پڕۆفیسۆر لۆرێنزۆ كامێل، مێژوونووس و مامۆستای مێژووی جیهانییە لە زانكۆی تۆرینۆ لە ئیتالیا. لە ئێستادا بەڕێوەبەری توێژینەوەكانە لە پەیمانگەی كاروباری نێودەوڵەتی، هەروەها سەرپەرشتیاری زانستیی تۆڕی توێژینەوەی گۆڕانكارییە تازەكانی دەریای ناوەڕاست و دەوربەریەتی. چەندین بەرهەمی زانستی و كتێبی نووسیوە لەسەر گۆڕانكارییەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لەوانە كتێبی «تێڕوانینە ئیمپریالییەكان بۆ فەلەستین و مێژووی جیهانی». بۆ قسەكردن لەسەر چەقبەستوویی جوگرافیای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و كورد لە ناو جوگرافیای سایكس – پیكۆ، چەند پرسیارمان ئاراستەی كرد و بەم جۆرە وەڵامی پرسیارەكانی گوڵانی دایەوە.

 

 ئەگەر مێژووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لەبری میتۆدی گێڕانەوەی ڕۆژئاواوە، لەسەر بنەمای ئەزموون و كارایی خودی گەلانی ناوچەكە بخوێندرێتەوە، ئایا تێگەیشتنمان بۆ مێژووی هاوچەرخی ناوچەكە چۆن دەگۆڕێت؟

- پەرتووكەكەم بە ناونیشانی «History Below the Global» زۆرتر سەرنج دەخاتە سەر بیرۆكە گەردوونییەكان لە ڕێگەی مێژووی ژیانی كەسایەتییەكانی وەك «زێرا یاقوب، زومبی دۆس پاڵمارێس» و ئەو شازادە ئەنگۆلاییەی كە زۆر پێش هەر كەسایەتییەكی ئەورووپی مشتومڕی یاسایی بۆ كۆتاییهێنان بە دیاردەی كۆیلایەتی دەست پێكرد. لەسەر پرسیارە گرنگەكەت دەربارەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، هێزەكانی بەریتانیا و فەڕەنسا واقیعە خۆجێییەكان و ناڕەزایەتییەكانیان وەك دەربڕینی لێكترازانی ئایینی پێناسە كرد، كە دواتر لە ڕێگەی پێكهاتە تائیفی و یاساییەكانەوە جێگیر كران، بەڵام وەك حەمید دەباشی دەڵێت: «قۆناغی دوای كۆلۆنیالیزم، زاڵ نەبوو بەسەر كۆلۆنیالیزمدا، بەڵكو لە ڕێگەی نەفیكردنەوە زیاتری كرد». بۆ تێپەڕاندنی كۆلۆنیالیزم، ئیمپریالیزم و نیوئیمپریالیزم، پێویستە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و دانیشتووانە چالاك و دەستپێشخەرەكەی بگەڕێنینەوە ناوەندی مێژوو و پیشانی بدەین چۆن ئەم ناوچەیە مێژووی وڵاتانی ڕۆژاوای داڕشتووە. لێرەدا مێژوو گرنگە، وەك ئێلین مایكسینز وود دەڵێت: «جیاكردنەوەی یۆنانی كۆن لە میسر، یان فارس كارێكی دەستكردە، چونكە یۆنانییەكان هەمیشە بەشێك بوون لە جیهانی دەریای ناوەڕاست و ڕۆژهەڵات، نەك مێژوویەكی جیاوازی ئەورووپی.»

 نەخشەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی ئێستا زۆر جار پێوەست دەكرێت بە پلانەكانی ڕۆژئاوا و ڕێككەوتنی (سایكس-پیكۆ)وە، تا چەند سیستمی ئێستای ناوچەكە بە دەستی لایەنە دەرەكییەكان ڕێك خراوە و چەندی لە میراتی عوسمانی و هێزە ناوخۆییەكانەوە سەرچاوەی گرتووە؟

- تێزی «سایكس-پیكۆ»، كە ئاماژەیە بۆ ڕێككەوتننامە نهێنییەكەی ساڵانی ١٩١٥-١٩١٦ی نێوان مارك سایكس، دیپلۆماتی بەریتانی و فرانسوا جۆرج-پیكۆ، هاوتا فەڕەنسییەكەی، تێڕوانینێكی نادروستە، چونكە ئەم ڕێككەوتنە پێشتر لە كۆتایی جەنگی یەكەمدا ببووە ڕێككەوتنێكی مردوو، هەروەها بەندەكانی وەك بەنێودەوڵەتیكردنی قودس، جێبەجێ نەكران. گرنگیی ئەم تێزە تەنیا لەوەدایە كە سەرهەڵدانی سیستمێكی نوێی دواخست كە لە ناوخۆی ناوچەكەوە دابڕێژرێت، بۆیە دروستترە ئەم ڕووداوانەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باكووری ئەفریقا وەك قۆناغی كۆتایی بنبەستێكی مێژوویی سەد ساڵە پێناسە بكرێن.

لە لایەكی دیكەوە، هەر بزووتنەوەیەكی جەماوەریی دیموكراتی لە ساڵی ١٨٧٦ـەوە تا ئەمڕۆ، لەلایەن زلهێزە ڕۆژئاواییەكانەوە دژایەتی كراوە، وەك لە عورابی لە میسر، موسەدەق لە ئێران، جەزائیر لە ١٩٩١ تا ڕاپەڕینی ملیۆنان هاووڵاتی لە سەرەتای دەیەی ڕابردوودا دژی ڕژێمە سەركوتكەرەكان. وڵاتە زلهێزە ڕۆژئاواییەكان و هاوپەیمانەكانیان، بەتایبەت ڕژێمی سعوودیە كە لە پلەی سێیەمی سزای لەسێدارەداندایە لە جیهاندا، ڕێگرییان لە سەرهەڵدانی جێگرەوەی دیموكراتی كردووە، هۆكاری ئەمەش ئەوەیە كە ئەم ڕژێمانە بە «سوودبەخش» دەزانن، چونكە لە ڕێگەی كۆنتڕۆڵكردنەوە «سەقامگیری» دابین دەكەن. ئەمە لە ساڵانی حەفتاكانیشدا ڕاست بوو، كاتێك ڕژێمی شا لە ئێران كڕیارێكی گەورەی چەكی ئەمریكی بوو لە جیهاندا بە مەبەستی پاراستنی ئاسایش، كۆنتڕۆڵكردن و بەرژەوەندییە ستراتیژییە هاوبەشەكانی نێوانیان لە ناوچەكەدا.

 ستانداردكردن و سنوورداركردنی جوگرافیی ناسنامە فرەلایەنەكان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، چۆن ململانێكانی ئێستای سەر سنوور، ناسنامە و سەروەریی سیاسی لە ناوچەكەدا داڕشتووە؟

-  بۆ نموونە كەیسی ئەسینات بارزانی (١٥٩٠-١٦٧٠) وەك یەكەم حاخامی مێینەی كورد وەربگرە، كە پیشاندەری ئەوەیە كە ناسنامەی جوویی ڕێگری لە ئەزموونكردنی ڕەهەندەكانی دیكەی ناسنامەكەی نەكرد. بۆ چەندین سەدە شارەكانی بەغدا، قودس، كەركووك، ئیزمیر و شوێنەكانی دیكە، گەڕەكی تێكەڵاویان لەخۆ دەگرت. لە ساڵانی ١٩٢٠دا، نزیكەی ٥٠٠٠٠ جوو لە بەغدا و لە سەرەتای ١٩٣٠شدا، پێش گەیلانی، ١٥٠٠ لە كەركووك و ١٥٠٠٠ لە كوردستانی عێراقدا دەژیان، بەڵام ڕووداوەكانی سەدەی ڕابردوو بوونە هۆی كەمبوونەوەی ئەم ناوچە تێكەڵاوانە و سەختبوونی ناسنامە هاوبەشەكانی ناوچەی دەریای ناوەڕاست. لێرەدا، جووەكان تەنیا نموونەیەكن لە نێوان چەندین پێكهاتەی دیكەدا كە ڕووبەڕووی ئەم گۆڕانكارییە بوونەوە و كاریگەریی قووڵی لەسەر پێكهاتەی كۆمەڵایەتی، كولتووری، سیاسی، ئابووری و شێوازی پێكەوەژیانی دێرینی پێكهاتە جیاوازەكان لە تەواوی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دروست كرد، پرۆسەیەك كە سیمای فرەكولتووریی شارە مێژووییەكانی بە تەواوی گۆڕی و شێواندی.

 چۆن دەكرێت لە جینۆسایدی ئەنفال تێبگەین لە چوارچێوەی توندوتیژیی دەوڵەت و ناسیۆنالیزم لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا؟ هەروەها میراتەكەی چۆن پەیوەندییەكانی ئێستای نێوان هەرێمی كوردستان و دەوڵەتی عێراق دیاری دەكات؟

- ئەنفال هەوڵێكی سیستماتیكی ڕژێمێكی ناوەندی بوو بۆ گۆڕینی یەكجاریی بارودۆخی دیمۆگرافی و كولتووری و جوگرافیی ناوچەكان، پێویستە ئەوەشمان لەیاد بێت كە حكومەتی ڕیگان بە شێوازێكی تاكتیكی پاڵپشتیی عێراقی سەردەمی سەدام حسێنی دەكرد، چونكە ئەمریكا زانیاریی گرنگی هەواڵگریی مانگی دەستكرد و مەیدانیی پێشكەش بە سوپای عێراق دەكرد. كۆمەڵكوژیی ئەنفال پەڵەیەكی شەرمەزاریی گەورەی لێنەبوردراو بووە و دەمێنێتەوە و بە هیچ شێوەیەك تاقە كارەسات نییە كە كورد بەدەستییەوە ناڵاندبێتی، سەرەڕای ئەوەش، نابێت ئەمە ببێتە كۆسپ، یان بەربەست دروست بكات لەبەردەم پەیوەندییەكانی نێوان هەرێمی كوردستان و دەوڵەتی عێراقی ئەمڕۆدا.

 چۆن ئەمڕۆ لە گەشەسەندنی مێژوویی ناسنامەی نیشتمانیی كوردی لە نێوان ئینتیمای نەتەوەیی، هاووڵاتیبوونی فیدڕاڵی عێراقی و هەمەجۆریی سیاسی، كولتووری و ئایینیی ناو هەرێمی كوردستان تێدەگەیت؟

- سەبارەت بە ناسنامەی كوردی عێراق، لە ئێستادا تێڕوانینێكی واقیعیتر هەیە كە بەردەوام پێویستی بە مامەڵەكردن لەگەڵ دامەزراوەكانی فەرمیی دەوڵەتی عێراقدا هەیە، نەك بڕینی یەكجارەكیی پەیوەندییەكان، لەلایەكی دیكەوە، هێزە جیهانی و هەرێمییەكان بەردەوام دۆزی كوردیان بۆ مەرامە تاكتیكییەكانی خۆیان قۆستووەتەوە، تەنیا بۆ ئەوەی لە كاتی گۆڕانی بەرژەوەندییە ستراتیژییەكانیاندا، پشتیان تێبكەن، سەرەڕای ئەمەش، كورد ماف و ئەركی خۆیەتی بجەنگێت لەپێناو پاراستنی مێژووی خۆی و بەدەستهێنانی سەرجەم مافەكانیدا. هاوكات، من لایەنگری ناسیۆنالیزمی كوێرانە نیم. ئیلیا سولەیمانی دەرهێنەری فەلەستینی دەڵێت: «تێدەكۆشم بۆ بەرزكردنەوەی ئاڵای فەلەستین، پاشان تێدەكۆشم بۆ داگرتنی»، ئەم وتەیەی ئەو ڕێك گوزارشت لە بیروباوەڕی ڕاستەقینەی خودی منیش دەكات.

 چۆن ئەزموونی حوكمڕانی لە هەرێمی كوردستاندا ناسیۆنالیزمی كوردی گۆڕیوە؟ ئایا ئەمڕۆ بەرەو پڕۆژەیەكی نیشتمانیی مەدەنیتر و دامەزراوەییتر هەنگاو دەنێت؟

- لەگەڵ پشتڕاستكردنەوەی ئەم لایەنە، ناسنامەی كوردی لە عێراقدا وەك هاوسەنگییەكی ئاڵۆز دەمێنێتەوە، بە جۆرێك بۆ نەوەی نوێ، دەوڵەتی عێراق زیاتر وەك چوارچێوەیەكی یاسایی و كارگێڕی دەردەكەوێت، نەك وەك نیشتمانێك كە ئینتمایەكی سۆزداری، یان ڕۆحیی قووڵیان پێوە ببەستێتەوە.

 ئایا هەوڵە دیپلۆماسییەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ هێوركردنەوەی گرژییەكانی ئێران و گەرووی هورمز، نیشانەی كۆنتڕۆڵی زیاتری دەوڵەتانی ناوچەكەیە بەسەر كاروباریاندا، یان هێشتا هێزە دەرەكییەكان بڕیاردەری سەرەكیی سیستمی سیاسیی ئەم ناوچەیەن؟

- لە ماوەی مانگەكانی ڕابردوودا كەمبوونەوەی ڕادەی كاریگەریی هەندێك دەوڵەتی كەنداوی فارسمان بینی كە سەبارەت بە پرسی پاراستنیان بە تەواوی پشتبەستوون بە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، بەدەرەكیكردنی دۆسیەی ئەمنی (Outsourcing) ناتوانێت ئاشتییەكی فەرمی و سەقامگیر لە سنووری كەنداو و جیهانی دەوروبەریدا فەراهەم بكات، بگرە لە باشترین دۆخدا، تەنیا دەرئەنجامی «سەقامگیرییەكی پڕچەك» یان «هاوسەنگییەكی سەربازیی» زۆرەملێی لێ دەكەوێتەوە. ئەگەرچی ئەم ڕێڕەوە كاتی زۆری دەوێت، بەڵام «بونیادنانی توانای سەربەخۆ» تاكە بژاردەی گونجاوە بۆ دەربازبوون لەم دۆخە سیاسییە ئاڵۆزە.

لەم بارودۆخەدا حكومەتی هەرێمی كوردستان بە شێوازێكی كارامە ستراتیژیی «بێلایەنیی ئەرێنی»ی پاراستووە، چونكە بە ڕوونی نایەڵێت خاكی كوردستانی عێراق ببێتە گۆڕەپانی پێكدادان، یان وەك كارتێكی فشار دژی ئێران بەكار بهێنرێت. سەركردە كوردەكانی عێراق لە مێژوودا تۆڕێكی گشتگیری پەیوەندییەكانیان چنیوە بۆ دابینكردنی مانەوە و خۆسەریی قەوارەكەیان، توانای هەولێر بۆ گۆڕینی ئەم دۆخە بۆ پردێكی دیپلۆماسیی هەمیشەیی، گرێ دراوە بەوەی كە تا چەند بە دروستی دەتوانێت مامەڵە لەگەڵ مەترسییە ئەمنییە جددییەكاندا بكات، كاتێك دەكەوێتە نێوان بەرژەوەندییەكانی واشنتۆن، تاران و هاوپەیمانەكانیانەوە. هاوكات، لەم قۆناغەدا ڕوون بووەوە كە بارزانی و سەركردە باڵاكانی دیكەی كورد ڕەتیان كردەوە ببنە سەرەنووك، یان مەكینەی پەرەپێدانی ململانێی چەكداری دژی تاران، ئەم ڕوانگە سیاسییەش لە ئەزموونی تاڵی ڕابردووەوە هاتووە، لەگەڵ ئەو تێگەیشتنەی كە لێكەوتە زیانبەخشەكانی هەر جەنگێكی ناوچەیی، بە پلەی یەكەم بەر هەرێمی كوردستان دەكەوێت.

 وەك مێژوونووسێكی شارەزا لە پرسی ئیسرائیل و فەلەستین، بۆچوونت چییە لەسەر پێداچوونەوە ڕەخنەییە توندەكەی «بێنی مۆریس» بۆ كتێبەكەی «عومەر بارتۆڤ»؟

- بێنی مۆریس، وەك مێژوونووسێكی ناسراوی ئیسرائیلی كە لە كۆتایی سەدەی ڕابردوو و سەرەتای سەدەی نوێدا چەندین كتێبی بڵاو كردووەتەوە، بەردەوام ڕووبەڕووی ئەو ڕەخنەیە دەبێتەوە كە نە شارەزایی لە زمانی عەرەبیدا هەیە و نە توركیی عوسمانی دەزانێت، ئەمەش وای كردووە تێگەیشتنی بۆ مێژووی قووڵی فەلەستین تا ڕادەیەك سەرپێیی بێت. پێداچوونەوە مێژووییەكانی ئەو زیاتر تیشك دەخەنە سەر گێڕانەوەی «ڕەتكردنەوەخوازیی فەلەستینی»، كە ئەم چەمكەش بووەتە توخمێكی سەرەكی لە داڕشتنی بارودۆخێكی دەروونیی بەربڵاو لە كۆمەڵگەی ئیسرائیلیدا، بە جۆرێك كە ئەو باوەڕەی پەرەپێداوە كە دەڵێت ئیسرائیل لەگەڵ لایەنێكدا دەژیت كە تەنیا ئامانجی سڕینەوەیە و بڕوای بە هیچ جۆرە سازشێك نییە.

لەم سۆنگەیەوە، چەمكی ڕەتكردنەوەی بەردەوامی فەلەستینییەكان ڕێگەی خۆش كرد بۆ پاساودانی كاردانەوە توندەكان و سڕینەوەی غەززە. ڕووداوەكانی حەوتی تشرینی یەكەم بۆ زۆرێك لە ئیسرائیلییەكان وەك بەڵگەیەك بۆ «ڕق و كینەی نائەقڵانی»ی فەلەستینییەكان تەماشا كرا، ئەمەش دەسەڵاتدارانی ئیسرائیلی بەرەو گرتنەبەری لۆژیكی «تێكشكاندنی ئەوان لەپێناو مانەوەی خۆمان» ئاراستە كرد.

لەم بوارەدا، لە نوێترین توێژینەوەی ئەكادیمیی خۆمدا كە لە گۆڤاری توێژینەوەی جینۆساید (Journal of Genocide Research) لەژێر ناونیشانی «سڕینەوەی فەلەستین: چەكداركردنی گێڕانەوەی ڕەتكردنەوەخوازی و ئاشتیی لایەنی بەهێزتر» بڵاو كراوەتەوە، هەوڵ دراوە بە شێوەیەكی بەڵگەیی سەرنج بخرێتە سەر ئەو لایەن و گێڕانەوە مێژووییانەی كە مۆریس و لایەنگرانی لە ئیدیعاكانیاندا پشتگوێیان خستوون.