هەر وەک ڕوون و ئاشکرایە، زۆربەی ڕێکەوتن و هەماهەنگییە هەرێمییەکان لە مێژووی نوێی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ، کاریگەرییان لەسەر دۆزی کورد هەبووە. هەندێک لەم ڕێکەوتنانە بە ئامانجی پاراستنی سنوور، ئاسایش و بەرژەوەندییە نیشتیمانییەکان دامەزراون، بەڵام لە ئەنجامی گۆڕانی هاوسەنگیی هێز و ڕێکخستنەوەی ئاسایشی ناوچەکەدا، کاریگەرییان لەسەر جوڵانەوە و داواکارییە نەتەوەییەکانی کورد هەبووە. لەبەر ئەمە، پەیوەندیی نێوان هەماهەنگییە هەرێمییەکان و دۆزی کورد نابێت تەنها لە چوارچێوەی ئامانجە فەرمییەکانی ئەو ڕێکەوتنانەدا بخوێندرێتەوە، بەڵکو دەبێت ئەنجامە ناڕاستەوخۆ و کاریگەرییە جیۆپۆلیتیکییەکانیان لەسەر هاوسەنگیی هێز و پێکهاتەی ئاسایشی ناوچەکەش لەبەرچاو بگیرێت.

لەم ڕوانگەیەوە، ئەم گوتارە هەوڵ دەدات پەیوەندیی نێوان هەماهەنگییە هەرێمییەکان و دۆزی کورد لە ڕوانگەیەکی جیۆپۆلیتیکییەوە بخوێنێتەوە، بە تایبەتی لە ڕێگەی شیکردنەوەی ڕێکەوتنی مەککە و ئەو گۆڕانکارییەی لە ڕێکخستنی هێز و ئاسایشی ناوچەکەدا دەتوانێت دروستی بکات. مەبەست تەنها ناساندنی ڕێکەوتنەکە نییە، بەڵکو تێگەیشتنە لەوەی چۆن هەماهەنگییە سیاسی، ئەمنی و ستراتیژییەکان دەتوانن پێگەی هەرێمی کوردستان لە نەزمی هەرێمیی نوێی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا کاریگەری پێوە بکەن.

ڕێکەوتنی مەککە و گۆڕانی هاوسەنگیی هێز، کە بە ڕێکەوتنی بەرگریی هاوبەشی مەککە ناسراوە، لە ٧ی ئابی ٢٠٢٦ لە مەککە لەنێوان سعودیە، تورکیا و پاکستان واژۆ کرا. بنەمای سەرەکیی ڕێکەوتنەکە بریتییە لە بەهێزکردنی بەرگریی هاوبەش و توانای ڕادەستاندن، بە جۆرێک کە هێرشێکی چەکداری بۆ سەر یەکێک لە سێ وڵاتەکە بە هێرشێک بۆ سەر هەرسێکیان دادەنرێت. هەروەها، ڕێکەوتنەکە پەرەپێدانی هەماهەنگیی بەرگری و هەماهەنگیی سیاسی و سەربازی لەنێوان سێ وڵاتەکە دەخاتە ناو چوارچێوەیەکی هاوبەش. لەگەڵ ئەوەشدا، لایەنە بەشداربووەکان جەختیان لەوە کردووەتەوە کە ڕێکەوتنەکە بە ئامانجی دروستکردنی بلۆکێکی دژی لایەنێکی دیاریکراو نییە. بۆیە، نابێت ڕێکەوتنی مەککە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ وەک ڕێکەوتنێکی دژی دۆزی کورد پێناسە بکرێت؛ بەڵکو پێویستە کاریگەرییە ناڕاستەوخۆ و ئەگەرییەکانی لە ئەنجامی گۆڕانی هاوسەنگیی هێز و ڕێکخستنی نوێی پەیوەندییە هەرێمییەکانەوە لەسەر پێگەی هەرێمی کوردستان لێک بدرێنەوە.

ئەگەر لە ڕوانگەیەکی مێژووییەوە سەیری ڕێکەوتن و هەماهەنگییە هەرێمییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بکەین، دەبینین کە پەیوەندیی نێوان ڕێکخستنی هێزی هەرێمی و دۆزی کورد شتێکی نوێ نییە، بەڵکو ڕەگ و ڕیشەی لە ڕێکخستنەوەی نەخشەی سیاسی و سنووریی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە سەدەی بیستەمدا هەیە. بە نموونە، پەیمانی لۆزان لە ساڵی ١٩٢٣ و ڕێکەوتنی ئەنقەرە لە ساڵی ١٩٢٦، هەر یەکەیان بە شێوەیەکی جیاواز کاریگەرییان لەسەر دیاریکردنی سنوور و ڕێکخستنی سیاسیی ناوچەکە هەبووە. بە تایبەتی، ڕێکەوتنی ئەنقەرەی ١٩٢٦ پەیوەندیی بە کێشەی ولایەتی موسڵ و دیاریکردنی سنووری نێوان تورکیا و عێراقەوە هەبوو و بەشێکی گرنگ لە دۆخی سنووریی نوێی ناوچەکەی دیاریکرد.

لە ساڵی ١٩٣٧دا، پەیمانی سەعد ئاباد لەنێوان تورکیا، ئێران، عێراق و ئەفغانستان، چوارچێوەیەکی هەرێمی بۆ هەماهەنگی و نەهێشتنی ململا‌نێی نێوان دەوڵەتە بەشداربووەکان دابین کرد. لەبەر ئەوەی سێ لە دەوڵەتە سەرەکییەکانی پەیمانەکە خاکی کوردستانیان لە ناو سنووری خۆیاندا هەبوو، هەرچەندە دۆزی کورد ئامانجی فەرمیی پەیمانەکە نەبوو، بەڵام لە خوێندنەوەی جیۆپۆلیتیکیی دواتردا دەتوانرێت کاریگەرییە ناڕاستەوخۆکانی لەسەر جوڵانەوە کوردییە سنوورییەکان لێک بدرێتەوە. لێرەدا جیاکردنەوەی نێوان دەقی فەرمیی پەیمان و ئەنجامە ناڕاستەوخۆکانی زۆر گرنگە.

هەمان پەیوەندی لە پەیمانی بەغدا لە ساڵی ١٩٥٥دا بە شێوەیەکی تر دەردەکەوێت. ئەم پەیمانە لە چوارچێوەی ئاسایشی جەنگی سارددا بۆ هەماهەنگیی ئاسایشی و سیاسی دامەزرا و، هەرچەندە دۆزی کورد ئامانجی سەرەکیی ئەو ڕێکخستنە نەبوو، بەڵام هەماهەنگیی ئەمنی و سیاسیی دەوڵەتە ناوچەییەکان دەتوانێت لە چوارچێوەی فراوانتری مێژووی دۆزی کورددا لێک بدرێتەوە.

لە نێوان ئەم نموونانەدا، ڕێکەوتنی ئەلجەزائیر لە ساڵی ١٩٧٥ پەیوەندییەکی ڕوونتر بە دۆزی کوردەوە هەبوو. ڕێکەوتنەکە لەنێوان ئێران و عێراق بۆ چارەسەرکردنی بەشێک لە ناکۆکییە سنوورییەکان و کەمکردنەوەی ململا‌نێی نێوان دوو وڵات واژۆ کرا، بەڵام گۆڕینی سیاسەتی ئێران و وەستاندنی پشتگیریی بزووتنەوەی کوردیی عێراق، کاریگەرییەکی گرنگی لەسەر شۆڕشی ئەیلول دانا و لە کۆتاییدا بووە هۆی کۆتاییهاتنی ئەو قۆناغە لە شۆڕشەکە.

لە دەیەکانی ١٩٨٠ و ١٩٩٠شدا، هەماهەنگییە ئەمنییەکانی نێوان تورکیا، عێراق و ئێران لە هەندێک قۆناغدا بە بابەتی سنوور، ئاسایش و ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ بزووتنەوە کوردییەکان پەیوەندییان هەبوو. ئەم مێژووە نیشان دەدات کە هەماهەنگییە هەرێمییەکان هەمیشە بە شێوەی ڕاستەوخۆ بۆ دۆزی کورد دانەڕێژراون، بەڵام گۆڕینی هاوسەنگیی هێز و پەیوەندییە ئەمنییەکان دەتوانێت کاریگەرییەکی گرنگی لەسەر ئەو دۆزە دروست بکات.

پاشان دوای ٢٠٠٣ و گۆڕانی نەزمی هەرێمی، گۆڕانی نەخشەی سیاسیی عێراق و هاوسەنگیی هێز لە ناوچەکەدا، شێوەی هەماهەنگییە هەرێمییەکانیشی گۆڕی. هەرێمی کوردستان لە عێراقدا بە پێگەیەکی سیاسی و ئەمنیی دیاریکراوتر گەیشت، لە هەمان کاتدا دۆزی کورد لە سوریا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش بووە بەشێک لە ململا‌نێی نوێی هێزە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکان.

پرۆسەی ئەستانە لە ساڵی ٢٠١٧ و هەماهەنگیی نێوان تورکیا، ئێران و ڕووسیا لەسەر دۆخی سوریا نموونەیەکی گرنگی ئەم نەزمی نوێیەیە. لەو چوارچێوەیەدا، دۆزی کورد لە سوریا و پەیوەندییەکانی بە ئاسایشی تورکیا و ڕێکخستنی دۆخی سوریا، بووە بەشێک لە پرۆسەی فراوانتری دانانی هاوسەنگیی هێز لە ناوچەکەدا.

بەم پێیە، ئەزموونی مێژوویی نیشان دەدات کە ڕێکەوتن و هەماهەنگییە هەرێمییەکان دەتوانن، جگە لە ئامانجە فەرمییەکانیان، لە ڕێگەی گۆڕینی هاوسەنگیی هێز، هەماهەنگیی ئەمنی و کۆنترۆڵکردنی ڕێڕەوە ستراتیژییەکانەوە، کاریگەرییان لەسەر دۆزی کورد هەبێت.

سەبارەت بە ڕێکەوتنی مەککە و پێگەی هەرێمی کوردستان، لە چوارچێوەی مێژوویی و جیۆپۆلیتیکییەدا، دەتوانرێت ڕێکەوتنی مەککە وەک نموونەیەکی نوێی هەماهەنگیی هەرێمی بخوێندرێتەوە. گرنگیی ڕێکەوتنەکە تەنها لە ناوەڕۆکی فەرمیی بەرگریی هاوبەشەکەیدا نییە، بەڵکو لە ژینگەی جیۆپۆلیتیکییەکەشدا هەیە؛ ژینگەیەک کە تێیدا دەوڵەتەکانی ناوچەکە هەوڵ دەدەن ڕێکخستنی هێز، ئاسایش و پەیوەندییە ستراتیژییەکانیان دووبارە پێناسە بکەنەوە.

لەم ڕوانگەیەوە، پرسیاری سەرەکی ئەوە نییە کە ئایا ڕێکەوتنی مەککە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ دژی دۆزی کوردە یان نا؛ بەڵکو ئەوەیە کە ئەم ڕێکخستنە نوێیەی هێز چۆن دەتوانێت پێگەی هەرێمی کوردستان لە نەزمی نوێی هەرێمی ناوچەکەدا بگۆڕێت.

هەرێمی کوردستان لە ڕووی جوگرافییەوە لە شوێنێکی ستراتیژی هەڵکەوتووە؛ چونکە لە باکووری عێراق و لە نزیکی سنووری تورکیا و ئێرانە و دەتوانێت بەشێک بێت لە پەیوەندییەکانی نێوان عێراق، تورکیا و بازاڕە ئەوروپییەکان. بۆیە، گرنگیی هەرێم تەنها لە سەرچاوەکانی وزەدا نییە، بەڵکو لە پێگەی جوگرافی و توانای بەستنەوەی ژینگە ئابووری و ستراتیژییە جیاوازەکانیشدا دەبینرێت.

سەبارەت بە جیۆپۆلیتیک و جیۆئیکۆنۆمیی هەرێمی کوردستان، دەکرێ بگوترێ بە پەرەپێدانی ڕێڕەوە نوێکانی وزە، بازرگانی و گواستنەوە لە ناوچەکە دەتوانێت پێگەی جیۆئیکۆنۆمیی هەرێمی کوردستان بەهێز یان سنووردار بکات. ئەگەر هەرێمی کوردستان بتوانێت بە شێوەیەکی کاریگەر بە تۆڕەکانی وزە و بازرگانیی ناوچەکەوە ببەسترێتەوە، پێگەی جوگرافییەکەی دەتوانێت ببێتە سەرمایەیەکی ستراتیژی بۆ پەیوەندییە هەرێمییەکان.

بە پێچەوانەوە، ئەگەر ڕێڕەوە جێگرەوەکانی وزە و گواستنەوە بە شێوەیەک پەرەیان پێبدرێت کە هەرێمی کوردستان لە تۆڕە سەرەکییەکاندا کەمتر بەشدار بێت، ئەوا دەکرێت بەهای جیۆئیکۆنۆمیی پێگەکەی کەمتر ببێت. لێرەدا جیاوازییەکی گرنگ لەنێوان پێگەی جیۆپۆلیتیکی و توانای جیۆپۆلیتیکی هەیە. شوێنێک دەتوانێت پێگەیەکی جوگرافیی زۆر گرنگی هەبێت، بەڵام ئەگەر نەتوانێت ئەو پێگەیە لە ڕێگەی پەیوەندییە سیاسی، ئابووری و ستراتیژییەکانەوە بەکاربهێنێت، ئەوا توانای جیۆپۆلیتیکییەکەی لەگەڵ گرنگیی جوگرافییەکەی یەکسان نابێت.

لەو چوارچێوەیەدا، ڕێکەوتنی مەککە دەتوانرێت لە دوو ئاراستەی سەرەکییەوە بخوێندرێتەوە. ئاراستەی یەکەم ئەوەیە کە هەماهەنگییە نوێکانی ناوچەکە دەتوانن، ئەگەر لەگەڵ پەرەپێدانی ڕێڕەوە جێگرەوەکانی وزە و بازرگانی هاوکات بن، بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ پێویستیی هێزە هەرێمییەکان بە پێگەی هەرێمی کوردستان کەم بکەنەوە. ئاراستەی دووەم ئەوەیە کە هەرێمی کوردستان بتوانێت پێگەی خۆی وەک سەرمایەیەکی جیۆپۆلیتیکی و جیۆئیکۆنۆمی بەهێز بکات و خۆی بخاتە ناو تۆڕی ئاسایش، وزە و بازرگانیی ناوچەکە.

بەم مانایە، دۆزی کورد تەنها دۆزی خاک و دەسەڵات نییە؛ بەڵکو پەیوەندیی بە پێگە، ڕێڕەو، سەرچاوە و توانای بەکارهێنانی شوێنی جوگرافی لە پەیوەندییە هەرێمییەکانیشەوە هەیە.

لە کۆتاییدا، هەرێمی کوردستان لە نەزمی نوێی ناوچەکەدا، لە دیدی جیۆپۆلیتیکییەوە، دەتوانێت بۆ لایەنە جیاوازەکان سەرمایەیەکی ستراتیژی بێت؛ چونکە لە نێوان چەند ژینگەیەکی گرنگی ناوچەیی هەڵکەوتووە و پەیوەندییە ئابووری و ستراتیژییەکانی لەگەڵ عێراق، تورکیا و هێزە نێودەوڵەتییەکان هەیە. بۆیە، پرسیاری سەرەکی تەنها ئەوە نییە کە هەماهەنگییە نوێکانی ناوچەکە دژی هەرێمی کوردستانن یان نا؛ بەڵکو ئەوەیە کە هەرێم چۆن دەتوانێت لە نەزمی نوێی هەماهەنگییە هەرێمییەکاندا پێگەی خۆی بەکاربهێنێت و بەهای جیۆپۆلیتیکی و جیۆئیکۆنۆمییەکەی بپارێزێت.

بەڵام لە هەمان کاتدا، ناتوانین بە دڵنیایی بڵێین کە ڕێکەوتنی مەککە دژی دۆزی کوردە، چونکە بەڵگەی بەردەست ئەوە پشتڕاست ناکات؛ بەڵکو ڕێکەوتنەکە دەبێت وەک بەشێک لە گۆڕانی نەزمی هەرێمی و ڕێکخستنەوەی هەماهەنگییە ستراتیژییەکان بخوێندرێتەوە. گرنگیی ئەم ڕێکخستنە بۆ دۆزی کورد لەوەدایە کە دەتوانێت بە شێوەی ناڕاستەوخۆ هاوسەنگیی هێز، ڕێڕەوەکانی وزە و بازرگانی، و شێوازی مامەڵەکردنی دەوڵەتە ناوچەییەکان لەگەڵ هەرێمی کوردستان بگۆڕێت. لە نەزمی نوێی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، هەرێمی کوردستان ناتوانرێت بە ئاسانی لە شیکردنەوەی جیۆپۆلیتیکی ناوچەکە بسڕدرێتەوە؛ بەڵام پرسیاری بنەڕەتی ئەوەیە کێ، بە چ شێوەیەک و بۆ چ بەرژەوەندییەکی ستراتیژی، پێگەی جوگرافیی هەرێمی کوردستان دەخاتە ناو تۆڕی نوێی هەماهەنگییە هەرێمییەکان.