، بەغدا و هەولێر پێكەوە دەخاتە بەردەم تەحەدییەكی گەورە. لێرەوە پێویستیی هەمەجۆركردنی سەرچاوەكانی داهات وەك پرسێكی «ئاسایشی نەتەوەیی» دەردەكەوێت نەك تەنیا بەرنامەیەكی ئابووری.

 

• ئایا واشنتن دەتوانێت هاوكێشەی عێراق بگۆڕێت؟

ئەمریكا كارتی فشاری بەهێزی لەبەردەستە، بەڵام بە تەنیا ناتوانێت عێراق دووبارە دابڕێژێتەوە. كۆمەڵگەی عێراقی ئاڵۆزە و هەژموونی ئێران تەنیا دیاردەیەكی سەربازی نییە، بەڵكو ڕەهەندی سیاسی، ئابووری، كۆمەڵایەتی و ئایینی هەیە كە بە درێژایی دەیان ساڵ كەڵەكە بووە. هەوڵدان بۆ كۆتاییهێنان بەم هەژموونە بە شێوەیەكی خێرا و زۆرەملێ، ڕەنگە بشێوی بەدوای خۆیدا بهێنێت، نەك سەقامگیری.

باشترین بژاردە بۆ عێراق ئەوەیە ڕێگە نەدات ببێتە گۆڕەپانی یەكلاكردنەوەی ململانێی پڕۆژەكانی ئەمریكا و ئێران. عێراق ناچار نییە نە «ئەمریكی» بێت و نە «ئێرانی»، بەڵكو پێویستە پێش هەر شتێك «عێراقی» بێت و پەیوەندییەكانی لەسەر بنەمای بەرژەوەندیی نیشتمانیی هاوبەش بێت.

 

• سێ سیناریۆ بۆ قۆناغی داهاتوو

دەكرێت سێ ئاراستەی سەرەكی بۆ داهاتوو وێنا بكرێت:

•  سیناریۆی یەكەم: (سەركەوتنی دەوڵەت لە گێڕانەوەی هاوسەنگی): تێیدا بەغدا دەتوانێت هەنگاو بە هەنگاو گرووپە چەكدارەكان كۆنتڕۆڵ بكات و پەیوەندییەكانی لەگەڵ واشنتن و تاران ڕێك بخاتەوە، لەگەڵ گەیشتن بە ڕێككەوتنێكی بەردەوام لەگەڵ هەرێمی كوردستان. ئەمە باشترین سیناریۆیە، بەڵام پێویستی بە ئیرادەیەكی دامەزراوەیی و تەبایی سیاسیی ناوخۆیی هەیە.

•  سیناریۆی دووەم: (بەردەوامیی سیاسەتی بەڕێوەبردنی قەیرانەكان): تێیدا نە ڕووبەڕووبوونەوەیەكی گەورە ڕوودەدات و نە چارەسەرێكی ڕاستەقینە. ناكۆكییەكانی هەولێر و بەغدا بەردەوام دەبن، كێشەی چەك بێ چارەسەر دەمێنێتەوە و فشارەكانی ئەمریكاش بەردەوام دەبن. ئەمە ئاسانترین سیناریۆیە لە كورتخایەندا، بەڵام مەترسییەكی كەڵەكەبووی گەورەی تێدایە.

• سیناریۆی سێیەم: (گۆڕانی عێراق بۆ گۆڕەپانی ململانێی كراوە): مەترسیدارترین سیناریۆیە، كە تێیدا ململانێی ئەمریكا و ئێران دەگاتە ئاستێك خاكی عێراق بە شێوەیەكی ڕاستەوخۆ بەكاربهێنرێت. لەم دۆخەدا بەرژەوەندییەكان و دامەزراوەكانی وزە و بازرگانی زیانی گەورەیان پێ دەگات و هەرێمی كوردستانیش بە هۆی پێگە و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكانیەوە دەبێتە ناوەندی ململانێكان.

بۆیە، ڕێگریكردن لە سیناریۆی سێیەم دەبێت ببێتە كارە لەپێشینە نیشتمانییە هاوبەشەكانی نێوان بەغدا و هەولێر.

 

• دەبێت هەرێمی كوردستان چی بكات؟

پێویستە سەركردایەتیی سیاسیی هەرێم پێداچوونەوەیەكی گشتگیر بۆ ئەولەوییەتەكانی قۆناغی داهاتوو بكات:

• یەكەم: پێویستە پەلە بكرێت لە كۆتاییهێنان بە ناكۆكییە ناوخۆیییەكان و كاراكردنەوەی دامەزراوەكان، چونكە لە بارودۆخە نائاساییەكاندا، یەكڕیزیی بڕیاری سیاسی، زۆر گرنگترە لە دەستكەوتی كاتیی حزبی.

• دووەم: پێویستە پەیوەندییەكان لەگەڵ بەغدا لە ئاستی «بەڕێوەبردنی تەنگژەكان»ـەوە بۆ «هاوبەشیی ستراتیژی» پەرەیان پێ بدرێت، بەتایبەت لە بوارەكانی بەرگریی ئاسمانی، پاراستنی سنوورەكان، وزە و سیاسەتی دەرەوە.

• سێیەم: پێویستە هەرێم پارێزگاری لە پەیوەندییە ستراتیژییەكانی خۆی لەگەڵ ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و وڵاتانی ڕۆژاوا بكات، بەبێ ئەوەی ببێتە سەكۆیەك بۆ ململانێ لەگەڵ ئێران.

• چوارەم: هەرێم پێویستی بە سیاسەتێكی ڕوون هەیە بەرانبەر تاران كە لەسەر بنەمای «دراوسێیەتیی باش» و «دەستوەرنەدان لە كاروباری یەكتری» بێت، لە هەمان كاتدا جەخت لەوە بكرێتەوە كە ئاسایشی خاك و هاووڵاتییانی هەرێم هێڵی سوورە و ناتوانرێت ببەزێنرێت.

• پێنجەم: پێویستە ستراتیژیی ئابووریی هەرێم سەرلەنوێ دابڕێژرێتەوە، ئەویش لە ڕێگەی كەمكردنەوەی پشتوەستن بە نەوت، هاندانی كەرتەكانی كشتوكاڵ، پیشەسازی، گەشتیاری، وەبەرهێنان و تەكنەلۆژیا، هەروەها گرێدانەوەی گەشەپێدانی ئابووری بە چەمكی ئاسایشی نەتەوەییەوە.

 

(*)

 

شرۆڤەكاری سیاسیی سەربەخۆ

بۆ گوڵانی نووسیوە